Anatol Uciuhovič. Akademiki vybirajuć

Jak u inšych?

Akademiki vybirajuć

Hišpanija

U Hišpanii akademii navuk, što zavucca karaleŭskimi, farmalna abjadnanyja ŭ Instytut Hišpanii. Analahičny Instytut Francyi isnuje ŭ Francyi, takija instytuty jość i ŭ inšych krainach. Ułasna Hišpanskaja akademija — ustanova, što zajmajecca prablemami hišpanskaj movy. Jejnyja funkcyi — kadyfikacyja leksyčnych adzinak, padtrymka linhvistyčnych daśledavańniaŭ, papularyzacyja hišpanistyki. Uźnikłaja ŭ 1713 h., u XIX st. jana błasłaviła inšyja hišpanamoŭnyja krainy na zasnavańnie svaich ułasnych akademijaŭ movy. Ciapier takija isnujuć nia tolki tam, dzie hišpanskaja jość aficyjnaj, ale i na Filipinach, na Puerta-Ryka, što naležyć ZŠA. Pamiž moŭnymi akademijami padtrymlivajucca ščylnyja kantakty, choć nie abychodzicca i biez kanfliktaŭ: akademija ŭ byłoj metrapolii anijak nia moža pazbycca ambitnaj kanservatyŭnaści.

Akramia taho, u Instytut Hišpanii ŭvachodziać jurydyčna samastojnyja Karaleŭskija Akademija historyi, Akademija mastactva Śviatoha Ferdynanda, Akademija dakładnych, fizyčnych i pryrodaznaŭčych navuk, Akademija maralnych i palityčnych navuk, Nacyjanalnaja akademija medycyny, Akademija jurysprudencyi i zakanadaŭstva dy Akademija farmaceŭtyki. Va ŭsich akademijach kiraŭnictva abirajecca samimi akademikami.

Estonija

Estonskaja akademija navuk była zasnavanaja ŭ 1938 h. Paśla rearhanizacyi 1946 h. jana da 1995-ha ŭłučała ŭ siabie navukovyja ŭstanovy (u tym liku 19 NDI), prajektnyja dy technalahičnyja centry. Zhodna z novym zakanadaŭstvam, pieršasnaj misijaj Akademii navuk źjaŭlajecca kaardynacyja daślednickaj dziejnaści ŭ roznych halinach navuki i spryjańnie sacyjalnamu, kulturnickamu dy ekanamičnamu raźvićciu krainy. Prezydenta vybirajuć sami siabry Akademii.

Łatvija

Łatvijskaja akademija navuk dziejničaje jak niedziaržaŭnaja ŭstanova, ale dziaržava apiakujecca joj. Ad 1994 h. navukova-daśledčyja instytuty byli vyklučanyja sa składu AN, ale jana aktyŭna ŭzajemadziejničaje ź imi, jak i z universytetami. Akademija navuk transfarmavałasia z ustanovy savieckaha typu ŭ navukovuju instytucyju eŭrapiejskaha farmatu — u jejny skład uvajšli novyja siabry (u tym liku zamiežnyja), była ŭviedzienaja rysa ŭ 70 hod, paśla jakoj pravadziejny siabra hublaje prava hołasu pry razhladzie novych kandydaturaŭ dy raspracoŭcy novych formaŭ dziejnaści. Hetyja źmieny pravodzilisia paralelna z ahulnaj reformaj łatyskaj navuki.

Ciapier Łatvijskaja AN raźličanaja na 100 pravadziejnych siabroŭ ź viekavym abmiežavańniem 70 hadoŭ (u 1997 h. takich było 68), 50 členaŭ-karespandentaŭ (da 65 hadoŭ), 50 hanarovych siabroŭ i 100 zamiežnych siabroŭ. Jaje siabrami źjaŭlajucca vybitnyja navukoŭcy i kulturnickija dziejačy z 14 krainaŭ, siarod ich — nobeleŭski laŭreat Č.Miłaš, były prezydent Dackaj akademii navuk i piśmienstva H.Srensen, prezydent AN Litvy B.Juodka, prezydent Estonskaj AN Ju.Enhielbrecht, prezydent Eŭrapiejskaj akademii navuki j mastactva F.Unhier, paet A.Vaźniasienski i inš. Adździeł Akademii na čale z praf.Błabkinsam dziejničaje ŭ Ńju-Jorku. Kala pałovy pravadziejnych siabraŭ AN pracujuć u VNU kraju.

Zhodna z zakanadaŭstvam, Akademija navuk źjaŭlajecca “zakonnaj aŭtanomnaj ustanovaj, u skład jakoje ŭvachodziać siabry Łatvijskaj akademii navuk i jakaja subsydujecca dziaržavaj. Sojm albo Kabinet ministraŭ majuć prava zamaŭlać praviadzieńnie admysłovych daśledavańniaŭ…”. Prezydent abirajecca Radaj.

Anatol Uciuhovič