BIBLIJATEKA

Muzei, kalekcyjanavańnie, źbiralnictva

Biełaruskija muzei. Historyja. Kronika. Sučasnaść. Muzejnyja sšytki. — Układ. A.Kałbaski. Nakład 250 as. — Miensk, 1998. —132 s. ISBN 985-6138-16-7

Žanar «sšytku» niapeŭny. Jość «Viciebski sšytak» — salidny navukova-papularny (histaryčny) i mastacki časopis. Jość «Muzejnyja sšytki» — zborniki artykułaŭ Biełaruskaha instytutu prablemaŭ kultury. Čaćvierty ź ich pryśviečany historyi muzejaŭ. Akazvajecca, užo napisanyja dźvie dysertacyi pa historyi našych muzejaŭ: adna — pra zbory druhoj pałovy XVIII — pačatku XX st., druhaja — pra muzei 1971—1985 h. Hetyja dośledy skłali asnovu «Muzejnaha sšytku», da čaho byli admysłova napisanyja raździeły pra źbiralnictva sa staražytnych časoŭ, krychu havaryłasia pra davajennyja biełaruskija muzei, dałučana «Kronika stanaŭleńnia i raźvićcia muzejnaj spravy ŭ Biełarusi» da 1996 h. Kab jašče trochi natužycca i napisać raździeł pra muzei ŭ 1945—1970 hh., była b abahulnialnaja manahrafija «Historyja muzejaŭ Biełarusi», jakaja daŭno patrebnaja i dla jakoj nazapašana bieźlič matarjałaŭ.

Sproba znajści vytoki muzejnaj spravy (taho ž kalekcyjanavańnia) zaviała aŭtaraŭ u vielmi dalokaje minułaje. Dziŭnuju rolu adyhrała terminalahičnaja dvuchsensoŭnaść. Dla aŭtaraŭ «Sšytku» kalekcyjanavańnie i źbiralnictva — synonimy. Tak jano i jość, kali havorka jdzie pra etymalohiju. Tolki dla sučasnych historykaŭ (i nia tolki dla ich) nie ŭsialakaje źbiralnictva — heta kalekcyjanavańnie. Archieolahi źbiralnictvam nazyvajuć prosty zbor i narychtoŭku hatovych praduktaŭ ježy. Aŭtary «Sšytku» ŭ pryncypie z hetym zhodnyja: «Pry raskopkach Kryvinskaha tarfianikavaha pasielišča (III—II tys. da n.e.) vyjaŭleny ślady źbiralnictva — škarłupiny lasnych i vadzianych arechaŭ, žałudy, ilnianoje siemia, reštki račnych maluskaŭ, kryštaliki ryb». Pieršy muzej Biełarusi? «U žaleznym vieku praciahvałasia i nabyła razmach zvyčka źbirać, zachoŭvać i chavać matarjalnyja kaštoŭnaści: kalekcyi kaštoŭnych metalaŭ, kamianioŭ, manet.» Dalej pošuki vytokaŭ viaduć u skarbnicy połackich kniazioŭ, jakich nichto nia bačyŭ, zatoje isnavańnie skarbu vialikich kniazioŭ litoŭskich zaśviedčana vidavočcami.

Dla vykładu dalejšaj historyi muzejaŭ padmurkam stali manahrafii H.Kachanoŭskaha i Ł.Alaksiejeva. U «Sšytku» ničoha novaha da ich źviestak nie dadadziena, dy j sami aŭtary na heta nie raźličvali («sproba jašče raz uzhadać imiony pieršych źbiralnikaŭ i kalekcyjaneraŭ»). Adnak pry žadańni i ŭmieńni možna dadać novych faktaŭ jašče na adnu knihu. Voś Kanstancin Radzivił, jaki ŭ svaim Pałanečkaŭskim pałacy sabraŭ adnu z samych vialikich mastackich kalekcyjaŭ: karciny Bačareli, Lampi, Pieški, Rustema, Latura, radziviłaŭskija habeleny, hraviury, medali i h.d. Viadoma, častka hetaha zboru pachodziła ź Niaśvižu, paśla była vyvieziena ŭ Polšču i źbierahłasia da našaha času. Eŭzebijuš Maryja Jan Stanisłaŭ Łapacinski ŭ majontku Lavonpal na Miorščynie źbiraŭ karciny, malunki, hraviury, medali; zdajecca, taksama niešta z taho zachavałasia. I kolki jašče kalekcyjaneraŭ takoha kštałtu było na Biełarusi. Matarjał pra ich sabrany niastomnym Ramanam Aftanazy ŭ šmattomnym vydańni «Historyja rezydencyi». Zastajecca dastać jaho adtul i ŭvieści ŭ šyroki ŭžytak. Što jašče varta zrabić, to heta apracavać inšuju polskamoŭnuju litaraturu, bo kalekcyjaner u XIX st. — pierš za ŭsio pan-«palak».

Dasiul u našych vydańniach nie było anijakich źviestak pra davajenny «polski» Niaśviski muzej, jaki mieściŭsia ŭ haradzkoj ratušy, a tam byli takija kaštoŭnaści jak załatyja klučy ad horada i perhamennyja pryvilei. Kudy ŭsio źnikła, nieviadoma. Kryŭdna, što pra źnikłyja mahiloŭskija srebnyja klučy napisana ŭ nas usiudy, a pra niaśviskija — nidzie. Jašče raz uzhadany viadomy syhnet połackaha kniazia Ŭsiasłava Čaradzieja, praŭda, adznaka «maje suśvietnaje značeńnie» dla takoha rodu falsyfikataŭ — zališni santyment.

Savieckim muzejam dastałosia ŭ «Sšytku» dobra. Pieraličany ŭsie ich hrachi, tak što na Strašnym sudzie Panu Bohu nia budzie čaho i skazać. Viercham histaryčnaha biespamiactva nazvana stvareńnie ŭ 1948 h. Kobrynskaha muzeju Suvorava. Vialiki kavałak abjomu «Sšytku» zajmaje kronika muzejnaj spravy Biełarusi z najdaŭniejšych časoŭ, za jakija ŭvažajecca CHII st. (a jak ža škarłupińnie arechaŭ III tys. da n.e.?).

Na žal, kronika składziena pavodle apublikavanych tekstaŭ, choć u nietrach rodnaha «Sšytkam» Ministerstva kultury chavajucca aryhinalnyja dakumenty, kali jaki muzej zasnavany i kali adkryty. Asobnyja źviestki dasiul nie adšukanyja. Čamu miažu isnavańniu Niaśviskaha muzeju Radziviłaŭ aŭtary kładuć na 1772 h., kali apošni raz jaho rabavali ci to ŭ 1939 h., ci to ŭ 1944 h.? Zastajecca spadziavacca, što heta byli apošnija z rabavańniaŭ našych muzejaŭ.

Było b varta taksama ŭzhadać Biełaruskuju biblijateku i muzej imia F.Skaryny ŭ Londanie.

Valery Paźniakoŭ

Kniha pra Valerja Marakova

Marakoŭ Ł. Valery Marakoŭ. Los, kronika, kantekst. — Miensk: Biełaruski knihazbor, 1999. — 192 s. ISBN 985-6318-47-5

Kniha vyjšła zusim niadaŭna ŭ vydaviectvie «Biełaruski knihazbor» (Miensk, 1999). Jana napisana ŭ žanry pašyranaha letapisu žyćcia talenavitaha biełaruskaha paeta Valerja Marakova, zahublenaha ŭ samym roskvicie sił u 30-ja.

Valery Marakoŭ byŭ paetam z boskaj łaski. Paznajučy jaho tvorčy i žyćciovy los, my paznajem i losy tych dvuchsot piacidziesiaci represavanych biełaruskich piśmieńnikaŭ, jakija razam ź im zakładali padmurak sučasnaj biełaruskaj litaratury. Tolki za 1937-y hod było rasstralana 86 biełaruskich piśmieńnikaŭ, bolš za 100 sasłana na Kałymu, u kanclahiery Sibiru.

Leanid Marakoŭ, aŭtar knihi — nie historyk, nie litaratar, a radyjoinžyner i rodny plamieńnik Valerja Marakova, syn jaho małodšaha brata Ŭładzimiera. Da niadaŭniaha času (tak skłalisia abstaviny) jon, adarvany ad siamji, i nie padazravaŭ pra trahičny los i talent svajho dziadźki. A kali pačaŭ hłybiej znajomicca sa svaim radavodam, nastolki zachapiŭsia, što za karotki čas zdoleŭ sabrać usio, što datyčyłasia tvorčaści Marakova i inšych represavanych piśmieńnikaŭ.

U zmročnych 30-ch hadach, u ciažkaj, pieradnavalničnaj atmasfery, kali pačalisia aryšty, pradčuvajučy, što i jaho nie minuć čekisty, Valery Marakoŭ pisaŭ horkija, tryvožnyja radki: «Ja stamiŭsia, prycich, ja nia znaju! // Niedzie viecier spraŭlaje mahilny razhuł... // I tak mocna, tak hłucha hałosić duša, // I na serca z tryvohaj kładziecca ruka...»

Pieršy raz na Hałhofu V.Marakoŭ uzyšoŭ u 1935 hodzie (pieršy aryšt), zatym druhi ŭ 1936-m, i pryniaŭ svoj kryž hety mužny 28-hadovy paet 29 kastryčnika 1937 hodu. Razam ź im u hety dzień byli rasstralanyja Ja.Branštejn, A.Volny, P.Hałavač, A.Dudar, Ch.Duniec, M.Zarecki, V.Kaval, M.Kulbak, Ju.Lavonny, Ź.Pivavaraŭ, V.Stašeŭski, I.Charyk, P.Chatuloŭ, M.Čarot, P.Šastakoŭ, A.Judelsod. 30 kastryčnika zabili T.Klaštornaha, Ja.Niomanskaha, Ju.Taŭbina.

Choć hetyja radki Marakoŭ pryśviaciŭ Kalinoŭskamu, jany mahli b stać epitafijaj i jamu samomu.

Lidzija Savik