Što rabić baćkam, kali ich dzicia ckujuć u škole, kab bulinh nie skončyŭsia trahiedyjaj? Tłumačyć psichołah

Ci moža bulinh sapraŭdy davieści dzicia da krajnich krokaŭ, čamu niekatoryja dzieci stanoviacca mišeniami, a škoła nie zaŭsiody spraŭlajecca z ckavańniem i što ŭ hetaj situacyi mohuć zrabić darosłyja? Pra heta my pahutaryli ź psichołaham, śpiecyjalistkaj pa kahnityŭna-pavodnickaj terapii Lilijaj Chiedzinaj.

Pavialičyć

Kali darosłym treba ŭmiašacca

— Nakolki ckavańnie ŭ škole sapraŭdy moža davieści dzicia da suicydu?

— Moža! Kali kazać u ličbach, u ahulnaj struktury suicydaŭ bulinh redka vystupaje asobna: u roznych analizach jaho zhadvajuć jak adzinuju pryčynu prykładna ŭ 6-8% vypadkaŭ śmierciaŭ padletkaŭ, tady jak značna čaściej fihurujuć depresija, tryvožnyja rasstrojstvy, siamiejnyja kanflikty i inšyja psichasacyjalnyja faktary. Adnak daśledavańni pakazvajuć, što padletki, jakija padviarhajucca bulinhu, majuć u razy vyšejšuju ryzyku suicydalnych dumak i sprobaŭ u paraŭnańni z ravieśnikami, jakija nie sutykajucca z ckavańniem. Heta značyć, bulinh nie «adziny vinavaty», ale jon źjaŭlajecca mocnym faktaram ryzyki, jaki moža stać apošniaj kroplaj u situacyi, kali dzicia ŭžo znachodzicca ŭ stanie ŭnutranaj biezdapamožnaści i izalacyi. Praciahłaje ckavańnie farmiruje ŭ dziciaci stabilnyja niehatyŭnyja pierakanańni: «ja nikčemny», «sa mnoj niešta nie tak», «heta nikoli nie skončycca».

Uzrost 12‑16 hadoŭ — heta jašče i toj pieryjad, kali dziciu asabliva patrebna adčuć siabie častkaj kalektyvu jaho adnahodkaŭ, i niehatyŭny dośvied tut značna ŭpłyvaje na pačućcio ŭłasnaj vartaści. Dadajcie katastrafizacyju i maksimalizm, ułaścivy padletkam, plus ramantyzacyja depresii, sełfcharmu i suicydalnych pavodzinaŭ u kultury — usio heta faktary, jakija pavialičvajuć ryzyku.

— Što siońnia ličycca bulinham, a što — zvyčajnym kanfliktam pamiž dziećmi? Dzie prachodzić miaža, kali darosłym treba ŭmiašacca?

— Kanflikt — heta sutyknieńnie dvuch adnosna roŭnych bakoŭ. Jon moža być emacyjnym, ale nie maje sistematyčnaści i mety prynizić. Pasvarylisia, štości nie padzialili, pachvalavalisia z-za hetaha, moža być, navat spynili siabroŭstva — ale dalej idzie zvyčajnaje žyćcio. Dzicia moža być rasčaravanym, zaniepakojenym, źniervavanym, ale heta narmalnyja emocyi dla kanfliktu.

Bulinh ža maje try klučavyja prykmiety:

1. Sistematyčnaść. Heta ŭžo nie razavaja svarka, a štoraz čałavieka pichajuć, abražajuć, psujuć jaho rečy, dražniać, šukajuć lubuju zručnuju nahodu prynizić.

2. Niaroŭnaść sił — fizičnaja, sacyjalnaja abo psichałahičnaja. Naprykład, adzin z ŭdzielnikaŭ kanfliktu nastrojvaje cełuju hrupu suprać druhoha. Ci, majučy upłyvovych baćkoŭ, rehularna pahražaje naškodzić.

3. Meta prynizić abo vyklučyć. Papularny vid psichasacyjalnaha bulinhu nakiravany mienavita na heta — raspaŭsiudžańnie čullivaj dalikatnaj infarmacyi (jakaja moža być praŭdaj, a moža być i nie).

To bok, bulinh nakiravany nie na vyrašeńnie kanfliktnaje situacyi, a na atrutu isnavańnia asoby. Na žal, časta paśpiachovuju.

Kali dzicia baicca chadzić u škołu, mianiaje pavodziny, skardzicca, što jaho siabry stali jaho vorahami — darosłym treba ŭmiešvacca, bo kali vy zaŭvažyli źmieny, praces jašče tolki nabiraje abaroty. Voś čamu davierlivyja razmovy sa svaim dziciom štodnia takija važnyja.

Chto stanovicca achviaraj i adkul biarucca ahresary

— Čamu niekatoryja dzieci stanoviacca mišeniami? Ci jość typovyja faktary ryzyki?

— Mišeńniu čaściej stanovicca nie słaby ŭ niejkim absalutnym sensie, a toj, chto vybivajecca ź niehałosnaj normy hrupy. Lubaja adroznaść — źniešnaść, akcent, intaresy, pośpiechi abo, naadvarot, ciažkaści ŭ vučobie — moža zrabić dzicia bolš prykmietnym. U padletkavym kalektyvie, dzie vysokaja patreba ŭ adnolkavaści i prynaležnaści, inakšaść lohka pieratvarajecca ŭ padstavu dla vyklučeńnia.

Sacyjalnaja izalavanaść taksama pavyšaje ryzyku: kali ŭ dziciaci niama adnaho-dvuch stabilnych sajuźnikaŭ, ahresaru praściej pačać i padtrymlivać ckavańnie. Hrupa redka atakuje taho, chto maje vyraźlivuju i ustojlivuju padtrymku.

Tryvožnyja dzieci abo dzieci ź nizkaj samaacenkaj časta pavodziać siabie napružana, mohuć čyrvanieć, hublacca, zamykacca. Z punktu hledžańnia psichałohii pavodzin, heta moža mižvolna «padmacoŭvać» ahresara: jon bačyć reakcyju i atrymlivaje adčuvańnie kantrolu. Pry hetym važna padkreślić: heta nie vina dziciaci, a asablivaść dynamiki situacyi.

I jašče adzin faktar — ciažkaści z ustojlivym adkazam. Kali dzicia nie ŭmieje ŭpeŭniena skazać «stop», nie trymaje kantakt vačyma, nie moža źviarnucca pa dapamohu, jano vyhladaje mienš abaronienym.

U kahnityŭna-pavodnickaj terapii my havorym pra deficyt navykaŭ asiertyŭnaści (asiertyŭnaść — heta zdolnaść čałavieka ŭpeŭniena adstojvać svaje pravy, miežy, intaresy i mierkavańni, nie paddajučysia cisku i nie vykarystoŭvajučy ahresiju. — NN), a nie pra «słabaść charaktaru». Hetyja navyki možna treniravać ź psichołaham ci pa materyjałach samadapamohi. Pašukajcie razam ź dziciom treninh navykaŭ asiertyŭnaści. Heta, darečy, moža dapamahčy nie tolki paźbiehnuć statusu achviary, ale i naadvarot, pierachodu da roli ahresara.

— Jakija dzieci čaściej stanoviacca ahresarami? I jak farmirujecca hrupavoje ckavańnie, kali ŭ jaho ŭciahvajecca ceły kłas?

— Ahresary u školnaj historyi nam zvyčajna malujucca takimi złydniami, admoŭnymi piersanažami, a moža navat psichapatami. Ale u absalutnaje bolšaści vypadkaŭ hetaje dzicia nie pračnułasia z žadańniem kahości pakryŭdzić, a da hetaha stanu jaho pryviali łancužki peŭnych padziej i faktaraŭ, i jano praz ahresiju sprabuje vyrašać svaje psichałahičnyja zadačy.

Pa-pieršaje, heta dzieci z vysokaj patrebaj u statusie, bo ŭ padletkavym uzroście status u hrupie — heta samaja značnaja valuta. Kamuści jon dastajecca praz pośpiechi, kamuści — praz charyzmu, a kamuści praściej atrymać jaho praz demanstracyju siły.

Heta zaležyć ad suadnosin bijapsichasacyjalnych faktaraŭ. Prynizić inšaha — chutki sposab pakazać: «ja naviersie». Hrupa śmiajecca, padtrymlivaje, maŭčyć — i pavodziny padmacoŭvajucca. Kali ahresija prynosić sacyjalny «prybytak», jana zamacoŭvajecca.

Značnuju ryzyku dla raźvićcia ahresiŭnych pavodzin stvaraje žyćcio u madeli siłavych adnosin. Kali doma kanflikty vyrašajucca krykam, prynižeńniem abo ciskam, dzicia zasvojvaje heta jak normu, bo inšych madelaŭ jano nie bačyła. U jaho karcinie śvietu adnosiny — heta kankurencyja za daminavańnie. Voś čamu škoła stanovicca miescam, dzie hetaja madel prajhrajecca.

Niekatoryja dzieci drenna raspaznajuć emocyi inšych abo nie ŭmiejuć spyniacca, kali bačać bol. Heta moža być źviazana ź niedastatkovym raźvićciom emacyjnaj kampietentnaści, impulsiŭnaściu, časam — z ułasnaj tryvohaj abo ŭnutranaj uraźlivaściu, jakaja maskirujecca žorstkaściu. Ahresija stanovicca sposabam źnizić ułasnaje napružańnie.

Hrupavy bulinh uźnikaje, kali kłas asvojvaje niehałosnuju normu: «heta dazvolena i heta pracuje». Da taho ž jašče upłyvajuć i miechanizmy kanfarmizmu i depiersanalizacyi — adkaznaść razmyvajecca, pry hetym kožny z buleraŭ atrymlivaje pačućcio pieramohi.

Ja nie zaklikaju «zrazumieć ahresara», tłumačeńnie — nie apraŭdańnie. Ale kali my chočam spynić bulinh, nam treba pracavać nie tolki z achviaraj, a i z tymi, chto atakuje, i z hrupavymi normami. Inakš my lečym simptom, pakidajučy miechanizm niaźmiennym.

Jak zrazumieć, što dzicia ckujuć

— Ckavańnie ŭ škołach, zdajecca, isnavała zaŭsiody. Što pryncypova źmianiłasia ŭ školnym asiarodździ i ŭ žyćci dziaciej siońnia? 

— Tut adrazu niekalki aśpiektaŭ, i daloka nie ŭsie niehatyŭnyja.

Z adnaho boku, dastupnaść hadžetaŭ i sacsietak pavialičvaje kolkaść vypadkaŭ kibierbulinhu — ckavańnia praź internet, publičnaha ci pryvatnaha. I toje, nakolki heta prosta zrabić pry mahčymaści zastacca ananimnym, dadaje ŭpeŭnienaści i rašučaści ahresaram.

Da taho ž internet daje dostup da roznych radykalnych idejaŭ: naprykład, jak u našumiełym sieryjale «Pierachodny ŭzrost» hałoŭny hieroj papaŭ pad upłyŭ idej realnaha influensiera Endru Tejta, viadomaha žančynanienaviśnika, jaki raspaŭsiudžvaje pryncypy varožaści hiendaraŭ i pašyraje teoryi tak zvanaj manaśfiery (manaśfiera — heta termin, jaki abaznačaje sietku anłajn-supolnaściej, jakija prasoŭvajuć idei maskulinnaści i daminavańnia mužčyn, krytykujuć fieminizm i časta prapahandujuć žančynanienaviśnickija pohlady. — NN).

Ale ź inšaha boku, aśvietnickaja dziejnaść u hetym napramku daje pra siabie viedać, i značna bolš dziaciej razumieje sposaby supraćstajać bulinhu, vałodaje peŭnymi navykami emacyjnaha rehulavańnia, maje vysoki emacyjny intelekt. Zachodnim krainam bolš paščaściła ŭ hetym kirunku: Jeŭropa i Złučanyja Štaty šmat času i vysiłkaŭ układajuć u pracu pa supraćstajańni ahresii. Škoły pravodziać treninhi sacyjalnych navykaŭ, prafiłaktyku bulinhu. Baćki bolš uvažliva i z razumieńniem staviacca da ŭnutranych, emacyjnych pracesaŭ svaich dziaciej.

Ahulny vychavaŭčy nakirunak dziaržavy maje značny upłyŭ na sacyjalny viektar. Na žal, biełaruskaja rečaisnaść adroźnivajecca ad zachodnich susiedziaŭ, i pryncyp «u kaho zbroja — toj i maje racyju» ŭ krainie padtrymlivajecca faktyčna na ŭzroŭni dziaržsistemy, što b ni namahalisia danieści da vučniaŭ supracoŭniki śfiery adukacyi. Dzieci hladziać, jak pracuje suśviet, i biaruć madel pavodzinaŭ z taho, što bačać.

— Pa jakich prykmietach baćki mohuć zrazumieć, što dzicia ckujuć, kali jano samo pra heta nie raspaviadaje? Što pavinna naściarožyć? 

— Nazirajcie za źmienami u pavodzinach vašaha padletka. Niachaj vas naściarožać:

• Raptoŭnaja admova iści ŭ škołu. Tak, vučycca padabajecca daloka nie ŭsim, ale kali ŭ kłasie panuje dobrazyčlivaja atmaśfiera, dzicio budzie ciahnucca tudy. 
• Skarhi na zdaroŭje bieź miedycynskaj pryčyny. Skarhi mohuć być parostu nahodaj paźbiehnuć źjaŭleńnia ŭ kłasie, a mohuć być i sapraŭdnym adčuvańniem bolu ci napružańnia psichahiennaha charaktaru.
• Parušeńni snu. Kali ŭ čałavieka aktyŭnaja sistema vyžyvańnia, niervovaja sistema zaŭsiody va ŭzbuždanym stanie, tamu spakojna adpačyvać moža być prablematyčna.
• Rezkija źmieny nastroju. Lubaja zhadka pra škołu, siabroŭ, stasunki moža parušyć navat pazityŭny nastroj, kali hetyja temy źviazany z pačućciom strachu, samoty, prynižanaści.
• Sistematyčnaja strata rečaŭ. Dzicia moža byť i biezuvažlivym, kaniešnie, ale kali raniej nie było z hetym prablemaŭ, a tut źnianacku to pienał zhubleny, to zaplečnik sapsavany, to fizkulturnuju formu nie moža znajści — heta moža być znak, što jaho rečy škodziać u škole.
• Sacyjalnaja izalacyja. Čamu moža nie ciahnucca da dziaciej padletak, kali heta ŭzrost budavańnia svajho koła, svajoj zhrai? Tolki kali ŭ jaho jość pahroza adchileńnia, soramu, uraźlivaści.

— Čamu dzieci tak redka raskazvajuć darosłym pra bulinh?

— Dzieci redka raspaviadajuć, bo, pa-pieršaje, bajacca pomsty, bajacca pahoršyć svoj stan, dumajuć, što darosłyja ŭsio tolki sapsujuć. Taksama značnuju rolu u sakryćci hrajuć soram i vina: jany nie chočuć paŭstavać pierad baćkami jak tyja, kaho adchiliła, zakenseliła zhraja.

Razmovu z pazicyi «Ja baču, što tabie ciažka. Ja na tvaim baku» nikoli nie pozna pačać. Ale hetaja pazicyja z boku baćkoŭ pavinna być ščyraj i iści ŭ nahu z nastupstvami. Inakš možna stracić davier dziciaci.

Pavialičyć

Što rabić darosłym — baćkam i nastaŭnikam

— Jakija pamyłki čaściej za ŭsio robiać baćki, kali daviedvajucca pra ckavańnie ŭ škole? Ci treba adrazu iści ŭ škołu «raźbiracca» — i jak heta rabić pravilna?

— Pieršaja reakcyja baćkoŭ časta emacyjnaja, a emocyi našy prapanoŭvajuć nam usiaho try varyjanta dziejańniaŭ: bić, biehčy ci zamierci.

Najbolš raspaŭsiudžanyja reakcyi — abiasceńvańnie («nie źviartaj uvahi», «usie praz heta prachodzili»), abvinavačvańnie dziciaci («moža, ty sam pravakavaŭ?»), patrabavańnie «być macniejšym» abo impulsiŭny pachod u škołu z ahresijaj. Usio heta, navat z dobrych namieraŭ, moža pahoršyć situacyju: dzicia adčuje siabie jašče bolš samotnym abo budzie bajacca, što kanflikt tolki ŭzmacnicca.

Bolš efiektyŭnaja stratehija vyhladaje inakš. Spačatku spakojna vysłuchać i paćvierdzić emocyi: «Ja baču, što tabie ciažka, i ja na tvaim baku». Dalej acanić, ci jość pahroza biaśpiecy, zafiksavać fakty (kali havorka pra kibierbulinh, varta zrabić skrynšoty), i tolki paśla hetaha kamunikavać sa škołaj u kanstruktyŭnym farmacie, nie pahrozami, a pošukam varyjantaŭ supracoŭnictva.

Pry nieabchodnaści varta padklučyć školnaha psichołaha abo niezaležnaha śpiecyjalista. Meta darosłych — nie «pakarać vinavatych luboj canoj», a spynić škodnyja pavodziny i adnavić dla dziciaci adčuvańnie biaśpieki i hodnaści.

Možna pry nieabchodnaści pieravieści dzicia ŭ inšuju škołu. Ale kali nie vučyć jaho navykam kamunikacyi i asabistaj ustojlivaści, to prablema moža paŭtarycca ŭ novym kalektyvie.

— A jak navučyć dzicia pravilna reahavać na ckavańnie i abaraniać siabie? Ci varta vučyć «davać zdačy»? 

— Ideja «davać zdačy» hučyć prosta i, zdajecca, łahična, ale ŭ realnaści fizičnaja ahresija amal zaŭsiody paharšaje situacyju: kanflikt eskałuje, dzicia moža atrymać dyscyplinarnyja nastupstvy, a hrupa jašče macniej uciahvajecca ŭ supraćstajańnie.

Varta treniravać (mienavita treniravać!) upeŭnienyja, karotkija adkazy biez apraŭdańniaŭ, umieńnie ihnaravać pravakacyi tam, dzie ahresar šukaje mienavita emacyjnaj reakcyi, umacoŭvać sacyjalnyja suviazi i padtrymku. Dzicia, jakoje nie adno, značna mienš uraźlivaje.

U kahnityŭna-pavodnickaj terapii my pracujem z tryma ŭzroŭniami: dumki, emocyi i pavodziny. Važna dapamahčy dziciaci nie pryniać čužyja słovy jak «dokaz» ułasnaj niavartaści. Bo kali ŭnutranaja formuła stanovicca «sa mnoj niešta nie tak», ahresija pačynaje razburać znutry i stanovicca kiroŭcaj. Tamu nielha raić ciarpieć moŭčki abo saromiecca prasić dapamohu. Šukać padtrymku — heta nie słabaść, a darosłaja i zdarovaja stratehija.

— Čamu nastaŭniki časta nie zaŭvažajuć abo ihnarujuć bulinh? Čamu škoła časta nie spraŭlajecca z bulinham i što pavinna rabić, kali ckavańnie ŭžo adbyvajecca?

— Kali kazać ahułam, ihnaravać składany praces, paźbiahać jaho — praściej, čym uklučacca ŭ jaho: tam ža patrebna niešta rabić. A kab rabić, treba razumieć, što dakładna. Z hetaha punktu hledžańnia ja taksama maju chutčej piesimistyčny pohlad na situacyju ŭ Biełarusi, bo kab być nie prosta vykładčykam svajho pradmietu, a piedahoham, patrebien vysoki ŭzrovień adukacyi i asabistaja praaktyŭnaja pazicyja, ale adpaviednyja hetym kryteryjam ludzi ŭ bolšaści svajoj mohuć pretendavać na rynku pracy na dobry ŭzrovień dachodu, jaki, u svaju čarhu, nie moža zabiaśpiečyć dziaržaŭnaja sistema. Da taho ž hetaja sistema ciśnie niazručnuju joj inicyjatyvu, sprabujučy zamiać niepryhladnuju dla statystyki situacyju. Kaniešnie, jość vyklučeńni, ale my ž havorym pra ahulnuju prablemu.

Bulinh nikoli nie źjaŭlajecca historyjaj tolki pra achviaru i ahresara — heta zaŭsiody sihnał pra toje, jak funkcyjanuje ŭsia hrupa. Kali kłas maŭčyć, śmiajecca abo robić vyhlad, što ničoha nie adbyvajecca, ahresija atrymlivaje maŭklivuju padtrymku. Tamu škoła pavinna mieć vyrazny pratakoł reahavańnia, kab kožny darosły razumieŭ, što i jak rabić, pracavać z kłasam jak ź sistemaj — źmianiać hrupavyja normy, uklučać naziralnikaŭ, farmiravać adkaznaść za ahulnuju atmaśfieru. I asabliva važna nie ihnaravać drobiazi: mienavita z žartaŭ, padkołaŭ i izalacyi časta pačynajecca toje, što paźniej stanovicca sistemnym ckavańniem.

— Što možna rabić u siamji, kab źnizić ryzyku taho, što dzicia stanie achviaraj abo ahresaram?

— Prafiłaktyka bulinhu pačynajecca nie ŭ školnym kalidory, a doma. Stabilnaja emacyjnaja suviaź z baćkami — heta bazavaja psichałahičnaja paduška biaśpieki. Kali darosłyja rehularna cikaviacca jaho žyćciom, słuchajuć biez asudžeńnia i nie abiasceńvajuć pieražyvańni, u dziciaci farmirujecca ŭnutranaje adčuvańnie apory: «Ca mnoj «niešta nie tak» nie tamu, što ja drenny, a tamu, što situacyja składanaja».

Nie mienš važna raźvivać navyki rehulacyi emocyj i asiertyŭnaści. Dzicia pavinna vučycca raspaznavać svoj hnieŭ, strach, soram, umieć pra heta kazać i abaraniać asabistyja miežy biez ahresii. Kali ŭ siamji kanflikty vyrašajucca z pavahaj, biez prynižeńnia i krykaŭ, heta stanovicca naturalnaj madellu pavodzinaŭ i dla dziciaci ŭ škole. Pazaškolnyja zaniatki mohuć uklučać treninh kiravańnia ahresijaj i treninh sacyjalnych navykaŭ.

I, mahčyma, hałoŭnaje: havorka idzie nie tolki pra fizičnuju biaśpieku, ale i pra hodnaść. Dzicia pavinna dakładna viedać — prynižeńnie nie źjaŭlajecca normaj, navat kali «ŭsie tak žartujuć». I maŭčać pra niespraviadlivaść — heta nie moc, i nie abaviazak pierad hrupaj. Adčuvańnie ŭłasnaj kaštoŭnaści budujecca i padtrymlivajecca ŭ siamji, i choć heta nie broniekamizelka ad usiaho, ale vielmi mocnaja ŭnutranaja apora.

• 6
• 1
• 0
• 4
• 0
• 0
• 0
• 0