U Kanadzie adbylisia čarhovyja zaniatki ''Mova Nanova ŭ Taronta'' na hety raz pa temie ''Vialikaje Kniastva Litoŭskaje''. U subotni viečar u Biełaruskim centry Taronta sabrałosia blizu 60 čałaviek.
Zala centra ŭ bieł-čyrvona-biełych kolerach. Bačny vyjavy «Pahoni», staražytnych hierbaŭ biełaruskich haradoŭ. Ha stale, pakrytym bieł-čyrvona-biełym ściaham i azdoblenym dvuma skryžavanymi miačami epochi Siaredniaviečča, stalisia vystaŭlenymi šerah knihaŭ pa historyi VKŁ aŭtaraŭ: Mikoły Jermałoviča, Uładzimiera Arłova, — Statut VKŁ 1588 h., histaryčnyja encyklapiedyi pa temie zaniatkaŭ, inšyja.
Haspadynia praektu Iryna Toŭścik raspačała viečarynu z taho, što paznačanaja tema mienavita siońnia stałasia ŭ vyšejšaj stupieni złabadzionnaj, zapatrabavanaj časam, u peŭnaj miery navat žyćciova nieabchodnaj. Našaja historyja za hady panavańnia rasiejskaje i savieckaje histaryčnych navukaŭ stałasia nastolki sfalšavanaj, zašmalcavanaj stereatypami, a histaryčnaja pamiać biełaruskaha narodu da takoje stupieni źniaviečanaj, ściortaj, što nacyja nabliziłasia da miažy, za jakoju strata nacyjanalnaje identyčnaści ź niepaźbiežnaju ź ciaham času strataju dziaržaŭnaści. I tamu siońnia nam jak nikoli istotna viedać svaje karani, historyju svajho naroda, svaje dziaržavy, historyju jaskravuju, hodnuju, jakoju my majem hanarycca.
Zatym Iryna Toŭścik pradstaviła prysutnym hościa — historyka Halinu Siarhiejevu, kandydata histaryčnych navuk, u minułym zahadčyka adździełu mižnarodnych suviaziaŭ Biełarusi Instytutu historyi Akademii navuk Biełarusi na praciahu 10 hod, vučonaha sakratara navukovaje rady pry instytucie pa abaronie doktarskich i kandydackich dysiertacyjaŭ, aŭtara šerahu pracaŭ pa tematycy biełaruskaje dyjaspary i inš. U svoj čas Halina Siarhiejeva rychtavała Michasia Tkačova da abarony doktarskaje dysiertacyi.
U pačatku svae pramovy Halina Siarhiejeva ŭzhadała pra knihu Aleha Trusava ''Historyja siaredniaviečnaj Eŭropy 5—15 stahodździaŭ'', što vyjšła ŭ Miensku ŭvosień minułaha hodu, zrabiŭšy takim čynam svajeasablivuju prezientacyju nazvanaha vydańnia pierad biełaruskaju hramadzkaściu Taronta. Jana adznačyła, što A. Trusaŭ u svaim narysie adnym ź pieršych u papularnaj ajčynnaj historyjahrafii vykłaŭ asnoŭnyja padziei i źjavy historyi siaredniaviečnaj Eŭropy, ad Partuhalii da Pavołža, pa-biełarusku i ź biełaruskich pazicyj.
Dalej Halina Siarhiejeva tezisna raspaviała pra asnoŭnyja etapy zakładvańnia, rostu j raźvićcia našaje dziaržavy ŭ pieryjad Siaredniaviečča i pryčyny jahonaha zaniapadu naprykancy 18-ha stahodździa.
Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, jak uschodnieeŭrapiejskaja dziaržava, isnavała na praciahu 13—18 stahodździaŭ. Pry jaho ŭtvareńni jahonym jadrom stali biełaruskija ziemli tak zvanaje histaryčnaje Litvy sa stalicaj u Navaharodku (da 1323 h.). Na praciahu 14—15 stahodździaŭ miežy VKŁ pašyralisia ŭ asnoŭnym praz dałučeńnie inšych biełaruskich ziamiel, a taksama Kijeŭščyny, Padolla, a na ŭschodzie praciahnulisia amal što da Kałomny. U hety čas VKŁ mieła terytoryju ad Čornaha da Bałtyjskaha mora.
Siarod nasielnictva VKŁ pieravažali biełarusy, jakija ŭ tyja časy nazyvalisia lićvinami. Na paŭnočnym zachadzie i častkova na poŭnačy — žamojty i aŭkštajty, ź jakich značna paźniej, u 19-m stahodździ, sfarmavaŭsia letuviski narod. Dziaržaŭnaju movaju VKŁ stała biełaruskaja. Na joj viałosia spravavodztva, stvaralisia letapisy, chroniki, mastackija tvory. Na hetuju movu pierakładałasia zamiežnaja litaratura.
Svoj eŭrapiejski vybar VKŁ zrabiła praz zaklučeńnie Kreŭskaje (1385), Haradzielskaje (1413) vunij z Karaleŭstvam Polskim. Zaklučeńnie Lublinskaj vunii na asnovie roŭnaści pryviało da stvareńnia novaje dziaržavy — Rečy Paspalitaj. Abiedźvie krainy zachoŭvali svoj suvierenitet, mieli asobnyja dziaržaŭnyja administracyi, vojski, skarby, prava emisii hrošaŭ, svaje sobskija zakanadaŭstvy, mytnyja systemy. Šlachta abodvuch narodaŭ abirała Karala, jaki adnačasna stanaviŭsia Vialikim Kniaziam Litoŭskim, i ahulny sojm, jaki vyznačaŭ źniešniuju palityku Rečy Paspalitaj. Dziaržaŭnaj movaj Karaleŭstva Polskaha stała łacina, a ŭ VKŁ dziaržaŭnaj pa-raniejšamu zastavałasia biełaruskaja mova.
Praz nazvanyja vunii pavialičylisia mahčymaści abarony ad źniešnich vorahaŭ, pašyryŭsia eŭrapiejski ŭpłyŭ na ŭsich biełaruskich ziemlach. Adznakaj uklučanaści ŭ eŭrapiejski kantekst raźvićcia stali Mahdeburskaje prava - samakiravańnie biełaruskich haradoŭ (čaho ŭ Maskovii nikoli nie było), stvareńnie pravavoj systemy, pieršy kryminalny sudziebnik, Statuty VKŁ 1529, 1566, 1588 na biełaruskaj movie.
Upłyŭ zachodnieeŭrapiejskaha adradžeńnia na biełaruskuju kulturu pryvioŭ da jaje dalejšaha roskvitu. U 16-m stahodździ ŭ VKŁ dziejničali pravasłaŭnyja brackija škoły, katalickija kalehijumy eŭrapiejskaha ŭzoru, Vilenski univiersitet (1570). Hetaje ž stahodździe adznačana pačatkam i uzdymam biełaruskaha knihadrukavańnia. Dobruju spadčynu ŭ historyi biełaruskaje kultury pakinuli zasnavalnik biełaruskaha i ŭsiaho ŭschodnieeŭrapiejskaha knihadrukavańnia Francysk Skaryna, takija aśvietniki, humanisty, knihadrukary, jak Symon Budny, Vasil Ciapinski, Ivan Fiedarovič, Piotr Amścisłaviec.
U kancy 15-ha stahodździa na ŭschodniaj miažy VKŁ skłałasia mocnaja eŭrazijskaja dziaržava, kali Maskoŭski ułus Załatoje Ardy u 1480 h. kančatkova pazbaviŭšysia manhoła-tatarskaha panavańnia imkliva, amal u 10(!) razoŭ, pašyryŭ svaju terytoryju za košt zachopu ziamiel, na jakich pražyvali fina-ŭhorskija i ciurkskija narody. Z kanca 15-ha stahodździa hetaja dziaržava, viadomaja bolš jak Maskovija, pačała bieśpierapynnuju ahresiŭnuju baraćbu spačatku z VKŁ, a potym i z usioj Rečču Paspalitaj. Capraŭdnaju katastrofaju dla biełarusaŭ-lićvinaŭ stała vajna Maskovii z Rečču Paspalitaj u 1654—1667 hh., nazvanaja ''Kryvavym Patopam'', kali nasielnictva biełaruskich ziamiel skaraciłasia napałovu (z 2,9 młn. da 1,4 młn.). A padčas Paŭnočnaje vajny 1700—1721 hh. kolkaść biełaruskaha nasielnictva skaraciłasia z 2,2 młn. da 1,5 młn.
Karystajučysia słabaściu Rečy Paspalitaj Maskovija, paźniej - Rasieja, raz za razam umiešvałasia va ŭnutranyja spravy našaje krainy, spasyłajučysia na tak zvanaje ''prava abarony pravasłaŭnaha nasielnictva''.
U rešcie rešt ŭ vyniku troch padziełaŭ, ździejśnienych Rasiejaj, Prusijaj i Aŭstryjaj u 1772, 1793, 1795 hh. Reč Paspalitaja spyniła svajo dziaržaŭnaje isnavańnie. Ziemli VKŁ zachapiła Rasieja.
Halina Siarhiejeva skončyła svoj raspovied tym, što my pavinny praz histaryčnuju eŭrapiejskuju spadčynu, svaju movu, kulturu, vytoki našaje dziaržaŭnaści adradžać histaryčnuju pamiać naroda, uzdymać jaho nacyjanalnuju śviadomaść, bo nacyja, što nia viedaje svaje historyi, nia maje budučyni.
Apranuty ŭ mahnackija stroi pieršaje pałovy 16-ha stahodździa, Aleś Kot braznuŭšy adzin ab druhi lićvinskim i kryžackim miečami raspačaŭ svoj vystup sa słovaŭ, što historyja čałaviectva — heta historyja vojnaŭ. Histaryčnaju zasłuhaju našych Dziadoŭ epochi Siaredniaviečča, stałasia toje, što jany zbudavali mocnuju, viadomuju u Eŭropie, i nia tolki u Eŭropie, svaimi dasiahnieńniami dziaržavu Vialikaje Kniastva Litoŭskaje i ŭ šmatlikich vojnach ź inšaziemnymi zachopnikami adstojvali jejnuju niezaležnaść. Nastupstvy dziaržaŭna-hramadzkaha raźvićcia VKŁ za pieryjad jahonaha paŭtysiačahadovaha isnavańnia stalisia nastolki fundamientalnymi i vyznačalnymi ŭ farmavańni mientalitetu lićvinskaha (biełaruskaha) narodu, što zadušyć jahonuju prahu da niezaležnaści, svabody Rasiejskaj imperyi nie chapiła navat 200 hod jejnaje akupacyi našaha kraju.
Raspavioŭšy pra najbolš značnyja i losavyznačalnyja vajennyja pieramohi Vialikaha Kniastva Litoŭskaha nad svaimi vorahami, takija, jak nad kryžakami pad Hrunvaldam, maskoŭcami pad Voršaj, załataardyncami na Sinich Vodach, Aleś Kot spyniŭsia na toj, pra jakuju da apošnich časoŭ nia tak časta j uzhadvali. A mienavita, pra bliskučuju pieramohu nad vojskam adnaje z samych mahutnych na toj čas dziaržavaŭ Eŭropy Karaleŭstva Šveckaha pad Kirchholmam (sučasny łatvijski Sałaśpiłs) u žniŭni 1605 h. Vojska VKŁ načale ź vialikim hietmanam Janam Chadkievičam, naličvaŭšaje 3310 vieršnikaŭ i 1040 čałaviek piachoty, uščent raźbiła šveckaje vojska, u skład jakoha ŭvachodzili 450 vieršnikaŭ, 6840 čałaviek piachoty pry najaŭnaści 11 harmataŭ, i jakoje ŭznačalvaŭ sam švecki karol Karł ICH. Švedy stracili kala 6 tysiačaŭ čałaviek zabitymi, usie harmaty i 60 charuhvaŭ. Byŭ paranieny i Karł ICH. U vojsku VKŁ zahinuła kala 100 čałaviek i niekalki sotniaŭ paraniena. Vyznačalnymi składajučymi pieramohi stalisia bliskučaje vałodańnie Janam Chadkievičam vajskovaj taktykaj i stratehijaj i vajarskaje majsterstva lićvinskich vieršnikaŭ. Vyniki bitvy mieli samy šyroki rezanans u Zachodniaj Eŭropie. U 1620-ch hadoch na zamovu tahačasnaha Vialikaha kniazia Litoŭskaha i Karala Polskaha Sihizmunda III Vazy mastakom Piteram Snejiersam stałasia namalavanaju batalnaja karcina ''Bitva pad Kirchholmam'', jakaja zaraz zachoŭvajecca ŭ zamku Sasienaž, Francyja.
Zakranuŭšy pryčyny zaniapadu Rečy Paspalitaj, u skład jakoje ŭvachodziła VKŁ, Aleś Kot koratka spyniŭsia na tak zvanym ''Libierum vieta'' - pravie, jakoje mieli sojmavyja deputaty ŭ Rečy Paspalitaj, pačynajučy z druhoje pałovy 16-ha i da kanca 18 stahodździa. Vyražałasia jano ŭ vykryku deputata ''nie dazvalajem'', abo ''pratestujem'', što viało da spynieńnia piesiedžańnia sojmu i admieny ŭsich pryniatych na im pastanovaŭ, časam navat losavyznačalnych dla dziaržavy. Na hetuju temu staŭsia prademanstravanym videarolik ''Liberum vieta'' z raspoviedam doktara histaryčnych navuk Alesia Kraŭceviča vydańnia Biełsat.
Kali razhladvać rolu našaje staražytnaje dziaržavy ŭ hieapalityčnym planie, to VKŁ stała barjeram na šlachu Azijskich Ordaŭ, u tym liku j Maskovii (były ułus Džučy Załatoje Ardy), imknuŭšychsia ŭ Zachodniuju Eŭropu, uschodnim farpostam Eŭrapiejskaje Cyvilizacyi, strymlivajučym prasoŭvańnie na Zachad ardynskich nośbitaŭ idejalohii Dzikaha Stepu, skončyŭ Aleś Kot.
Alena Lavončanka uzhadała pra 5 cikavych faktaŭ z historyi stvareńnia Statutu VKŁ 1588 hoda, a taksama raspaviała pra akaličnaści nabyćcia aryhinału Statuta mahiloŭskim krajaznaŭčym muziejem.
Paśla naviedvalniki zaniatkaŭ ''Mova Nanova ŭ Taronta'' pa čarzie čytali ŭsłych asobnyja artykuły Statutu na starabiełaruskaj movie i pierakładali ich na sučasnuju biełaruskuju movu. Na praciahu viečara hości mieli mahčymaść vyprabavać svaje mastackija zdolnaści i ŭłasnaručna pierapisać tytulny arkuš Statutu, atrymaŭšy takim čynam pamiatny suvienir ad ''Movy Nanova''.
Kanadyjskaja dyzajnierka zasnavalnica kampanii ''Śpiryt of Biełarus'' (''Duch Biełarusi'') Iryna Varabiej raspaviała pra svajo pieršaje znajomstva z šedeŭram biełaruskaha piśmienstva časoŭ siaredniaviečča ''Pieśniaj pra Zubra'' Mikoły Husoŭskaha. Kolkiś hod tamu Iryna Varabiej, źjaŭlajučajasia da taho ž i siabram Sajuzu Biełaruskich piśmieńnikaŭ, vykłała svaje ŭražańni ad pračytańnia nazvanaha tvoru ŭ naryse ''Kraina volnych vołataŭ''. Začytvajučy peŭnyja radki z paemy Mikoły Husoŭskaha Iryna Varabiej pačarhova ahučvała sentencyi sa svajho narysu. Atrymaŭsia pryhožy, arhanična vykładzieny raspovied pra našaha dyplamata, na ŭsiu Eŭropu prasłaviŭšaha krainu lićvinaŭ.
U pryvatnaści, Iryna Varabiej adznačyła, što źjaviŭšajasia na śviet u 1522 hodzie «Sarmen de bisontis» - «Pieśnia pra abličča, dzikaść zubra i palavańnie na jaho», stałasia pa sutnaści - pieśniaju pra naš rodny kraj, vieličny himn našaj radzimie, jaje pryrodzie, mužnaj i pryhožaj dušy jaje narodu. A jaho aŭtar byŭ pryznany «adnym z samych talenavitych i adukavanych ŭschodnich słavianaŭ svajho času ŭ Eŭropie».
Cikavyja tłumačeńni niekatorych padziejaŭ z historyi VKŁ stalisia pačutymi ad Vitala Košaleva. Navohule, jahonaja postać u bahatych kniaskich strojach, u sapravadžeńni žonki Paliny ŭ skandynaŭskich strojach časoŭ siaredniaviečča niesumnienna pryciahvali ŭvahu prysutnych.
Paśla tearetyčnych zaniatkaŭ Iryna Toŭścik zaprasiła haściej na ''Bal u Radziviłaŭ''. Rolu haspadaroŭ vykonvali apranutyja pa-mahnacki Aleś i Śvieta Kot.
Napačatku, jak i pavinna być ŭ takich vypadkach, pavolnaje nieprymusovaje špacyravańnie pa zali z kuferam šampanskaha, prysmaki z sadavinaj i harodninaj, razmovy, znajomstvy. Šmat chto padychodziŭ da stała z knihami pa historyi VKŁ. Mužčyny ź cikavaściu j zadavalnieńniem brali ŭ ruki prademanstravanyja raniej miačy, što dla niekatorych navohule stałasia pieršym u žyćci znajomstvam sa zbrojaju siaredniaviečča. Hości abmieńvalisia mierkavańniami i biezumoŭna ž zdymalisia sa ''spadarstvam Radziviłaŭ'' i kniaskaj paraj Košalevych.
Narešcie, pryhožyja z natchnionymi tvarami spadaryni ŭ viačernich strojach u supravadžeńni šlachotna trymaŭšychsia kavaleraŭ stalisia zaprošanymi kiraŭnikom hurtu 'JAvarovy Ludzi'' Vialety Kavalovaj na razvučvańnie i tańčańnie pałanezu - pryhožaha staražytnaha tancu, što byŭ papularnym jak u Vialikim Kniastvie Litoŭskim, tak i ŭ Karaleŭstvie Polskim. Za pałanezam nadyjšła čarha pavany - pavolnaha ŭračystaha siaredniaviečnaha tancu. A kali prysutnyja staŭšy ŭ koła pa ŭsiamu pierymietru zali i ŭziaŭšysia za ruki pačali tančyć adna za druhoju dźvie branli, to prystuk paŭsta paraŭ abcasaŭ ab padłohu z pryplaskvańniem ŭ dałoni stvaryŭ u prastory niejkuju adzinuju aŭru, što jašče vyšej uźniało duch tańčyŭšych, ichnuju cikavaść da dziei.
Paźniej chtości pryznaŭsia, što jak byccam bijatoki, elektryčnaść praskokvali praz žyvy łancuh, i ŭ tyja imhnieńni realna adčuvałasia našaja duchoŭnaja jednaść praz bačańnie natchnionych tvaraŭ, praź ciapłyniu susiedzkich dałoniaŭ, ściskajučych vašyja. Napeŭna, u tym liku j dziela heta maje sens zavitvać na takija viečaryny, jak ''Mova Nanova ŭ Taronta''. Nia tolki kab atrymać peŭnuju infarmacyju pa historyi, kultury, movie Biełarusi, ale j tut, na čužynie adčuć duch Biełaruščyny, hramadzkuju jednaść, adčuć siabie nieadjemnaju častkaju Biełaruskaje Nacyi.
Ciapier čytajuć
Za minuły hod nasielnictva Biełarusi skaraciłasia jašče na 53 tysiačy čałaviek19
Kamientary