STO TVORAŬ MASTACTVA XX STAHODŹDZIA
Kłaŭdzi Duž-Dušeŭski. Ściah
... Ściahi nie isnujuć sami pa sabie. Ludzi, dalokija ad historyi z hieahrafijaj, nadajuć im časam nieŭłaścivy sens. U 80-ja adzin moj znajomiec pažartavaŭ, što stupień demakratyi vyznačajecca kolkaściu pałosaŭ na ściahu, majučy na ŭvazie Kitaj i SSSR. U tyja hady modnym dekaratyŭnym elementam byŭ ściah ZŠA. Jaho nalaplali paŭsiul, dzie było mahčyma: na štany, ramiani, torby... U hetkaj lubovi da nacyjanalnaha symbalu Ameryki było, viadoma, nia stolki estetyčnaha zachapleńnia, kolki žadańnia zademanstravać svaju apalityčnaść. Nikoha tady nie abychodziła historyja j semantyka ściaha ZŠA. Heta byŭ symbal pamknieńniaŭ, tady jašče ćmiana ŭjaŭnych...
... Historyja j semantyka nacyjanalnych ściahoŭ čaściakom pakručastaja j paradaksalnaja. Ściah respublikanskaje Francyi, uźniaty ŭ 1789 hodzie, jak ni dziŭna, uvabraŭ u siabie samyja staražytnyja feadalnyja j klerykalnyja symbali. Sini — koler płašča Śviatoha Marcina, jaki adsiek miačom ad jaho kavałak, kab uchutać žabraka. Až z časoŭ Chlodviha, z 496 hodu hety koler niaźmienny francuski symbal. Čyrvony — koler ściaha imperyi Karła Vialikaha, pryniaty ŭ 800 hodzie. A ŭ 1498-m francuski ściah staŭ biełym — familnym ściaham Arleanskaje dynastyi karaloŭ. Złučanyja ŭ roŭnačastkavy trykalor — symbal Śviatoje Trojcy, sini, bieły j čyrvony stali ściaham... revalucyi. Naturalna, narod nie źbiraŭsia pahłyblacca ŭ vykruntasy drymučaje hstoryi, paprostu hety ściah paŭstaŭ ź nietraŭ jahonaje dušy, jak naturalna dadzieny ad pryrody...
... Bolšaść ściahoŭ śvietu była stvoranaja na miažy ChICh i XX st. Daśledčyk Viačasłaŭ Nasievič zaŭvažaje: «Pakolki daloka nia ŭsie eŭrapiejskija nacyi ŭ ChICh stahodździ mieli svaju dziaržaŭnaść, tady ž uźnikaje paniaćcie nacyjanalnaha ściaha jak ściaha nacyi, jakaja na hetkuju dziaržaŭnaść pretenduje. Takuju rolu vykonvaŭ, u pryvatnaści, novy bieła-čyrvony polski ściah ci estonski sinie-čorna-bieły, jaki ŭźnik u 1881 h.» I ŭ kožnaha ź ich byŭ svoj aŭtar. Mastaki abahulniali lehiendy, udaskanalvali tradycyju, kampanavali ŭ etalon. Stvareńnie nacyjanalnych symbalaŭ — asobny raździeł u historyi mastactva. Naprykład, Mścisłaŭ Dabužynski stvaryŭ siońniašni ściah Litvy. Praŭda, litoŭcy ŭsio ž nastajali, kab žoŭtaja pałasa była nie pasiaredzinie, a źvierchu. Arhumentam Dabužynskaha było toje, što ŭ eŭrapiejskaj hieraldycy kolery (emali) pavinny raźbivacca biełym ci žoŭtym (metałam). Arhument litoŭcaŭ byŭ niečakany — studenty-litoŭcy nasili na furažkach žoŭtuju stužku tolki ŭviersie. Z taho času ściah Litvy padobny da ściahoŭ Etyjopii, Habona i Hany...
... Napradvieśni svaje dziaržaŭnaści, da 1917 hodu biełarusy peŭna viedali, što ichny znak — biełaja Pahonia na čyrvonym tle. Adnak etalonu Ściahu nie isnavała. Isnavali padańni, isnavała narodnaja semantyka arnamentu. U časie lutaŭskaje revalucyi biełarusy pasłuhoŭvalisia čysta biełym ściaham, na jakim źmiaščali lozunhi. Adnak nieŭzabavie hetki varyjant padaŭsia niedaskanałym. Pytańnie pra Ściah paŭstała rubam. Jak i ŭsie pytańni ŭ tym hodzie... Biełaruskija arhanizacyi Pieciarburhu źviarnulisia da maładoha architektara, vypusknika Pieciarburskaha hornaha instytutu, Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha, aktyvista-vydaŭca j teatrała. Za siabie śviedčyć sam Duž-Dušeŭski va ŭspaminach za 1934 hod, napisanych pa-litoŭsku: «Cikava adznačyć, što biełarusy ŭvažali svaim dziaržaŭnym ściaham toj, što i litoŭcy, heta značyć biełuju Pahoniu na čyrvonym poli, ale nacyjanalnaha ściaha nie było. Mnie daviałosia zrabić niekalki prajektaŭ nacyjanalnaha ściaha, i adzin ź ich byŭ pryniaty, mienavita: bieła-čyrvona-bieły. Ad taho času hety ściah i ličycca za biełaruski». Na žal, aŭtar nie nazvaŭ daty zaćvierdžańnia svajho eskizu i chto mienavita jaho zaćviardžaŭ. Mnie asabista było b cikava ŭjavić i inšyja varyjanty mahčymaha Ściaha. Praŭda, siońnia hetaha ŭjavić niemačyma... Pavodle zapisanych u 1968 hodzie Adamam Maldzisam uspaminaŭ Jazepa Dyły, na Ŭsiebiełaruskim źjeździe vykarystoŭvaŭsia čyrvona-bieła-błakitny ściah. Što heta? Falsyfikacyja? Pamyłka? Na žal, siońnia hetaha ŭžo nia spraŭdzić...
Pra toje, što mienavita Dušeŭski byŭ aŭtaram Ściaha, ja časta čuŭ u Vilni, i ni ŭ koha heta nie vyklikała sumnievu. Syn Duž-Dušeŭskaha Ściapan padrabiazna vykładaŭ baćkavu kancepcyju. Pavodle jaje, bieł-čyrvona-biełyja kukardy j stužački na furažkach nasili studenty-biełarusy ŭ Pieciarburhu jašče da 1915 hodu. U hetyja ž kolery spavivalisia roznyja ŭračystyja azdoby, symbalizujučy ŭ stylizacyi narodny arnament. Praŭda, hetkija ž kolery byli i ŭ łatyšoŭ. A tamu biełarusy z-za svajoj pryrodnaje ścipłaści nie śpiašalisia «tuzanuć na siabie koŭdru». Hetak ciahnułasia datul, pakul łatyski mastak Janis Hrosvałds nie zrabiŭ prajekt bieła-čyrvona-biełaha ściaha dla łatyskich strałkoŭ, jaki jany musili b uźniać nad Mitavaju ŭ vypadku vyzvaleńnia jaje ad niemcaŭ... Z hetaje pryčyny biełarusy byli ŭ razhublenaści, pakul u 1917 hodzie łatyšy nie spynili svoj vybar na karminavym pałotniščy ź biełaj pałasoju. Taki varyjant nacyjanalnaha ściaha Łatvii byŭ zaćvierdžany kančatkova ŭ traŭni. Z hetaj biełaruska-łatyskaj sprečkaju źviazany j słavuty incydent padčas adkryćcia Ŭsiebiełaruskaha źjezdu: niejki łatvijski balšavik zaklikaŭ biełarusaŭ admovicca ad hetkaha ściahu. Zala ŭskałychnułasia ad abureńnia. Łatyski tavaryš, napeŭna, daŭno nie byvaŭ na radzimie j nia viedaŭ, što ŭsio ŭžo załahodžana.
U jaki ž dzień i dzie Ściah byŭ uźniaty? Pavodle śviedčańniaŭ, uviesnu 1917 hodu jon byŭ na budynku Biełaruskaha tavarystva dapamohi paciarpiełym ad vajny ŭ Pieciarburhu. Darečy, Duž-Dušeŭski byŭ supracoŭnikam hetaha Tavarystva z 1916 pa 1918 hod. Padobna što heta mahła być mienavita jaho inicyjatyva. Ściah Biełarusi zatrapiataŭ u padbitaj stalicy zrujnavanaje imperyi. Nieŭzabavie Ściah rušyŭ u Biełaruś. 12 sakavika ŭ Miensku adbyłosia masavaje śviata — nacyjanalny Dzień biełaruskaha značka. U hety dzień bieła-čyrvona-biełyja znački, kukardy j ściažki možna było pabačyć paŭsiul na vulicach. Ściahi, pašytyja pavodle eskiza Duž-Dušeŭskaha byli razasłanyja ŭ miascovyja arhanizacyi. Radasłaŭ Astroŭski śviedčyŭ što jon sam atrymaŭ Ściah u traŭni 17-ha ŭ Słucku, dzie ŭ toj čas pracavaŭ. Na tym Ściahu było vyšyta zołatam: «Niachaj žyvie volnaja Biełaruś». U śniežni 1917 hodu ŭ Miensku padčas Usiebiełaruskaha źjezdu bieł-čyrvona-bieły ściah užo adzinadušna ŭvažaŭsia za nacyjanalny symbal Biełarusi...
... Na jakim domie ŭpieršyniu byŭ padniaty Ściah u Biełarusi? Na dziva, usie pomniki Miensku, źviazanyja z epochaju BNR, acaleli. Heta i słavuty haradzki tetar, dzie 7 śniežnia 1917 hoda tryjumfavaŭ Usiebiełaruski źjezd, razahnany praz 11 dzion balšavikami. Heta i budynak čyhunačnaha depo, kudy pierabrałasia Rada Ŭsiebiełaruskaha źjezdu, sapraŭdnym dzivam jašče acaleły pamiž rejkavych šlachoŭ. Heta i budynak byłoha Carkoŭna-archiealahičnaha muzeju, u jakim była abvieščanaja BNR, dobra viadomy mienčukam jak «domik z šakaladki», na jakim jašče niama memaryjalnaje šyldy, užo vyrablenaj skulptaram Šaternikam. Heta, narešcie, i były hubernatarski pałac, dzie zasiadaŭ Narodny sakrataryjat. Mienavita heta i jość pieršy budynak u Miensku, nad jakim volna załunaŭ naš Ściah — symbal Voli. Heta byŭ dzień uciokaŭ balšavikoŭ ź Miensku — 19 lutaha 1918 hodu. Ściah byŭ źniaty z hetaha budynku kajzeraŭskimi vajskoŭcami. Pra heta, darečy, ź nia nadta ŭciamnaj radaściu šmatkroć paviedamlali savieckija historyki. Ale što praŭda — niamieckamu aficeru nie pryjšło ŭ hałavu raździrać na šmatki nacyjanalny symbal biełarusaŭ. Zastajecca zahadkaju, kudy jon trapiŭ paźniej... Ahulnanacyjanalnaja ž vartaść hetaha pomnika, jak Doma Biełaruskaha Ściaha, razumiełasia jašče tady. Užo ŭ kastryčniku 1918 hodu ŭ mienskim časopisie «Varta» byŭ źmieščany słavuty zdymak byłoha hubernatarskaha pałacu, na haŭbcy jakoha łunaje bieł-čyrvona-bieły Ściah.
... U 1917 hodzie ŭ «Statucie Biełaruskich Nacyjanalnych Kulturna-Praśvietnych Hurtkoŭ u vojsku» pieradapošni punkt u zahadnym paradku paviedamlaŭ: «Kožyn člen biełaruskaj hramady u vojsku pavinien nasić biełaruski nacyjanalny znak — biełaja stužka z čyrvonaj pałoskaj pasiaredzinie; usie try pałoski — biełaja, čyrvonaja i biełaja — adnej šyryni». Niadaŭna siarod zboraŭ byłoha Instytutu historyi partyi pry CK KPB, što zachoŭvajucca ŭ Nacyjanalnym archivie Biełarusi, daśledčyk Vital Skałaban vyjaviŭ ulotku arhanizacyi «Biełaruski haj». Hetaja kulturna-aśvietnickaja arhanizacyja była ŭtvoranaja ŭ śniežni 1917 hodu ŭ Adesie pry Biełaruskaj Vajskovaj Radzie Rumynskaha Frontu, dzie i źjaviŭsia hety cikavy dakument, nadrukavany, darečy, čyrvonaju farbaju. Achajny bieł-čyrvona-bieły arkušyk... Krasamoŭnym śviedčańniem lehitymnaści našaha ściahu jašče ŭ toj čas jość jahonyja vyjavy na hetaj ulotcy, dzie jany azdablajuć zaklik: «Braťja-Biełorusy, objediniajtieś!» Sam tekst vydrukavany pa-rasiejsku, što ŭ peŭnaj stupieni lahična ŭ tyja hady i ŭ tym miescy. Ale symbal, symbal musiŭ čytacca adnaznačna lubym biełarusam, da jakoha j apelavali «hajoŭcy»... Hetkim symbalem staŭ Ściah. Dušeŭski nie pamyliŭsia.
Jak by hłybaka nie adšukvalisia karani Ściaha, u kryvickich charuhvach ci ŭ štandarach Uładzisłava IV, pieradusim aŭtaru dakładna treba było vyčuć toje, što biełarus paznaje jak svajo. I heta stałasia. Nie paśpieŭ jašče Ściah patrapić va ŭsie kutki kraju, jak jaho ŭžo ŭvažali za nieadjemnuju častku biełaruskaści. Vacłaŭ Łastoŭski pisaŭ: «Biełyja nahavicy, biełaja kašula, biełaja śvitka, padpierazanaja čyrvonym pajasom — voś sylvetka biełarusa. Zrazumieła, što i nacyjanalny ściah biełarusaŭ bieł-čyrvona-bieły. Jon pryhadvaje nam našuju biełuju śvitku z čyrvonym pajasom».
Tamaš Hryb daje bolš paetyčnyja tłumačeńni: «Biełaja barva, jak ujaŭleńnie śviatła, vielmi pašyranaja na Biełarusi, zhetul, mabyć, pachodzić i nazva Biełarusi — biełaja, čystaja, volnaja, jak śviet sonca. Nia mienš pašyranaja jość na Biełarusi i čyrvonaja barva, jak čyrvony jość zołak na niebie pierad uzychodam sonca; tamu naš bieł-čyrvona-bieły ściah — ściah adradžeńnia i vyzvaleńnia biełaruskaha narodu». Cikava, što ŭsprymajučy Ściah litaralna praz hod, jak niešta całkam naturalnaje j dadzienaje ad Boha, biełarusy zhubili j datu jaho naradžeńnia j zabylisia na aŭtara...
Architektar Duž-Dušeŭski, jaki padpisvaŭ svaje prajekty j malunki «Klod», a listy da Antona Łuckieviča «Klaŭdyja», ačoliŭ spačatku dyplamatyju BNR u krainach Bałtyi, paśla staŭ dziaržsakratarom va ŭradzie Łastoŭskaha... Pa źniavoleńni palakami ŭ 1921 hodzie, jon pakinuŭ Biełaruś, krainu, jakoj padaryŭ Ściah.
Siarhiej Chareŭski
Kłaŭdzi Duž-Dušeŭski (1891, Hłybokaje — 1959, Vilnia) architektar, vydaviec, žurnalist, hramadzki dziajač. Skončyŭ Vilenskuju realnuju vučelniu. 1912-1917 vučyŭsia ŭ Pieciarburskim hornym instytucie. U 1921 adjechaŭ u Koŭna. U 1924 skončyŭ Litoŭski Ŭniversytet. Aŭtar dziasiatkaŭ budynkaŭ u Koŭnie, Paniaviežy, Kłajpiedzie, Šaŭlach. Redaktar časopisa «Biełaruski asiarodak».
U papiarednich numarach pradstaŭlenyja tvory:
1. Ferdynand Ruščyc. Ziamla
2. Mścisłaŭ Dabužynski. Viciebsk, leśvica
3. Mark Šahał. Pramenad
4. Illa Repin. Biełarus
5. Mark Antokalski. Pomnik Kaciarynie
6. Vitald Białynicki-Birula. Błakitnaja kaplica
7. Chaim Sucin. Paž
8. Kazimier Malevič. Čorny kvadrat
9. Jazep Drazdovič. Pahonia Jaryły
10. Valancin Vołkaŭ. Miensk, 2 lipienia 1943 hodu
11. Manument Pieramohi
12. Pomnik Leninu ŭ Miensku
13. Piotra Sierhijevič. Šlacham žyćcia
14. Alaksiej Hlebaŭ. Francišak Skaryna
15. Michał Filipovič. Bitva na Niamizie
16. Lavon Vitan-Dubiejkaŭski. Kaścioł Piatra i Paŭła ŭ Dryśviatach
17. Lavon Tarasevič. Biaz nazvy
18. Jan Bułhak. Vyhlad z Zarečča
19. Iosif Lanhbard. Mienskaja Opera
20. Arkadź Astapovič. Dvoryk
Ciapier čytajuć
Piać dzion, 60 udzielnikaŭ, saŭna, biljard i kryki adno na adnaho. Raskazvajem, jak prajšła zakrytaja «hulnia Mackieviča»57
Kamientary