Navukoŭcy zmahli pračytać teksty papirusaŭ, abvuhlenych padčas vyviaržeńnia Viezuvija
Spałučeńnie vysokadakładnaha skanavańnia i ałharytmaŭ štučnaha intelektu dazvoliła virtualna razharnuć abvuhlenyja papirusy i ŭpieršyniu pračytać ich teksty. Siarod adkryćciaŭ — novyja frahmienty tvoraŭ staražytnych fiłosafaŭ, jakija amal dźvie tysiačy hadoŭ zastavalisia niedastupnymi daśledčykam.
U 79 hodzie našaj ery vyviaržeńnie Viezuvija pachavała pad płastami popiełu i vułkaničnych parod rymskija harady Pampiei i Hierkułanum razam z sotniami skrutkaŭ papirusa. Kali ŭ Pampiejach jany zhareli całkam, to kalekcyja skrutkaŭ, znojdzienaja pry raskopkach viły ŭ Hierkułanumie, zachavałasia ŭ abvuhlenym vyhladzie. Taki stan paradaksalnym čynam źbiaroh papirusy ad hnijeńnia, ale zrabiŭ ich nievierahodna krochkimi: luboje dakranańnie pieratvarała ich u pył.
Z momantu ich vyjaŭleńnia ŭ 1752 hodzie daśledčyki sprabavali roznyja mietady razhortvańnia skrutkaŭ — ad razrazańnia nažami da vykarystańnia rtuci i vocatnaj kisłaty. Adnak bolšaść hetych sprob zakančvałasia albo razbureńniem skrutkaŭ, albo ich poŭnaj niečytelnaściu.
Dniami, jak piša The Washington Post, daśledčyki paviedamili pra najbolšy pośpiech za ŭsiu historyju vyvučeńnia hetych znachodak. Im udałosia virtualna razharnuć adzin sa skrutkaŭ i pračytać kala 20 słupkoŭ tekstu — prykładna paŭtara mietra sucelnaha zapisu. Akramia taho, ahułam navukoŭcy z 2023 hoda rasšyfravali nie mienš za 230 słupkoŭ tekstaŭ ź niekalkich papirusaŭ.
Adkryćcio stała mahčymym dziakujučy sumiesnym namahańniam navukoŭcaŭ z Univiersiteta Kientuki i inicyjatyvie Vesuvius Challenge — adkrytamu konkursu, padtrymanamu inviestarami z Kremnijevaj daliny. Zamiest fizičnaha ŭździejańnia na artefakty daśledčyki vykarystoŭvali vysokadakładnuju kampjutarnuju tamahrafiju. Z dapamohaj śpiecyjalnaha pramiania, zhienieravanaha paskaralnikam čaścic, jany stvaryli trochmiernyja vyjavy skrutkaŭ z detalizacyjaj da dvuch mikronaŭ — mienš za taŭščyniu pavucińnia.
Hałoŭnaja składanaść zaklučałasia ŭ tym, što navat na takich zdymkach čarniła zastavalisia niabačnymi dla voka. Tut na dapamohu pryjšli ałharytmy mašynnaha navučańnia, jakija natreniravali raspaznavać ledź prykmietnyja ślady čarniłaŭ na abvuhlenym papirusie, a taksama virtualna raździalać ščylna sprasavanyja płasty materyjału i «razhortvać» ich u płoskija staronki. Paśla hetaha teksty ŭžo analizavali śpiecyjalisty pa staražytnych rukapisach.
Siarod najbolš važnych adkryćciaŭ — novyja źviestki pra tvor fiłosafa Fiładema z Hadary «Pra bahoŭ». Raniej navukoŭcy viedali tolki adnu jaho častku, adnak u adnym z rasšyfravanych skrutkaŭ zhadvajecca, što hety tvor mieŭ vosiem raździełaŭ. U zachavanych frahmientach sustrakajucca słovy «pradbačańnie», «budučyja rečy» i «niabačnaja sutnaść», što śviedčyć pra prynaležnaść aŭtara da fiłasofskaj škoły epikurejcaŭ.
Jašče adzin častkova pračytany skrutak, aŭtar jakoha pakul nie vyznačany, źmiaščaje terminy «horme» («impuls») i «phronesis» («praktyčnaja mudraść»). Heta daje padstavy mierkavać, što ŭ tekście abmiarkoŭvajucca idei staicyzmu — fiłasofskaj škoły, jakaja prapaviedavała samakantrol i racyjanalnaje myśleńnie.
Usie rasšyfravanyja papirusy ŭvachodziać u kalekcyju z bolš jak 400 skrutkaŭ ź biblijateki viły ŭ Hierkułanumie, jakaja, pa mierkavańni daśledčykaŭ, mahła naležać cieściu Julija Cezara. U zborach biblijateki zachoŭvalisia nie tolki tvory Fiładema, jaki, vierahodna, žyŭ u vile, ale i inšyja kaštoŭnyja teksty antyčnaści. Pra heta, naprykład, śviedčyć vyjaŭleny raniej histaryčny tvor, pryśviečany padziejam paśla śmierci Alaksandra Makiedonskaha.
Pakul što daśledčyki praskanavali tolki kala 10% usioj kalekcyi. Praces zastajecca vielmi darahim: skaniravańnie adnaho skrutka zajmaje ad 20 da 24 hadzin, a tydzień pracy paskaralnika čaścic moža kaštavać kala 250 tysiač dalaraŭ.
Kab pryciahnuć da rasšyfroŭki staražytnaj biblijateki jak maha bolš daśledčykaŭ, arhanizatary Vesuvius Challenge vykłali ŭ adkryty dostup usie atrymanyja skany, prahramny kod i inšyja dadzienyja. Adnačasova jany abviaścili ŭznaharodu ŭ pamiery adzin miljon dalaraŭ dla taho, chto ciaham nastupnaha hoda zmoža całkam pračytać adzin sa skrutkaŭ.
Kamientary