Piša historyk Źmicier Drozd.
Jany ŭ Marcinkieviča byli prykmietnyja ŭ maštabach navat jeŭrapiejskich padziej.
Siońnia ž my raskažam historyju pra stryječnaha dzieda našaha kłasika, postać jakoha pakul znachodzicca ŭ cieni. Choć padziei, u jakich jon udzielničaŭ, i roli, jakija jamu prypisvalisia, u svoj čas narabili šumu.
Vybary ŭ akupavanaj krainie
Barskaja kanfiederacyja stała apošniaj surjoznaj sprobaj supraćstajać haspadarańniu ŭ Rečy Paspalitaj rasijskich staŭlenikaŭ. Viaršyniaj było pryznačeńnie na polski pasad byłoha kachanka Kaciaryny II Stanisłava Paniatoŭskaha (ich raman adbyŭsia jašče da taho, jak jana stała rasijskaj impieratrycaj). Elekcyja (vybary karala) Stanisłava Aŭhusta prachodziła pad ciskam rasijskich vojskaŭ. Dla demanstracyi «svabody vybaraŭ» asnoŭnyja atrady adyšli na try mili ad Varšavy, pakinuŭšy niekalki tysiač sałdat dla nazirańnia za paradkam. Kali paraŭnoŭvać z sučasnymi padziejami, to heta było nakštałt krymskaha «refierendumu».
U takich umovach, choć bolšaść šlachty nienavidzieła Paniatoŭskaha, jon byŭ abrany 5584 hałasami.
«Vialikaja bitva»
Uviečary 11 vieraśnia 1771 hoda rasijski hienierał-major Alaksandr Suvoraŭ sa svaim atradam vyjšaŭ z Krošyna ŭ Niaśviž. Adnak pa darozie jon atrymaŭ paviedamleńnie, što hietman Ahinski poźniaj nočču sa svaim vojskam u 3-4 tysiačy čałaviek vystupiŭ ź Mira ŭ kirunku Stałovičaŭ [ciapier — ahraharadok u Baranavickim rajonie]. Vojski stali na adlehłaści dźviuch mil. Ale padobna, što vyviedka Suvorava pracavała lepš i Ahinski nie viedaŭ pra takuju niebiaśpiečnuju blizkaść.
Hłybokaj nočču atrad Suvorava prybyŭ da miastečka i pašychtavaŭsia ŭ bajavyja paradki. Ruskim nie ŭdałosia padyści tajemna: kali jany pierapraŭlalisia pa vuzkaj doŭhaj haci praz bałota pierad Stałovičami, ź miastečka pa ich udaryli harmaty i ružžy kanfiederataŭ.
U poli adbyłosia hałoŭnaje sutyknieńnie. Ruskija kinulisia ŭ ataku. Pavodle niekatorych apisańniaŭ, atrad kanfiederataŭ z 200-400 čałaviek byŭ abstralany artyleryjaj i hieraična atakavany 70 ruskimi jehierami. Hetaha nibyta akazałasia dastatkova, kab vojski Ahinskaha kinulisia ŭciakać.
U hetym ža raparcie Suvoraŭ pisaŭ, što hietman Ahinski źjechaŭ za miažu. Cikava, adkul ledź nie ŭ dzień zaviaršeńnia bitvy ŭ jaho byli hetyja źviestki? Niaŭžo byli infarmatary ŭ najbližejšym atačeńni Ahinskaha?
Padobna, što mienavita jana nazyvajecca ŭ pieraliku «buzdychan vyzałačany». Bułava była kamuści pradadzienaja, jana prapała. Suvoraŭ adpraviŭ zahad adšukać jaje, «bo takija rečy nie inakš naležać, jak tolki jaho karaleŭskaj vialikaści polskamu — nie mienš». Polski ž karol byŭ rasijskim sajuźnikam. Ale bułavu tak i nie znajšli.
U vialikaj bitvie zahinuła… 53 čałavieki
Napeŭna, bitva 70 jehieraŭ suprać 1000 ułanaŭ pavinna była b vyhladać nie mienš epična za bitvu 300 spartancaŭ. «Stałovickaja sprava ŭ padrabiaznaściach i ličbach niekalki razdźmutaja piśmieńnikami», — robić vysnovu daśledčyk.
Stałovickaja bitva praktyčna adkryła šlach da pieršaha padziełu Rečy Paspalitaj.
«Vy zapeŭnivajecie, što niepryjacielaŭ ad 400 da 500 na miescy pabita… probašč m. Stałovičy zapeŭnivaje, što ŭsiaho im pachavana było 53 čałavieki, u tym liku 8 z našaha boku».
pry vialikim liku paranienych i pałonnych (da rapartu byŭ dadadzieny imianny śpis na 290 pałonnych, i tut było składana niešta pierabolšvać), što vyhladaje całkam mahčymym.
Viejmarn paprakaŭ Suvorava i tym, što jon nie paviedamiŭ jamu pra ŭsiu zdabyču. Kamandujučaha cikavili nie porach, barabany i amunicyja, apisanyja Suvoravym, a kazna Ahinskaha. Suvoraŭ byŭ vymušany apraŭdvacca: «Ci byli hrošy i kolki, i im, hietmanam, albo inšym kim… zachoplenyja i vyviezienyja — nieviadoma».
175 kh zołata
Paśla pieramohi pad Stałovičami Suvoraŭ z zachoplenym abozam, pałonnymi i paranienymi adpraviŭsia ŭ Niaśviž, a adtul u Pinsk. Tam adbyłasia fantastyčnaja historyja, jakuju padam u pierakazie Pietrušeŭskaha:
Suvoraŭ, ciahnie z saboj zachopleny kanfiederacki aboz, jon padličyŭ navat varožyja barabany i ŭzvažyŭ porach. A tut, sustreŭšy kaznu svajho voraha, miłaściva dazvalaje joj jechać dalej pa pryznačeńni? Ci nie dla taho, kab Ahinski i dalej zmoh płacić sałdatam, kuplać zbroju, praciahvać baraćbu z Rasijaj? Za takuju vysakarodnaść va ŭsie časy možna było b «zahrymieć pad trybunał»!
Pietrušeŭski, razumiejučy ŭsiu fantastyčnaść historyi sa źnikłaj kaznoj, abaraniaje Suvorava, spasyłajučysia na jaho nievierahodnuju sumlennaść: «…asabista na Suvorava padazreńnia dapuścić niemahčyma, bo jon na svaju dolu sa zdabyčy nikoli ničoha nie braŭ, ni ŭ hetuju vajnu, ni va ŭsie nastupnyja». Adnak i jamu daviałosia dadać: «Lohka być moža, što ŭ adnosinach da zdabyčy ŭkralisia tut niejkija złoŭžyvańni».
Čyrvonny złoty — heta nie toj, jakim raźličvalisia ŭ pobycie. Heta załataja manieta, naprykład, dukat. Prybliznaja jaje vaha — kala 3,5 hrama čystaha zołata. 50 000 čyrvonych złotych — heta 175 kiłahramaŭ zołata. Z raźliku 30 dalaraŭ za hram — heta 5 250 000 dalaraŭ na ciapierašni kurs. U pierakładzie ž na tahačasny kurs da zvyčajnaha złotaha (1 da 18, a paśla i bolš) heta kala miljona złotych.
Jaki ž byŭ los kazny vialikaha hietmana VKŁ Michała Kazimira Ahinskaha?
Samaja pašyranaja viersija — što jana ŭsio ž taki trapiła da ruskich. Naprykład, pra heta pisaŭ adjutant Suvorava Fuks. Praŭda, nasupierak svajoj schilnaści da pierabolšvańnia, jon skaraciŭ jaje amal udvaja: «Usie koni ich drahunaŭ dastalisia našym, tak jak i mnohija ściahi, ekipažy i kazna z tryccaćciu tysiačami čyrvonnych. Sałdaty dzialili pamiž saboju mnostva zołata i srebra…» Jon ža paŭtaraje historyju pra sustreču z aficeram kanfiederataŭ na pinskaj darozie, jaki vioz druhuju častku kazny i byŭ adpuščany Suvoravym.
Hetaj viersii piarečyć i taki aŭtarytetny daśledčyk bijahrafii Suvorava jak Pietrušeŭski. Na pytańnie, kudy ž prapała kazna, jon prapanuje svoj adkaz: «Ci nie była heta taja samaja kasa, jakaja niejki čas paźniej była znojdzienaja ŭ adnaho kapiełana razam z papierami Ahinskaha, i ad jaho adabranaja?». Na žal, aŭtar nie pakinuŭ spasyłki, kab my mahli zrazumieć, jakuju historyju jon maje na ŭvazie.
Čamu Mickieviča nie chryścili ŭ Stałovickim kaściole?
Daśledčyk Adolf Kabylinski jašče moh razmaŭlać ź ludźmi, jakija pamiatali abstaviny naradžeńnia i chryščeńnia našaha kłasika. Jon asabista apytvaŭ u 1838 hodzie staroha ksiandza Hrynaškieviča, jaki byŭ probaščam Zadźviejskim i dekanam Stałovickim. Na pytańnie, čamu Adama, jaki naradziŭsia ŭ falvarku Zavośsie, chryścili nie ŭ parafijalnym stałovickim kaściole, a pavieźli až u Navahradak, jon adkazaŭ:
Chramy i manastyry časta vykonvali funkcyi bankaŭ, zachoŭvańnie ŭ ich hrošaj na depazicie było zvyčajnaj źjavaj. Viadoma, škatułka (moža, i kufar) — heta nie kazna, ale nie budziem skidać z rachunkaŭ i hetuju viersiju. Tym bolš, što jana padvodzić da jašče adnaho važnaha pytańnia: moža, heta zdrada?
Ci była zdrada?
Pietrušeŭski, jaki vyvučyŭ dziasiatki krynic, piša: «U poŭnaj cišyni nabližalisia ruskija da Stałovičaŭ. Nieba było zakrytaje chmarami, noč stajała čornaja; majakom dla vojskaŭ słužyŭ ahoń pad lesam na manastyrskaj viežy pablizu Stałovičaŭ».
Paet i daśledčyk tvorčaści Mickieviča Leanard Padharodski-Akołaŭ, analizujučy tekst «Pana Tadevuša», u 9-j častcy «Bitva» znachodzić apisańnie načnoha sutyknieńnia, kali ruskija vojski ŭziali ŭ pałon śpiačych kanfiederataŭ. Jon ličyć, što apisańnie ŭzychodzić da viadomych Mickieviču ź dziacinstva historyj pra bitvu ŭ Stałovičach. Pračynajučysia ŭžo źviazanymi, hieroi paemy kryčać:
«Tut zdrada!» — roŭ, i ŭśled za im tym samym składam
Uźniali kryk druhija: «Zdrada! Hvałt! Tut zdrada!»…
Chto zmoh pryvieści ź viosak bataljon sałdataŭ?
I chto tak chutka zaściankoŭcaŭ tych raskrataŭ?
Asesar? Jankiel, moža? Rozna havaryli,
Adnak nie viedaje nichto da hetaj chvili…
Apraŭdvajučy siabie, Ahinski pisaŭ, što pryčynaj jaho parazy była zdrada.
Spadkajemcy
Udakładniu, što svaje nieźličonyja skarby Dziurdzievič adpisaŭ na roznyja dobryja spravy: škoły, kaścioły, klaštary — niekalki dziasiatkaŭ padrabiaznych punktaŭ. Ale navat u hetym bačyli jašče adzin dokaz jaho viny — maŭlaŭ, sprabuje zamalić pierad śmierciu hrech! U zaviaščańni jon pieraličvaje dziasiatki svaich daŭžnikoŭ, jakija vinnyja byli jamu dziasiatki tysiač złotych. Nazyvaje jon tam i svajakoŭ.
Adkaz na hetaje pytańnie znachodzicca ŭ mietryčnym zapisie ab chryščeńni ŭ Słonimskim kaściole Ihnata Marcinkieviča — syna Mikałaja i Nastaśsi ź Dziurdzievičaŭ Marcinkievičaŭ u 1758 hodzie.
I mienavita ŭ bahataha dziadźki Ihnat, jakoha Dziurdzievič u svaim testamiencie nazyvaje niaŭdziačnym, pazyčyŭ u 1793-m hodzie na arendu Starčycaŭ 1100 čyrvonnych złotych, a ŭ 1795-m uziaŭ jašče 600 čyrvonnych na arendu majontka Novy Dvor (usiaho 34 000 złotych, i hrošy hetyja amal usie viarnuŭ!). Mienavita ŭ Stałovičach ksiondz Dziurdzievič 29 vieraśnia 1792 hoda pachavaŭ svaju siastru Nastaśsiu Marcinkievič, pamierłuju ŭ vieku 95 hadoŭ, — babulu Vincenta Dunina-Marcinkieviča.
Sam Valarjan Dziurdzievič pamior u vieku 89 hadoŭ 9 listapada 1798 hoda i byŭ pachavany ŭ kaplicy pad ałtarom u Stałovickim kaściole, jakomu jon addaŭ bolš za 30 hadoŭ žyćcia. Kaliści heta była adzinaja ŭ Biełarusi rezidencyja maltyjskaha ordena, a ciapier zvyčajnaja pravasłaŭnaja carkva.
Sproba atrymać spadčynu
Jašče u 1824-m hodzie major rasijskich vojskaŭ Stanisłaŭ Siestrancevič, były prezident Babrujskaha ziemskaha suda Kaśpier Kielčeŭski i advakat taho ž suda Kaśpier Klecki, pryznačanyja apiekunami nad małaletnimi Vincentam i Alenaj Marcinkievičami, praciahvali šukać spadčynu, jakaja zastałasia dzieciam ad Valarjana Dziurdzieviča. Na toj momant ich dola składała ŭsiaho 110 čyrvonnych złotych.
21 lutaha 1912 hoda hazieta «Kurjer Varšaŭski» pisała ŭ artykule «Niavykarystany funduš»: «Pamierły ŭ Vilenskaj dyjacezii ksiondz Valarjan Valancin Dziurdzievič u svaim zapaviecie, datavanym 18 listapada 1798 hoda, zapisaŭ miž inšymi 40 000 polskich złotych (6 000 rubloŭ) na budaŭnictva pry kaściole ŭ Bujvidach, u Vilenskim paviecie prytułku dla čatyroch siaścior miłasernaści i kaplicy pry tym prytułku dla chvorych. U vypadku, kali b siostry nie pahadzilisia z hetym pamiaškańniem, hrošy pavinny byli vykarystoŭvacca na ŭtrymańnie ŭrača abo fielčara dla lačeńnia biednych. Pakolki manaški nie zhadzilisia žyć u Bujvidskim kaściole, a Vilenskaja duchoŭnaja kansistoryja — na pabudovu kaplicy pry kaściole, hety punkt zapavietu zastaŭsia niavyrašanym. Pieršapačatkovy kapitał pavialičyŭsia da 14 studzienia biahučaha hoda da 79 230 rubloŭ…»
Ci vinien Dziurdzievič?
Stałovickaja bitva nie była hrandyjoznaj pa svaich maštabach, ale mieła katastrafičnaje značeńnie dla Vialikaha Kniastva Litoŭskaha — nastupnym krokam paśla pryznačeńnia na tron rasijskaha staŭlenika Stanisłava Paniatoŭskaha stali padzieły dziaržavy, paśla jakich z karty Jeŭropy źnikła niekali Reč Paspalitaja abodvuch narodaŭ.
Nam ža hetaja historyja daje mahčymaść u 210-y dzień naradžeńnia našaha kłasika Vikiencija Dunina-Marcinkieviča, uvaskrasić u našaj śviadomaści novuju cikavuju asobu — ksiandza Valarjana Dziurdzieviča.
Ciapier čytajuć
Łukašenka zajaviŭ pra hatoŭnaść pryjechać u Kijeŭ25
Kamientary