«Kali b nie «Viasna-1996, my b byli Tatarstanam». 30 hadoŭ tamu biełarusy ŭžo pratestavali suprać Łukašenki i Rasii — jak heta było
Sieryju vuličnych pratestaŭ 1996 hoda pryniata nazyvać «haračaj viasnoj», bo samyja masavyja akcyi vypali jakraz na hety čas — Dzień Voli, supraćstajańnie padpisańniu damovy ab stvareńni sajuza Biełarusi i Rasii, Čarnobylski šlach.
Na vulicy vyjšli dziasiatki tysiač ludziej, bo na toj momant nakipieła: u budynku Viarchoŭnaha Savieta ŭžo źbili deputataŭ, zdaryŭsia refierendum-1995 pa zamienie nacyjanalnaj simvoliki i nadańni ruskaj movie statusu dziaržaŭnaj, adbyłasia pieršaja chvala vybarčych manipulacyj, u vyniku čaho ŭ novym parłamiencie BNF nie mieŭ svaich deputataŭ.
«Minskaja viasna-1996 była hieapalityčnym pratestam, i mienavita hetak jana ŭvojdzie ŭ historyju. Jana nie zmahła spynić praces tak zvanaj biełaruska-rasijskaj intehracyi — ale anieksiju Biełarusi Rasijaj jana spyniła dakładna. Naša kraina siońnia pad uładaj bandytaŭ, ale ž jurydyčna my niezaležnyja — kali b nie «Viasna-1996, usio b było jašče horš: my b byli Tatarstanam», — u adzin hołas sychodziacca ŭ acency tych padziej ich niepasrednyja ŭdzielniki.
Praz 30 hadoŭ razam ź imi zhadvajem pieršuju kroŭ na vulicach Minska, pieršyja falsifikacyi, pieršych palitviaźniaŭ i pieršych palitykaŭ-emihrantaŭ.
«Nacyjanalna aryjentavanaja supolnaść była ŭ depresii»
Palityčny 1996 hod dla ŭklučanych u paradak dnia biełarusaŭ pačaŭsia nieŭzabavie paśla Novaha hoda — 11 studzienia Centralnaja vybarčaja kamisija razhladała skarhu na masavyja falsifikacyi ŭ Smarhonskaj vybarčaj akruzie. Mienavita tam vyrašyli vyłučać na vybary Zianona Paźniaka, trymajučy ŭ hałavie, što stalica budzie na asablivym kantroli, a taksama tamu, što ŭ svoj čas lidar BNF na prezidenckich vybarach nabraŭ tam bolš hałasoŭ i za Łukašenku, i za Kiebiča.
Na žal, stratehija nie spracavała. Sapsavanyja biuleteni, niadopusk naziralnikaŭ, niemahčymaść sustrakacca z vybarščykami, brudny cisk na apazicyju — usio toje, što paśla ŭ Biełarusi zrobicca «normaj», tady testavałasia ŭpieršyniu.
«Nikoli ŭžo nie projdzie kałona BNF pad bieł-čyrvona-biełymi ściahami», — pisaŭ žurnalist Anatol Majsienia. «Nacyjanalna aryjentavanaja supolnaść była, nie budzie pierabolšvańniem, u depresii.
U takich umovach nam zastavałasia adna placoŭka, dzie BNF nie mieŭ kankurentaŭ, — vulica. Sami padziei pradyktavali nam taktyku — praviadzieńnie chaj i nievialikich, ale rehularnych pikietaŭ», — raskazvaje eks-deputat, palityk, žurnalist Siarhiej Navumčyk, jaki ŭ toj čas byŭ pres-sakratarom BNF.
Apazicyja zładziła ceły bukiet pikietaŭ, na jakija pa zakonie jašče nie treba było atrymlivać dazvoły — suprać rusifikacyi škoły, suprać pieraśledu Siarhieja Antončyka, jakoha sudzili za dakład pra karupcyju ŭ atačeńni Łukašenki, suprać pieradačy naftavaha kompleksu Maskvie, u abaronu Kanstytucyjnaha sudu.
«Na ich prychodziła čałaviek 20. Ale pra heta pisała niezaležnaja presa, pikiety bačyli ludzi z tralejbusaŭ — my zaŭsiody byli pad bieł-čyrvona-biełym ściaham. I ludzi zrazumieli: «Nie, BNF nie syšoŭ z areny, frontaŭcy nie zdalisia», — zhadvaje Siarhiej Navumčyk.
«Łukašenka prahnuŭ uziać Kreml»
Na ŭłasnych akcyjach i pry luboj nahodzie frontaŭcy zaklikali ŭsich na mitynh u honar hadaviny niezaležnaści BNR, jaki dadatkova abviaścili pratestam suprać biełaruska-rasijskaj intehracyi.
«Usim była vielmi vidavočnaja navisłaja pahroza anieksii Biełarusi Rasijaj. Pryčym žadańnie abjadnańnia było ŭzajemnym dla kiraŭnikoŭ i Rasii, i Biełarusi. Maskva raźličvała atrymać vajskova-palityčny płacdarm na zachodnim kirunku, a Łukašenka prahnuŭ uziać Kreml. Zamianić kvołaha i chvoraha Jelcyna ŭ jaho sapraŭdy byli dobryja šancy, i jon mieŭ u hetym padtrymku jak u častki rasijskich śpiecsłužbaŭ, hetak i ŭ šerahu rehijanalnych rasijskich kiraŭnikoŭ (tak zvany «čyrvony pojas» ź niekalkich rasijskich rehijonaŭ, dzie va ŭładzie byli kamunisty, jakija ŭ dylemie — Łukašenka ci Ziuhanaŭ — u vypadku ahulnaj dziaržavy pryjarytet addali b bolš maładomu i sprytnamu)», — apisvaje tahačasnuju «hulniu tronaŭ» Siarhiej Navumčyk.
«Upieršyniu było nadrukavana bolš za miljon ulotak»
Dziakujučy tamu, što BNF mieŭ razhalinavanuju sietku struktur u kožnym staličnym rajonie i na bujnych pradpryjemstvach, infarmacyja pra akcyju da dnia BNR, jakuju pryznačyli na 24 sakavika (bo data vypadała na niadzielu), ad adnaho da druhoha pieradavałasia imhnienna. Ale pry hetym chapała ludziej, jakija ŭžo nie vieryli, što niešta atrymajecca.
Palityk Viačasłaŭ Siŭčyk, jaki ŭ toj čas kiravaŭ vykanaŭčymi strukturami BNF, paraŭnoŭvaje nastroi peŭnaj častkaj hramadstva z atmaśfieraj na pachavańni.
«Upieršyniu było nadrukavana bolš za miljon ulotak. Byli rajony Minska, dzie jany trapili ŭ kožnuju skryniu (hetym zajmalisia ŭsie demakratyčnyja partyi, u tym liku, naprykład, členy Abjadnanaj hramadzianskaj partyi i sacyjał-demakraty — NN). Taksama my achapili elektryčki pa asnoŭnych nakirunkach. Pry hetym ja pamiataju ślozy ludziej, paniavierku, što nichto nie pryjdzie na akcyju, bo «narod naš nie taki». Ale ludzi pryjšli — ludskoje mora niečakana dla ŭsich zaliła centr horada. I nastrojenyja jany byli značna bolš rašuča, čym navat my».
«Bykaŭ adnym ź pieršych vyjšaŭ z chodnikaŭ na prajeznuju častku praśpiekta»
Da Dnia Voli — 1996 u BNF rychtavalisia z maksimalnym achopam — akcyi byli zapłanavanyja i ŭ rehijonach, a ŭ arhkamitet uvajšli zornyja asoby. Razam ź Zianonam Paźniakom tam išli, naprykład, eks-staršynia Nacyjanalnaha banka Stanisłaŭ Bahdankievič, niadaŭni staršynia Viarchoŭnaha savietu Miečysłaŭ Hryb, palityk i tahačasny vice-śpikier parłamientu Hienadź Karpienka, a taksama piśmieńniki Ryhor Baradulin i Vasil Bykaŭ.
Siońniašni nobieleŭski łaŭreat, były palitviazień, kiraŭnik pravaabarončaha centra «Viasna» Aleś Bialacki na toj momant byŭ deputatam Minskaha haradskoha savietu, sakratarom BNF i taksama dapamahaŭ arhanizoŭvać akcyi pratestu.
«Miž inšaha nasiŭ «Narodnuju Volu» pačkami na płošču, dzie jaje raźbirali ludzi i raznosili pa horadzie. Adnym razam ja viarnuŭsia da siabie na pracu, zajšoŭ u filiju muzieja Maksima Bahdanoviča, ale zaŭvažyŭ niejkich padazronych ludziej u cyvilnym. Paprasiŭ supracoŭnika filii adčynić jašče adzin vychad, pieralez praz płot i chutka syšoŭ. Nazaŭtra jon raspavioŭ, što praź niejki čas u muziej zajšli hetyja «cichary» i raspytvalisia ŭ jaho, kudy ž ja padzieŭsia», — pryhadvaje Aleś.
Viačasłaŭ Siŭčyk adznačaje, što za toje, što Dzień Voli — 1996 atrymaŭsia takim, jak atrymaŭsia, šmat u čym treba kazać «dziakuj» mienavita Vasilu Bykavu:
«Zianon Stanisłavavič [Paźniak] pajechaŭ da Bykava i paprasiŭ jaho stać staršynioj arhkamiteta — i jaho aŭtarytet spracavaŭ, usie, da kaho źviartalisia, adrazu paśla pahadzilisia ŭvajści ŭ arhkamitet».
Praŭda, i achoŭvać takuju vieličyniu pryjšłosia pilna — za biaśpieku piśmieńnika vielmi pieražyvali, bo množyłasia infarmacyja pra žadańnie jaho «prybrać».
«Ja vielmi śpiecyfičnuju achovu Bykavu pastaviŭ. Nie ź liku navat aktyvistaŭ BNF (a ŭ nas była arhanizavanaja družyna jašče tady, kali my zmahalisia z kamunistami, i ja doŭha kiravaŭ mienavita družyńnikami), a z tych ludziej, jakich viedaŭ asabista», — raskazvaje Viačasłaŭ Siŭčyk.
«A potym jak šeście pačałosia, ja źnianacku praktyčna zhubiŭ Bykava z dalahladu, za što vielmi pieražyvaŭ. Akazałasia, što jon adnym ź pieršych vyjšaŭ z chodnikaŭ na prajeznuju častku praśpiekta. I niahledziačy na toje, što ŭ toj čas u jaho ŭžo byli surjoznyja prablemy pa zdaroŭi, jon prajšoŭ uvieś šlach z usimi i vystupiŭ na akcyi».
24 sakavika tysiačy ludziej sabralisia na płoščy pierad Domam urada ź bieł-čyrvona-biełymi ściahami i kročyli adtul centralnym praśpiektam, jaki tady nasiŭ imia Francyska Skaryny. Natoŭp nie zdoleŭ zatrymać padrychtavany AMAP — kardon byŭ prabity. Pa acenkach, kali kałona dajšła da Opiernaha teatra, jana ŭžo naličvała kala 30 tysiač udzielnikaŭ.
Łukašenku prapanoŭvali nabyć kvitok u Maskvu ŭ adzin bok, natoŭp choram śpiavaŭ chit Kasi Kamockaj «Prezident, idzi damoŭ!», Zianon Paźniak z trybuny nazvaŭ Łukašenku zdradnikam.
«Toj čałaviek, jakoha vybrali raby i jaki zdradziŭ Baćkaŭščynie, jaki zdradziŭ narodu — hety čałaviek pierastaŭ być prezidentam. Jon pastaviŭ siabie pa-za Kanstytucyjaj i pa-za zakonam. Z taho času, kali buduć padpisanyja hetyja pahadnieńni [sajuznyja, z Maskvoj], jon pierastaje być aficyjnym prezidentam. I kožny z nas moža jaho nie ličyć bolš prezidentam. Jon padlahaje sudu, narodnamu, sudu sumleńnia, i našym zakonam, jakija dziejničajuć i jakija my budziem bierahčy».
«Bili ŭsich — mužčyn, žančyn, starych, dziaciej, niekatorych — da nieprytomnaści»
Kali šeście i vystupy la Opiernaha prajšli dosyć mirna, to dalej brutalnaść padziej pačała raści, jak śniežny kom.
Spantanna źjaviłasia ideja pajści ŭ telecentr patrabavać efirny čas, bo raniejšyja zvaroty z prośbaj dać zakonny efir apazicyi da staršyni telekampanii Ryhora Kisiala dy ŭ Administracyju prezidenta vynikaŭ nie prynieśli.
Kala telecentra kałonu, ad jakoj zastałosia kala 10 tysiač biełarusaŭ, užo čakaŭ łancuh ź siłavikoŭ — jaho atrymałasia lohka prarvać. Zianona Paźniaka, a taksama deputata parłamienta Paŭła Znaŭca prapuścili ŭ budynak, u jakim ich čakali śpiecnazaŭcy. Palityki sprabavali dahrukacca da načalstva, ale była niadziela. Telefanavali tahačasnamu kiraŭniku Biełteleradyjokampanii Ryhoru Kisialu, ale jon nie zdymaŭ słuchaŭku.
U hety samy čas Siarhiej Navumčyk sprabavaŭ naładzić dyjałoh ź milicyjaj.
Z knihi «Dzievianosta šosty»:
«Spačatku źviarnuŭsia da ludziej z prośbaj zrabić try kroki nazad, kab nie stvarać ciskaniny i kanfliktu ź milicyjaj; paprasiŭ zachoŭvać paradak, a potym pačaŭ u miehafon ahitacyju da milicyi. Raskazaŭ, čym moža pahražać asabista im abjadnańnie Biełarusi i Rasii, kali daviadziecca abaraniać intaresy Kramla ŭ Čačni dy ŭ roznych «haračych punktach». Prainfarmavaŭ, što biełaruskaje zakanadaŭstva i mižnarodnyja akty nie prosta dazvalajuć, ale i patrabujuć nie vykonvać zahadaŭ kamandziraŭ, kali hetyja zahady złačynnyja».
Na žal, nivodny z arhumientaŭ nie spracavaŭ, i śpiecnaz rynuŭsia ŭ natoŭp ludziej, puściŭšy ŭ chod dubinki. Bili ŭsich — mužčyn, žančyn, starych, dziaciej, niekatorych — da nieprytomnaści — zhadvali śviedki tych padziej. Dadatkova puścili haz. U dziaržaŭnaj presie, što čakana, napisali, što heta ŭsio stała adkazam na palaciełyja ŭ siłavikoŭ śniežki dy kavałki lodu. Łukašenka ž nazavie tych, chto vyjšaŭ na pratest, «kuplenymi».
«Podła ŭdaryli ŭ śpinu, kali častka ludziej pačała ŭžo razychodzicca — zdaryłasia prosta žachlivaja bojnia kala KDB i ŭpieršyniu praliłasia biełaruskaja kroŭ u historyi niezaležnaj Biełarusi. Nalacieli tady i na Paźniaka, ale vyratavała achova BNF, chłopcy adbili jaho ŭ amapaŭcaŭ, — zhadvaje Viačasłaŭ Siŭčyk. — Adrazu, jak heta ŭsio pačałosia, ja pabieh va ŭpravu BNF, kab schavać usie śpisy z proźviščami našych ludziej, jakich my nie padavali ŭ dziaržaŭnyja orhany. Paśla va ŭpravie zdaralisia vobšuki, tamu hety krok byŭ vielmi ratavalnym».
Na dumku Siarhieja Navumčyka, Łukašenka ŭ svajoj staŭcy na siłu zaŭsiody natchniaŭsia represijami ŭ SSSR i Stalinym.
«Stalin dla jaho — nastaŭnik. A majstar-kłas byŭ dadzieny źbićciom deputataŭ u noč z 11 na 12 krasavika 1995, jakoje było prahłynuta nasielnictvam. Tady Łukašenka zrazumieŭ, što jamu možna ŭsio što zaŭhodna».
«Łukašenka adtočvaŭ majsterstva žorstkaści. Kožny raz jon addavaŭ usio bolš žorstkija zahady. Jahonaj metaj było złamać vuličny pratesny ruch», — dadaje Aleś Bialacki.
«Źjaŭlałasia infarmacyja pra rašeńnie likvidavać lidaraŭ BNF»
Pa vynikach padziej 24 sakavika kala 30 čałaviek byli zatrymanyja, a na ŭsio kiraŭnictva BNF zaviali kryminalnuju spravu.
«25 sakavika ja pajechaŭ u Hrodna, bo na hety dzień akcyi na Dzień Voli prachodzili pa rehijonach. Ja apynuŭsia tam nibyta ŭ inšym śviecie: śviatočnaja zała była pierapoŭnienaja ludźmi, hučali cudoŭnyja pieśni pa-biełarusku, a taksama na movach nacyjanalnych mienšaściaŭ — polskaj, idyš, litoŭskaj. A ŭ majoj kvatery ŭžo nočču adbyŭsia vobšuk — usie siły byli kinutyja suprać frontaŭcaŭ. Ja byŭ vymušany syści ŭ hłybokaje padpolle, kab mianie nie niejtralizavali, a Zianon Paźniak i Siarhiej Navumčyk vyjechali za miažu — heta było kalektyŭnym rašeńniem, bo źjaŭlałasia infarmacyja pra rašeńnie ich likvidavać. Pakul ja byŭ u padpolli, maje funkcyi vykonvaŭ Aleś Bialacki», — raskazvaje Viačasłaŭ Siŭčyk.
«Kali my źjechali, na naš adras palacieła šmat abvinavačvańniaŭ. U tym liku ad tych, chto ŭ vyniku źjechaŭ sam. Heta dobryja ludzi, prosta my časam lanujemsia pastavić siabie na miesca inšaha čałavieka, pierš čym jaho paprakać, — zhadvaje Siarhiej Navumčyk. — Ja tady ŭziaŭ z saboj tolki dypłamat i valizku sa spartovym kaściumam, bializnu niejkuju — nu, jak čałaviek jedzie ŭ kamandziroŭku na niekalki tydniaŭ. My nie źbiralisia prasić palityčny prytułak. Ale ŭ pačatku lipienia ŭ Maskvie zajavili, što nibyta CRU miarkuje zabić u Polščy dvuch lidaraŭ BNF i śpisać heta na Łukašenku. Adnačasna Zachad užo pačynaŭ pryznavać Łukašenku: jaho ŭračysta pryniali ŭ Paryžy, dyvanovuju darožku ŭ Jelisiejskim pałacy raskatali.
U vyniku naša zajava pra palitprytułak pastaviła Vašynhton (a mižnarodnaja palityka farmavałasia, jak i ciapier, u asnoŭnym tam) pierad dylemaj: albo dać prytułak i, adpaviedna, pierahladzieć staŭleńnie da aficyjnaha Minska, albo — admović. Dziarždep, darečy, nie byŭ «za» prytułak. Ale vyrašała Ministerstva justycyi, bazujučysia na pryncypach kaštoŭnaści čałaviečaha žyćcia i svabody. Adrazu ž paśla nadańnia nam prytułku New York Times vyjšła z redakcyjnym artykułam «Tyran Biełarusi» — staŭleńnie da Łukašenki pačało mianiacca, i refierendum-96 adbyvaŭsia ŭžo pry nieparaŭnalna bolšaj mižnarodnaj uvazie, čym papiaredni».
Niahledziačy na represii, nastupny vychad ludziej na vulicu adbudziecca ŭžo 2 krasavika, u dzień, kali Jelcyn i Łukašenka ŭ Kramli padpišuć pahadnieńnie ab utvareńni biełaruska-rasijskaj sadružnaści. Zdavałasia b — usio, heta dakładna kaniec. Tym bolš lidary za miažoj. Adnak 26 krasavika natoŭpy znoŭ zapoŭniać vulicy, dałučycca da ich i Zianon Paźniak. Ale pra heta — u nastupnym materyjale.
Ciapier čytajuć
Za minuły hod nasielnictva Biełarusi skaraciłasia jašče na 53 tysiačy čałaviek19
Kamientary