Pavuki ŭ słoiku

Čaho vartyja adny prykłady: «Majatnik vahaŭsia, jak šalony... Minijaciura adlustroŭvaje dajeńnie anahra... Poŭny anamniez... Nie mužyk, a azijat niejki... Sabačy kał na darozie...» Jury Paciupa piša pra «Słoŭnik sinonimaŭ biełaruskaj movy» aŭtarstva Siarhieja Šviedava.

Sutykajučysia ź niedaśviedčanaściu, dy jašče j ahresiŭnaju, zaŭždy zadaješ sabie pytańnie: a ci varta tracić porach na toje, kab davieści praŭdu? Kažuć, Nils Bor niedaśviedčanyja mierkavańni prosta ihnaravaŭ, navat časam ździekliva chvaliŭ, bo nie ličyŭ ich vartymi sprečki. Karł Poper pilnavaŭsia inšaje dumki — jon vieryŭ: u palemicy naradžajecca praŭda.

Kali ja ŭziaŭsia znajomicca z novym słoŭnikam synonimaŭ Siarhieja Šviedava, uva mnie z kožnaj novaj staronkaj rasło abureńnie. Pamału ŭ mianie vyśpieŭ sumnieŭ: ci sp. Šviedaŭ maje choć najmienšaje ŭjaŭleńnie, što takoje synonimy? Ci razumieje, jak i dziela čaho robiacca słoŭniki? Skažu bolš, ci vałodaje jon choć mała-viele biełaruskaj movaj!? A z farmalnaha hledzišča, čamu ŭ hetaha słoŭnika niama ani recenzenta, ani navukovaha redaktara? Raspytvaŭ kalehaŭ-filolahaŭ: dyk chto ž taki Šviedaŭ? Ci viedajuć jany takoha movaznaŭcu? Usie paciskali plačyma.

Voś jak S. Šviedaŭ u pradmovie źjaśniaje zadańni svaje knihi:

Važniejšaj zadačaj Słoŭnika źjaŭlajecca šyrokaje i dastatkova poŭnaje adlustravańnie leksičnaha stanu sučasnaj biełaruskaj movy. A jaho hałoŭnaja zadača zaklučajecca ŭ tym, kab dać davoli šyrokuju hamu sinonimaŭ da asobnaha słova ci słovazłučenńnia z akcentuacyjnaj charaktarystykaj da jaho.

Pieršych ža skazaŭ dosyć, kab usumnicca ŭ aŭtaravaj piśmiennaści, a ŭ prafesijnaści j pahatoŭ. Što za pleanazm — «leksičny stan movy», moža — stan leksyki? I čamu takoje šyrokaje zadańnie maje mienavita słoŭnik synonimaŭ? Dyj «akcentuacyjnyja charaktarystyki» tut hučać niejak niedarečna... Čytajma dalej:

U Słoŭnik uklučany słovy ahulnaŭžyvalnaj leksiki i frazieałohii, navukovyja terminy, novyja słovy, utvoranyja ź biełaruskaj ci zapazyčanyja ź inšych moŭ, archaizmy i histaryzmy, inšamoŭnyja słovy, jakija vykarystoŭvajucca ŭ zamiežnym kantekście, a taksama leksičnyja i niekatoryja inšyja leksika-hramatyčnyja katehoryi słoŭ.

Cikava, niaŭžo nie znajšłosia choć siarednieńkaha redaktara, kab vypravić hetuju rytaryčnuju biezdapamožnaść: «słovy… leksiki» (!!!), «i frazieałohii...» (?), jakija ŭłučajucca «ŭ słoŭnik...»? Heta ž čystaja łuchta! A što, prabačcie, treba daŭnimać pad «zamiežnym kantekstam», u jakim vykarystoŭvajucca «inšamoŭnyja słovy»? Bajusia, S. Šviedaŭ zusim nie razumieje taho, pra što piša.

Dalej aŭtar biarecca tearetyzavać, ździŭlajučy nas redkim u svajoj banalnaści truizmam: Sinanimičny łancužok zvyčajna składajecca sa słoŭ raznastajnaha pachodžańnia. Ale... darma čakać raźvićcia dumki. Tearetyzavańnie rezka abryvajecca, pačynajecca dydaktyka:

Varta zaŭvažyć, što aŭtar vielmi stanoŭča stavicca da vialikaj polskaj movy, ale niebiaśpiečnaja tendencyja najnoŭšych ajčynnych stylistaŭ i redaktaraŭ vychoplivać ź sinanimičnaha łancužka słovy polskaha pachodžańnia, a karennyja biełaruskija słovy kremzać, nibyta rusizmy, maje vynikam źbiadnieńnie ahulnaha leksikonu nacyjanalnaj movy.

A ciapier davajcie adkiniem šałupińnie hutarystyki j «vyłuščym» «lahičnaje» źmierkavańnie:

...aŭtar vielmi stanoŭča stavicca... da polskaj movy, ale... tendencyja... stylistaŭ... maje vynikam źbiadnieńnie... leksikonu... movy.

Dzie lohika? Nia skončyłasia adna dumka — i pačałasia druhaja? Heta pavodle pryncypu: ja jamu pra abrazy, a jon mnie pra harbuzy.

A ŭdumajemsia ŭ słovazłučeńnie: «vielmi stanoŭča stavicca»... Vychodzić, moh by j «niestanoŭča» ŭsprymać jakuju-kolečy movu? Što ž, byvaje... Nia ŭsie ž movy nam adnolkava padabajucca. Ale miesca dla padobnaje ščyraści, prabačcie, nie ŭ pradmovie, navat nie ŭ kuluarach... a chiba što adno na kuchni pamiž siabrami. Urešcie, aŭtar i tut nie daje rady abyścisia biez taŭtalohii: «stanoŭča stavicca» j pleanazmu: «leksikon movy» (zamiž biełaruski leksykon).

Pracytuju jašče adzin abzac:

Tamu aŭtar pasprabavaŭ naŭmysna nie pierasyčać Słoŭnik pałanizmami, što, na žal, robicca zaraz kulturnickaj tendencyjaj mileniuma. Inakš najbolš sakavity płast biełaruskaj litaratury XX-ha stahodździa (Kupała, Kołas, Harecki, Čorny, Mielež) u chutkim časie pramym šlacham piarojdzie ŭ katehoryju ŭstarełaj leksiki, a kłasikaj nieznarok zrobiacca pałanizavanyja tvory sučasnaj «haradskoj płyni».

Tut słovy naŭmysna j nieznarok jaŭna nie na miescy, ale heta drobiaź u pryraŭnańni z samym «jadrom» vykazvańnia: «...płast... litaratury... piarojdzie... u katehoryju... leksiki...» Jak možna ŭjavić padobnuju metamarfozu!? Aŭtar znoŭ nie abciažvaje siabie kłopatam, kab kaniec skazu ŭzhadnić ź jahonym pačatkam. Voś dyk napraŭdu — kancy z kancami nia schodziacca!

Asobnaje miesca ŭ vakołmoŭnaj rytorycy zajmajuć šamanskija zaklony ź pieraliku jmionaŭ: Kupała, Kołas, Harecki, Čorny, Mielež. Heta pusty znak, jaki apeluje da patryjatyčnych emocyjaŭ (i vielmi časta ź niepatryjatyčnymi namierami). Ale, pieršaje, mova pamianionych tvorcaŭ nastolki roznaja, što zvodzić ich u adzin šerah — niama sensu. Druhoje, što supolnaha pamiž Šviedavym ź jahonaj trasiankaj i piśmieńnikami, na jakich jon spasyłajecca? Kali b aŭtar zapraŭdy pračytaŭ ich z ałoŭkam, dyk ukłaŭ by zusim inšy słoŭnik i byŭ by abačliviejšy ŭ vykazach.

1.

«Słoŭnik sinonimaŭ biełaruskaj movy», jaki my razhladajem, spałučyŭ u sabie jak dyletantyzm amatara, tak i rusifikacyjnyja tendencyi aficyjoznaje savieckaje leksykahrafii.

Zhrupujem zahany słoŭnika Šviedava zhodna z roznymi kryterami.

Spačatku, pra rasiejanizmy. Za rasiejanizmy savieckija słoŭniki krytykava­lisia nia raz. Zdavałasia b, kudy ŭžo dalej, jašče trochi — i zaśmiečvańnie movy znutry možna budzie pryraŭnać da jaje zabarony zvonku. Adnak aŭtar zrabiŭ jašče adzin krok u kirunku rusifikacyi. Ja skłaŭ ładny śpis rasiejanizmaŭ (i, vidać, jon daloka nia poŭny), jakich niama ani ŭ piacitamovym Tłsł., ani ŭ adnatamovym, ale paŭniejšym Birsł. Nižej padaju hety śpis razam z paŭnavartymi biełaruskimi adpaviednikami (apošnija — toŭstym kursyvam) i kamentarami (u dužkach — numar staronki słoŭnika Šviedava). Pry patrebie — u łapkach udakładniajecca značańnie inavacyjaŭ:

*admiecina1 (353) — plecha, znak;

*apaska (42) — jość u RBsł., ale niama ŭ Tłsł. — pieraściaroha;

*blavocina (304) — u Tłsł., na žal, jość blavać, ale pa-biełarusku. — va­nity, na Haradzienščynie jašče kažuć ryhačy i ryhi (prr.: smarkačy i smerki, sikuny i siki);

*vohniva (145) — kresiva, i bolš ničoha nia treba vydumlać;

*vudzilišča (100) — vudzilna, brasł. vudaviła — i hodzie;

*daviesak (61) — davažka, što ŭ RBsł., taksama vyhladaje štučna, zatoje ŭ samoha Šviedava padajecca sympatyčnym ahruzak, u žyvoj movie kažuć z nadbaŭkaju, z koptaram;

— *dziarmo (165) — nu, hetaha «dabra» ŭ Tłsł. niama, zatoje jość u Birsł., ale pa-biełarusku jašče ź XVII st. kazali — łajno (hł. Ss.);

*žadziuha (135) — sknara, chcivy (-aja);

*zarycca (111) — jość kvapicca, halicca j h. d., (dyk navošta rasiejanizmy?);

*kiść ‘hronka' (117) — u Tłsł. tarnujecca tolki jak kiść ruki, što taksama sumnieŭna, bo ŭ narodzie nie ŭžyvajecca;

*krysa (64) — pacuk, bac, ščur — i taho zašmat;

*miełačoŭka (328) — drabiaza, drabnoćcie;

*miełkata (206, 268) — drabnata, mi­zar, abo — mitulha, zajedź i šmat inš.;

*nalička (114) — hatoŭka;

*niezadača (9) — plaha, na žal, u Tłsł. jość niezadačlivy;

*pustałajka ‘bałbatun' (60) — pustabrech, pustazvon, pustamałot, pustamlon i h. d.

*putany (11) — błytany, pa-biełarusku putajuć tolki skacinu, ad apošniaha prymietnik — sputany, hetak, jak zdochły (zamiž ras. dochłyj);

*pytka (172) — katavańnie;

*razdraj (300) — zvada, svarka, kałatnia, niazhoda i h. d., i h. d., u Vojsłava Saviča-Zabłockaha i ŭ Zizanija jašče — raździrańnie;

*skryvacca (376) — chavacca, taicca;

*suhrob (356) — sumiot, hurba;

*supruh (478) — sudžaniec, vidać, ad sudžany, a nie sužoniec ad žanicca, jak niekatoryja ličać (hł. Łsł.: 627, 692, 693), u Zizanija — pára;

*śniežnaja baba (61) — bałvan, lapić bałvana;

*ukłanist (319) — čysta saviecki partyjny termin, jaho nia treba pierakładać, ale jamu j nia miesca ŭ słoŭniku synonimaŭ;

Pra niekatoryja «adkryćci» Šviedava varta skazać padrabiaźniej. Voś, prykładam, pluhavy — heta zapraŭdy tutejšaje słova, ale ŭ Šviedava jano padajecca zhodna z rasiejskaj semantykaj — jak ‘łysy, ablezły» (9). A nasamreč, i ŭ starabiełaruskich leksykonach, i ŭ paźniejšych tekstach pluhavy — heta ‘hadki, špetny' (pa-rasiejsku — mierzkij, skviernyj). Jašče bolš zaniadbanaje biełaruskaje słova vujma (205, 462). Aŭtar paśpiašaŭsia ŭtajasamić jaho z rasiejskim ujma ‘vielmi šmat'. Ale rasiejskaja mova tut, jak i ŭ inšych vypadkach, siarod słavianskich moŭ stanović chutčej vyniatak, niž praviła. Spakmieńnik vujma pachodzić ad dziejasłova ŭniać ‘adabrać' (hł.: Ssł., 498), tamu tradycyjna — vujma ‘škoda', ujemny ‘zahanny' (rasiejskija — uŝierb i uŝierbnyj). Prr.: A jamu jaka pastyru karaci nie dapuščajecie j zabaraniajecie. Začymsia mnoha svavolenstva, złości j niadbalstva ź niemałoju vujmaju cerkvi Božaje... nia množyła (Akty, 1627 h.); Śvietahlad hety adbiŭsia ŭjemna na maralnaści maich myślaŭ i namieraŭ (Kazimier Svajak). Prr. taksama ŭ Ssł.: niama jamu ŭjomu ‘niama jamu strymańnia'.

Na žal, słova vujma hetak «zacierłasia» ŭ pracesie rasieizacyi, što radki z «Eneidy navyvarat» Vikiencija Ravinskaha: Dy hreki vujmu narabili: // Jak lada Troju ŭsiu spalili ani ŭ adnym kamentary nie źjaśniajucca słušna. Ich prymiarkoŭvajuć da rasiejskaha ujma ‘vielmi mnoha', i radok robicca niejkim nieachajnym, kastrubavatym (chočacca zapytacca: čaho «mnoha»?). Nasamreč — HREKI ŠKODY NARABILI, spaliŭšy Troju! Pryraŭnajem blizkaznačnyja słavianskija adzinki. Da rasiejskaha uŝierb u českaj movie isnujuć adpaviedniki, zusim padobnyja da biełaruskich: ztrata, šskoda; ujma. A baŭharskaje ujem ‘płata naturaj za pamoł' (adsiul — ujemien) siahaje taho samaha semantyčnaha archietypu. I tolki rasiejskaja ujma stanović niejkuju anamaliju. Zrešty, tam, dzie mylajucca mnohija, nichto nie vinavaty. Tut chutčej biada Šviedava, a nie vina. Ale aŭtar słoŭnika, tak ci jnakš, padlivaje aleju ŭ ahoń rasieizacyi, bieručysia za toje, čaho jon zusim nia viedaje.

Tatalnaje j paśladoŭnaje zaniačyščvańnie movy rasiejanizmami pačałosia nia ŭčora. Heta składany, šmataspektavy praces, jaki za Savietami, asabliva ŭ 30-ja hady, nabyŭ masavy charaktar. Zaśmiečvańnie čyniłasia a) śviedama, dziela «zbližeńnia» «bratnich» moŭ; b) niaśviedama, ad niastačy kartateki, ad nizkaje kvalifikacyi dy abyjakavaści da movy tutejšych leksykohrafaŭ i c) sparadyčna, praź nieachajnaść ci niedaśviedčanaść nośbitaŭ movy, piśmieńnikaŭ. Paralelna, asabliva z pašyreńniem piśmienstva, parušałasia j ekalohija narodnych havorak. Toj, chto nie zajmaŭsia leksykaj adumysna, časam navat nie padazraje pra maštaby rasieizacyi našych słoŭnikaŭ. Na ŭsie zahany savieckaje pary «chvareje» i «słoŭnik» S. Šviedava.

Rupicca pra kožnaje biełaruskaje słova, žyvučy ŭ rasiejskamoŭnaj atmasfery, dosyć kłopatna. Mała taho, kožny rasiejanizm pry žadańni možna adbaranić, spasłaŭšysia na niaŭchilnaść upłyvaŭ. Ale jakaja takaja žyćciovaja patreba moža apraŭdać masavaje pierajmańnie rasiejščyny, što praktykavali j praktykujuć našyja słoŭniki, asabliva RBsł.? Jak možna apraŭdać toj nieŭhamavany napłyŭ rasiejanizmaŭ, jaki padsoŭvaje spažyŭcu S. Šviedaŭ pad vyhladam synonimaŭ? Niaŭžo biełarusy stahodździami maŭčali, a rasiejcy klapali nam leksyku!? Ci mo' našyja prodki rabili niajakasnuju leksyku, a rasiejski «žyvatvorčy», jak kazali ŭ stalinskija časy, upłyŭ nas aščaśliviŭ? Niaŭžo rasiejski termin opyt, jaki Łamanosaŭ pryvioz z Archanhielščyny, lepšy za našyja dośvied i praktyku!?

Urešcie, my nablizilisia da załom­livaj roli pseŭdasynonimaŭ, jakuju tyja mohuć adyhrać u maŭlenčaj i leksyka­hrafičnaj praktycy. Pakul my nia dbajem pra synonimy, prosta šukajem srodki vykazvańnia — zaŭždy možna znajści patrebnaje biełaruskaje słova. Ale jak tolki nami avałodvaje «synanimičnaja korć», my pačynajem «uzbahačać» movu, tady na pavierchniu, by' kalaradzkija žuki, vyłaziać barbaryzmy, udavanyja za blizkaznačnyja słovy. U sytuacyi rasiejska-biełaruskaha bilinhvizmu pamiž movami adnaje hrupy ŭźnikaje peŭnaja zona dyfuzii, dzie pieramiešvajucca elementy dźviuch systemaŭ, tak što ich niaprosta demarkavać. U hetaj sytuacyi biełaruskaja mova «mienšaja», a rasiejskaja — «bolšaja». «Mienšaja» mova nia prosta papuščaje svajoj separcy, jana — chvareje, jana ŭ pryhniečanym stanie. «Bolšaja» mova tut vyrakuje ŭsio: jana zzyčvaje leksyku, zadaje słovaŭtvaralnyja madeli, nakidvaje svaju estetyku.

I «synonimy», značańni jakich całkom supadajuć, nie zbahačvajuć movy, nie raskviečvajuć jaje śviežymi barvami. Jany pavodziać siabie, jak pavuki ŭ šklancy. Niaciažka zdahadacca, katoryja majuć šancy na pieramohu. A S. Šviedaŭ demanstruje ceły šerah takich pseŭdasynonimaŭ, praściej kažučy — pustych dubletaŭ da biełaruskich leksemaŭ. Navošta vydavać za synonimy typova rasiejskija słovy *vohniva (145), *žerła (134), *žernaŭ (134), *krysa (64), *nalička (114), *pytka (172), kali pobač užo jość biełaruskija kresiva, žarało, žaron (žarnak), pacuk (bac), hatoŭka, katavańnie?! Voś uzor linhvistyčnaje antyŭtopii, pra jakuju ja razvažaŭ napačatku. Nie, rasiejska-biełaruskaja eklektyka, jakuju błytajuć z synanimijaj, nie fantazija, a šmathadovaja realnaść ajčynnaj leksykahrafii. Šviedaŭ nie vynachodzić razhladanaje eklektyki, jon tolki nadaje joj brutalnuju, skrajniuju formu.

Pry nahodzie varta padkreślić: isnuje šmat katehoryjaŭ leksyki, dzie synonimy nieabaviazkovyja, niepažadanyja, a to j škodnyja. Vielmi niebiaśpiečnaja synanimija ŭ terminalohii. Kali jana tam zdarajecca, dyk mova imkniecca jak najchutčej pazbycca terminalahičnych dubletaŭ, bo tyja zadajuć dvuchsensavaść, zaciamniajuć vykazy. Suznačniki nie zaŭždy patrebnyja i ŭ namenklatury raślinaŭ, žyviołaŭ. Prykładam, zusim niama musu dublavać najmieńni žuraŭ, žoraŭ i žuraviel, ale raz tyja šyroka tarnujucca — davodzicca ciarpieć. A što da słova vaviorka, dyk ci varta mucić vadu j prapanoŭvać jašče viekša j biełka, jak heta robić aŭtar «słoŭnika»? (Najlepš, vidać, pakinuć tolki dva słovy: vaviorka i, jak abłasnoje, viekša. Darečy, usie try jość i ŭ M. Kłyški — S. Šviedaŭ zahany Kłyškavaha słoŭnika «aščadna» zachavaŭ, «uzbahaciŭšy» ich cełym šeraham novych chibaŭ.) Viedama, u radku Słavamira Adamoviča: Nie śpiašaj maja ryžaja viekša, // na čužoje plačo nie śpiašaj — miascovaje słova ciešyć voka! Ale ž treba adroźnivać movu j maŭleńnie, narmatyŭnyja, dyjalektnyja j specyjalizavanyja zbory leksyki. U tematyčnym słoŭniku «Žyviolny śviet» (1999) da vaviorki padajecca bolš za dvaccać dyjalektnych najmieńniaŭ. Dyk niaŭžo ich usie treba toŭpić u litaraturnuju movu jak synonimy?

Bahaćcie movy — heta ahulnaje miesca, da jakoha apelujuć nibyta ŭsie. U tym liku — i S. Šviedaŭ, i aŭtar hetaje recenzii. Ale treba dobra ŭzvažyć, što ž my daŭnimajem pad tym «bahaćciem»? Mova bahataja nia kolkaściu słoŭ, a svaimi vyjaŭlenčymi mažlivaściami. Darma S. Šviedaŭ kantopić u svoj «słoŭnik» usio, što pad ruku łučaje. Miašańnie tutejšaje leksyki z rasiejskaj, histaryčna j systemna čužoj, kiepska adbivajecca na stylovych charaktarystykach movy. Lišnimi mohuć być nia tolki słovy-dublety, ale j našeńniki niecharakternaje kanatacyi.

2.

S. Šviedaŭ u pradmovie da svajho słoŭnika daklaravaŭ abmiežavać užyvańnie palanizmaŭ. Ale, z usiaho vidać, jon nia zdoleŭ vykanać abiacańnia. Voś śpis niekatorych adzinak polskaha pachodžańnia, spatykanych u «słoŭniku»: ambaras (37), jednaść (132), zbaviciel (107), naohuł (213), napoj (214), nendzny (224), obak (227), palić (326), pieknata (261), piekny (261), ružavizna (305), skutak (324), stadoła (339), stasavać, tańčyć (320), fajny (261), chcivy (321), zabycca na ciabie (136).

Zbolšaha jany biaskryŭdnyja. Niekatoryja navat pilna patrebnyja. Ale na dvuch, najškadniejšych, ja spyniusia. Niaŭžo aŭtar nia viedaje, što dziejasłovy palić ‘kuryć' i tańčyć ‘tancavać' — heta jakraz tyja palanizmy, za jakija jon upikaŭ sučasnych redaktaraŭ? Navat biełaruskija piśmieńniki ad kanca XVII da kanca XIX stst., jakija vychoŭvalisia ŭ polskim asiarodździ, ich nikoli nie ŭžyvali. Voś kolki prykładaŭ: Vierabiej-haspadar viesieła tancuje (D. Rudnicki); Harcuj, tancuj, panie, — // Tabie chleba stanie (F. Bahuševič); A čy niama ŭ vas lulki? // Trochu chacieŭ pakuryć (I. Ślinka); Baba lulku kura ŭ chacie, // A mužyk piare kašuli (F. Bahuševič). Jak bačym, navat tut aŭtar «słoŭnika» mylajecca. Adno što ŭkrainizmy nia vielmi traplajucca, kali nie ličyć hieć (121), jakoje čas ad času kidajecca ŭ vočy.

Na słoŭnik S. Šviedava možna pahla­dzieć ź inšaha boku: a čaho ŭ im niama? Dla słoŭnika synonimaŭ važnaja jakraz jaho paŭnata. I tut vyjaŭlajecca, što najcharakterniejšych biełaruskich adzinak, taho «sakavitaha płastu», pra jaki tak rupiŭsia ŭ pradmovie aŭtar — my nie znachodzim. Voś śpis niekatorych synonimaŭ, jakija tak ci jnakš chaciełasia b ubačyć:

abrok da furaž (433); bałamut da kruciel (185); vidal da krajavid (184); vonkavaść da źniešnaść (102); vykładzieny da skapiec (320); vysnova da vyvad (101); hajnia da zhraja (153); hara da akavita, harełka (33); huby da vusny (100); hudźbit da muzyka (207); dziejka da słych (326); duronik da bałaŭnik (61); durony da bałavany (60); zavod da paroda (251); zbaŭca da vyratavalnik (107); zbornia da forum (432); znak da styhma (353); źniačevicca da skanfuzicca (320); isnaść da sutnaść (363); kirunak da napramak (214); kurdupiel da karantyš (172); ledajak da siak-tak (374); makrynia da makrata (197); navukoviec da vučony (101); navučalny da vučebny (101); načnicy da biassońnie (87); nisianiecica da duraść (129); niškom da tajkom (376); niason da biassońnie (87); pazbycca da vybavicca (101); pakrasa da azdoba (33); panarad da ekipaž (470); pareštki da moščy (206); pieratrus da vobysk (98); piŭnica da piŭnaja (269); poknuć da łopnuć (194); praŭnik da zakanaznaviec (141); ruchavy da žvavy (135); ručnica da strelba (352); ryhi da rvota (304); stoŭpicca da nabicca (208); strakiva da žyhučka (135); stroma da krucizna (185); sutońnie da morak (206); truba da śmierč (327); trupiechły da zbućvieły (152); uhodki da hadavina (111); charastvo da pieknata (261); cetlik da jarłyk (478); čaplać da kranać (184); špula da namotka (213); šum da piena (261).

Istu recenzavanaha słoŭnika možna vyjavić adnym skazam ź Jana Stankieviča: pobač iz słovam biełaruskim staić słova rasiejskaje... Voś niekalki prykładaŭ takoha kštałtu (dobryja biełaruskija słovy, jak i raniej, vyłučaju toŭstym kursyvam): abłupić, ačyścić (9); lištva, naličnik (194); navina, navinka (209); śviaščeńnik, śviatar (227) i da t. p.

Padahulniajučy, zaciemim: jak tolki asymilataraŭ bjuć pa rukach, tyja vyciahvajuć z naftalinu jašče adzin arhument, apelujučy da prahresu, maŭlaŭ, mova ž «raźvivajecca»! Tak i chočacca zapytacca, čaho vam tak karcić?! Lepš padumajcie: ci słušna ŭsiakuju źmienu nazyvać «raźvićciom», a nie zaniapadam? Ci nie zaborzdyja tempy «raźvićcia»? I ci toj, jaki treba, sehment movy padlahaje źmienam? Nasamreč ideja raźvićcia nia što inšaje, jak jašče adno ahulnaje miesca, vypieščanaje ŭ filazofii XIX st. Biez kankretyzacyi — heta pustaja bałbatnia. Kali b u svoj čas habrei bajalisia karystać zabytaje leksyki, dyk nikoli nie adradzili b iŭrytu. Volny postup mažlivy ŭ tych movach, jakija majuć paŭnavartaje funkcyjanavańnie — dla nas heta pakul što dalokaja mara.

3.

U savieckich słoŭnikaŭ pavajennaje pary jość adna cikavaja rysa: pry ŭsioj svajoj abyjakavaści da abjektu, h. zn. da biełaruskaje movy, pry ŭsich rasieizatarskich nametach, z navukova-farmalnaha boku jany vykananyja amal što biezdakorna. Navat Jan Stankievič pisaŭ pra RBsł.-53: Z hle­dzišča techničnaha słoŭnik nie vyklikaje zaciemkaŭ.

Na žal, słoŭnik Siarhieja Šviedava nielha ŭchvalić i ŭ farmalnym planie. Daŭno viedama, što razumieńnie synonimaŭ byvaje dvajakaje: 1) jak adzinak, amal tojesnych u svaim značańni, i 2) jak słoŭ semantyčna blizkich. Kali b aŭtar pajšoŭ druhim šlacham, dyk musiŭ by ŭ kožnym artykule razhortvać najšyrejšy spektar mažlivaściaŭ, nia hrebujučy ni dyjalektnymi, ni starabiełaruskimi słovami, bo źbiadnieńnie našaha leksykonu, jak jon sam zaciemiŭ, stała čystaju biadoju movy. Ale my ŭžo bačyli, što aŭtar nie parupiŭsia, kažučy słovami Kołasa, «abšaryć» kišeni kalektyŭnaj pamiaci j spraty słoŭnikaŭ. Jon uziaŭ tolki śmiećcie rasiejščyny, što valałasia pad nahami. A kali pilnavacca pieršaha kirunku ŭ systematyzacyi synonimaŭ, dyk važna pieradusim vytrymać farmalnuju dakładnaść u padbory leksyki. S. Šviedaŭ i tut namuciŭ vady. Jahony «słoŭnik» nia prosta kiepski — jon niebiaśpiečny, i tamu jaho na harmatny streł nielha dapuskać u škołu. Inačaj chaos, jaki isnuje ŭ aŭtaravym ujaŭleńni, jak pažar, pierakiniecca na hałovy vučniaŭ.

S. Šviedaŭ nie adčuvaje roźnicy pamiž słovami isnymi j akazijanalizmami, jakija jamu mrojacca. A mrojacca jany, iznoŭ ža, pad upłyvam rasiejskaje moŭnaje realnaści. Voś niekatoryja aŭtaravy «vynachodnictvy», jakich niama ani ŭ Ssł., ani ŭ Tłsł., ani ŭ Birsł.:

*abiaremia ? (224) — jość tolki biaremia j abiaremak; *bojesutyknieńnie ? (264); *bremzała ? (145); *vaźniak ‘furman' ? (60) — jość słova vazak; *vačasty ? (194) — jaŭna ad ras. hłazastyj; *dziedčyna ? (100) — jość starabiełaruskaje słova dziedzina, jość sučasnaje dziedaŭščyna, ale ź inšym značańniem; *lasač ‘bałbatun' ? (60, 61); *miakatny ? (208); *napitany ? (381) — ad rasiejskaha (starasłavianskaha) pitať; *padcharčunak ??? (280); *pazitury ? (271); *papoŭka ‘duchavienstva' ??? (289) — u Ssł. jość tolki zavod bulby z hetym najmieńniem; *płazka ‘kružełka' ? (269); *prachadzimisty ? (273); *pustabrech ? ‘razmova' (61); *raściaraka ? (303) — ad ras. tieriať; *rybałoŭla ??? (100) — jość tolki rybałoŭstva (Tłsł.) i rybactva (Ssł.); *słoć (271); *syskar ? (132) — ad rasiejskaha syskaŕ (?), jakoje — ad sysk; *śviancać (194) — jość tolki śvieńcić u roznych sensach; *tałmačoŭnik ? (326) — ad rasiejskaha tołmač ‘pierakładnik'; *uchopak ? (224) — ad rasiejskaha ochapok (?); *chlobava ? (61) — taksama nahadvaje niešta niaŭłoŭna rasiejskaje; *chmyźninka (304) — treba: chmyz > chmyzina > chmyzinka.

Takim sposabam niekatoryja artykuły pieratvarajucca ŭ zapraŭdnyja symulakry. Skažam, artykuł vudžeńnie — rybałoŭla, rybałoŭstva, rybałka (100) — ad pačatku j da kanca składajecca z troch rasiejanizmaŭ i adnaho aŭtarskaha akazijanalizmu. Nasamreč u biełaruskaj narodnaj movie jość słovy rybak, vudal i rybałka — apošniaje, taksama — ‘toj, chto łović rybu', u Franciška Skaryny ŭžyvałasia jašče rybnik, jość paniatak rybactva, što pieradaje rasiejskaje rybnyj promysieł, prykładam: Jon lubić svoj talent i talantuje rybactvam daŭno, jak zapamiatać (Ja. Losik). Ale biełarus nikoli nia skaža *zachaplacca rybałkaj, *chadzić na rybałku j da t. p., dla hetych kantekstaŭ isnuje słova ryba, prykładam: Jaŭchim znoŭ češa na rybu... (Ja. Losik); Z ryby prychodzić tatulka pozna, uvieś mokry, hałodny (Ja. Losik). Tut navidavoku svaja systema, svaja lohika — niejkaje žyvoje charastvo. Našyja prodki kazali: chadzić na rybu abo chadzić na źviera... A taho, chto chodzić na rybu, jany nazyvali rybak, rybałka. Taho, chto chodzić na źviera — łaviec. Paźniej, u šlachieckim asiarodździ, źjavilisia słovy palavańnie, palaŭničy, palaŭnik. A «ryba» — zaniatak mužycki (dla panoŭ ža — pryvatna-indyvidualny) — tak i zastałasia «rybaju».

Z sumam davodzicca kanstatavać, što słovatvorcy, jak vaviorka ŭ kole, kruciacca ŭ čužych moŭnych madelach, nia mohučy anikudy ŭciačy ad movy-asymilatarki. Kažučy praściej — nielha vydumać ničoha lepšaha j aryhinalniejšaha za toje, što samo ŭźnikła ŭ vyniku doŭhaj moŭnaj praktyki biełaruskaha etnasu. Treba nie vydumlać, a vyvučać: teksty z historyi movy, usłuchoŭvacca ŭ reštki narodnych havorak, addavać dziaciej na «dziadźkavańnie» da baby j dzieda, kali tyja jašče žyvyja. Da čaho davodzić vydumlańnie — vidać nia tolki z praktyki S. Šviedava.

Najbolej ździviŭ mianie aŭtar słoŭnika tym, što ŭ synanimičny šerah jon «žyŭ­com» ustaviŭ leksyčnyja adzinki, jakija nichto j nikoli nie maniŭsia załučać u systemu biełaruskaje movy:

*linhva ‘mova' ??? (205); *ursus ‘miadźviedź' ??? (208); *tyfozi ‘zaŭziatar' (61); *kurykulum vite (mied.) ‘žyćciapis' ??? (39); *krykiet ‘zapalnička' ? (145) i da t. p.

Voś da čaho davodzić synanimičny impet! Ciapier my budziem kazać: «Na jakoj linhvie ty havoryš?» Abo: «U lesie viaducca ursusy». Dumaju, nastupnym krokam budzie asvajeńnie resursaŭ kitajskaje, papuaskaje, eskimoskaje i inšych moŭ. Tady my budziem mieć najbahaciejšuju ŭ śviecie biełaruskuju movu! A kali surjozna, dyk S. Šviedaŭ, vidać, zusim nie razumieje, u čym palahaje roźnica pamiž apryčonymi moŭnymi systemami.

Aŭtar «słoŭnika», z usiaho vidać, tak upeŭnieny ŭ sobskich viedach, što niekatoryja słovy navat nia spraŭdžvaje ŭ linhvistyčnych daviednikach, a ŭ vyniku — padsoŭvaje svajmu čytaču šerah niedakładnaściaŭ i navat abmyłaŭ:

hak (194) — nia ‘lišnica' (frazealahizm — z hakam), jak ujaŭlajecca aŭtaru, a ‘kruk' (adsiul, darečy, pachodzić vid daŭniejšaje zbroi — hakaŭnica); vyžał i hančak (103) — heta roznyja zavody sabak, dyk jany nia mohuć być synonimami; vyzvaliciel — ‘toj, chto vyzvalaje', a vyzvaleniec — ‘toj, kaho vyzvalajuć', (103) — heta nijak nie synonimy (u Tłsł. jany padajucca supiarečliva); hiermafradyt i biseksuał (114) — usio ž roznyja rečy; hlabalizacyja i ŭnitaryzacyja (115) — mohuć razhladacca chiba jak kantekstualnyja synonimy; pilihrym ‘vandroŭnik' i chadžy (a nie *chadža) ‘pačesny tytuł byłoha pałomnika ŭ Meku' (268) — taksama nie zusim synonimy.

Najbolej aŭtara padvodziać paronimy:

aviečka — jaračka, a nia «jasačka» (478), a jasačka — ‘iskra'; kanon ‘praviła' i *kanun ‘piaredadzień' (169) — daloka nia toje samaje, jak mroicca aŭtaru (apošniaje słova jašče j rasiejanizm); katastrofa ‘razbureńnie' i katarsis ‘ačyščeńnie' (184) — ani pry jakich abstavinach nia mohuć być synonimami. Urešcie, słova *cikać ‘uciakać' (128) u biełaruskaj movie niama — jość tolki cikavać ‘sačyć'.

Charakternaja admietnaść słoŭnika Šviedava ŭ tym, što rody j vidy aŭtar źlaplaje ŭ niejkaje nievyraznaje miesiva, i, badaj nivodzin vidavy šerah nia maje naležnaje paŭnaty, prykładam:

bakteryja — mikrob, bacyła, mikra­rhanizm, śpirachieta; vuda — vudzi­lišča, vudačka, śpininh; vulej — kałoda, pčalinaja chatka, borć (a buda — «sabačaja chatka»? chleŭ — «skacinnaja chatka»!? — Ju. P.); monateist — pravasłaŭny, katolik, mahametanin, iudziej; raŭčuk — raŭčak, ručaj, ručaina, račułka; raŭčavina, ravok, kanava, kanał, aryk; siniak — krovapadciok, siniušnaść, śled, drapina, paboi; słoŭnik — tezaŭrus, hłasaryj, tałmačoŭnik; smarahd — izumrud, chryzalit;

Lubosna-pamianšalnyja formy aŭtar taksama daje jak synonimy, nia mohučy zarazom navat nabrać bolš-mienš poŭnaha šerahu: žuraviel — žuraŭlik; piśmo — pisiamko, pisiamco; skavarada — skavarodka; śmierć — śmiertuchna.

Za synonimy jduć navat pravapisnyja j marfalahičnyja varyjanty: iuda — juda; siłaj — siłaju.

Kab čytač mieŭ jak maha bolš poŭnaje ŭjaŭleńnie pra tuju eklektyku, jakaja panuje ŭ «słoŭniku» S. Šviedava, prapanuju vybarku artykułaŭ:

abłada — ułada, upłyŭ; uładańnie, prynaležnaść, zdabytak; anamniez — kurykulum vite, žyćciapis, historyja zachvorvańnia; zdavalniajuča — pasredna, trojka, try; kapyt — kopyt, kapytok, padkova (??!); piederast — homaseksualist, piedafił, hiej, hałuby; synkretyzm — źlitnaść, nierasčlanionaść, jednaść; jur — straść, libida, seksualnaje šalenstva...

A nadumanyja aŭtaravy prykłady vartyja tolki humarystyčnaha časopisu, ale nie daviednika, adrasavanaha školnikam:

Nabyčyŭsia niby suhniej jakiś... (357); Smurod śmiaciarnika... (327); Druzy smarahdaŭ... (326); Raschistanyja pohlady... (303); Raściarušyŭ daščentu tabaku... (303); Rasškumatać, jak Tuzik hrełku... (303); Raschapić ruki... (303); Jak «traŭki» abkuryŭsia... (9); Artahanalny abłom detali... (9); Batareja piŭnych butelek... (64); Kaŭkaski akcent... (36); Majatnik vahaŭsia, jak šalony... (88); Minijaciura adlustroŭvaje dajeńnie anahra... (38); Poŭny anamniez... (39); Ludzi abaviazkova apałoščuć hučnaje imia... (41); Atrymali niazhodu kiraŭnictva... (225); Rabočy orhan stanka... (227); Sčachłyja vočy... (372); Vybavicca z kalužyny... (101); Sudziejskija vałakitčyki... (357); Nie sudzicie — nie sudzimy zastanieciesia... (357); Harełka stuknuła ŭ hałavu... (352); Stušyć marnyja dumki... (353); Sustrakajucca pakul jašče kryminalnyja źjavy... (363); Nie mužyk, a azijat (?!) niejki... (33); Dyktar-zaika... (140); Zacuhlać rabsiłu... (150); Kamlukavataja kamplekcyja... (168); Koknuć koka... (182); Kab stary chren nie pieraškodziŭ... (442); Sabačy kał na darozie... (165).

A voś adzin z prykładaŭ, varty kamentaru: Błahasłavieńnie ad baciuchny... (72). Aŭtar rasiejskuju lubosnuju formu na -juška (batiuška) pierakłaŭ nibyta słušna: baciuchna. Ale jon nie ŭličyŭ, što, zhodna ź jahonym ža kantekstam, pierad nami nie lubosnaja forma, a asobnaje słova. Dyk jano, pavodle savieckich normaŭ, nie pierakładajecca zusim i pišacca baciuška. Pavodle Ja. Stankieviča tut treba było b užyć tatulka. Mnie ž padajecca, što najlepšym adpaviednikam budzie vojčańka, prykładam: Nia hnievajsia, vojčańka (K. Žera); A skolki ž dziakła, vojčańka, voźmiecia za viančańnie. (Prazaroki Vił. p. (Łsł.)). A pad toje, treba nahadać, što biełaruskija lubosnyja formy na -uchna (-juchna) tarnujucca abmiežvana, pieravažna ŭ zvarotach, jak słova spadar. Jany «nia lubiać» treciaje asoby, a kali i ŭžyvajucca ŭ treciaj asobie, dyk u prytomnaści samoha abjekta havareńnia. Tym časam rasiejskija formy na -uška — nia majuć funkcyjanavalnych abmiežavańniaŭ.

U vydumanych, nienaturalnych aŭtaravych prykładach razhladanyja vyšej rasiejanizmy padajucca vulharniejšymi, čym urazdrob:

4.

Na zakančeńnie jašče raz źvierniemsia da pradmovy. S. Šviedaŭ, apraŭdvajecca: «Jon (słoŭnik — Ju. P.) naŭmysna pazbaŭlen akademičnaści z metaj lepšaha ŭsprymańnia»... Jak toj kazaŭ, viedaje kot, čyjo sała źjeŭ!

* * *

Šviedaŭ, S. M. Słoŭnik sinonimaŭ biełaruskaj movy. —

Minsk: «Sučasnaje słova», 2004. — 480 s. Nakład 5100 as.

Skaroty:

Birsł. — Słoŭnik biełaruskaj movy: Arfahrafija. Arfaepija. Akcentuacyja. Słovaźmianieńnie / Pad red. M. Biryły. — Minsk, 1987.

Łsł. — Łastoŭski V. Padručny rasijska-kryŭski (biełaruski) słoŭnik. — Koŭna, 1924.

RBsł. — Russko-biełorusskij słovaŕ. V 2-ch t. T. 1—2. — Minsk, 1982 (inš. vyd. 1953).

Ss. — Sinonima słaviena-roskaja // Starabiełaruskija leksikony. — Minsk, 1992.

Ssł. — Stankievič Ja. Biełaruska-rasijski (Vialikalitoŭska-rasijski) słoŭnik. — Ńju-Jork, [1990].

Tłsł. — Tłumačalny słoŭnik biełaruskaj movy. U 5-i t. T. 1—5. — 1977—1984.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0