«Pałkoŭnik prynios mnie novyja krasoŭki». Valancin Stefanovič z «Viasny» raskazaŭ, jak ich rychtavali da vyzvaleńnia
Były vice-prezident Mižnarodnaj fiederacyi za pravy čałavieka (FIDH), namieśnik staršyni «Viasny» Valancin Stefanovič raskazaŭ «Viaśnie» pra turmu, vyzvaleńnie, sny i płany na žyćcio.
«Pałkoŭnik mnie prynios krasoŭki»
«Viasna»: My z vami razmaŭlajem u handlovym centry — vy płanujecie nabyć novuju vopratku. A pakul vy ŭ svajoj vopratcy, u jakoj učora, 19 sakavika, pryjechali ŭ Vilniu. I hetaja vopratka nieturemnaja. Alesia Bialackaha vyzvalali ŭ turemnaj robie, i jon skazaŭ nam, što abaviazkova jaje zachavaje i, moža, pieradaść u muziej. Jak vy dumajecie, čamu vas vyzvalali nie ŭ turemnaj robie?
Tak, sapraŭdy, nas vyzvalali nie ŭ turemnaj robie. Kali nas zabirali z mahiloŭskaj turmy, to my byli apranutyja jak zvyčajna. Ale ŭ mianie ŭ torbie byŭ spartovy kaścium, u jakim ja zaraz znachodžusia — heta mnie kaliści dasłali ŭ rečavaj pieradačy jašče ŭ kałoniju. I ja jaho zachoŭvaŭ. Tam nie było jaho kudy apranać, tamu što palitviaźniaŭ nie puskajuć na spartovy haradok — nam zabaroniena było tudy chadzić, nam nielha było chadzić u kłub hladzieć kino — faktyčna ničoha nie było mahčymaści rabić.
I tamu hety spartovy kaścium lažaŭ prosta ŭ torbie, i kali nas užo pryvieźli z Mahilova ŭ SIZA ŭ Minsku, z nas spačatku sadrali našyja bejdžy — jak jon tam pravilna nazyvajecca, «nahrudny znak», a potym prychodziŭ milicyjant i zapytvaŭsia, ci jość u nas spartovyja kaściumy. Ja dumaju, čamu jamu tak cikava? A potym nam skazali pieraapranucca — my pieraapranulisia. I ŭ nas zabrali našyja roby, ciełahrejki, navat boty maje im nie spadabalisia, chacia jany byli nie turemnyja, a taksama kaliści zajšli ŭ rečy ŭ pieradačy. Tym nie mienš ŭ mianie ich zabrali — i mnie navat nabyli novyja krasoŭki. Ceły pałkoŭnik mnie ich prynios.
Mnie skazali jašče pahalicca — ja pahaliŭsia. Vidać, jany vielmi dbali, kab my dobra vyhladali, bolš-mienš prezientabielna, kali nas vyviazuć.
Na žal, mnie nie atrymałasia zachavać hetuju robu. Nu jak jość.
«Viasna»: My brali intervju ŭ Alesia Bialackaha, kali jon vyzvaliŭsia, i jon skazaŭ takuju frazu: «Ja siabie adčuvaju, niby ja vynyrnuŭ u volny śviet». Jakuju b frazu vy skazali?
Ja siabie adčuvaju jak inšapłanietnik, jaki zvaliŭsia ź Miesiaca, albo čałaviek, jaki pravioŭ u komie niekalki hadoŭ — i zaraz jon pračnuŭsia. Tamu što amal piać hadoŭ u izalacyi, asabliva apošnija paŭtary hady, kali ja byŭ u turmie, u nas nie było ni televizara, ničoha. Radyjo ja čuŭ tolki praz akno, albo časam kali my vychodzili na prahułku, ci kali ja byŭ u izalatary — tam dobra było radyjo čuvać.
I ŭvohule, ja padumaŭ, što apošnija try hady faktyčna tolki radyjo ja čuŭ: kali ja byŭ u izalatarach, kali ja byŭ u PKT, vosiem miesiacaŭ u adzinočnaj kamiery — ja słuchaŭ tam radyjo, pieršaje dziaržaŭnaje, Pieršy nacyjanalny kanał. Ja ŭžo paznavaŭ viadučych pa hałasach, ja viedaju Taćcianu Kulejku tam i roznych hetych piersanažaŭ. Ja zaŭsiody dumaŭ: jak jany vyhladajuć nasamreč? Ja słuchaŭ usie hetyja prahramy: «Sustreča ź pieśniaj»… Ale heta niedachop infarmacyi, niedachop kamunikacyj— ja zaraz z telefonam ledź spraŭlajusia, ja zabyŭsia jak im karystacca prosta… I jašče šmat roznych takich rečaŭ, jakija ja zabyŭ za piać hadoŭ. Uvohule, kali mianie pasadzili ŭ SIZA, u mianie była dumka, što heta padobna niečym na śmierć, tolki ty nie pamior — ty zastaŭsia žyvy. Ale dzieści tam zvonku idzie žyćcio, jano idzie svaim chodam, ludzi žyvuć tak, jak zaŭsiody žyvuć — tolki tam niama ciabie. Voś i ŭsio.
«Dobramu dziadzie»
«Viasna»: Vy — vice-prezident Mižnarodnaj fiederacyi za pravy čałavieka (FIDH). 27 kastryčnika 2022 hodu ŭ miežach 41 Kanhresu FIDH vy byli pieraabrany vice-prezidentam. Ci dalacieła da vas hetaja navina?
Tak, ja byŭ abrany. Na apošnim Kanhresie, u 2025 hodzie, ja ŭžo nie abiraŭsia — ale heta i pravilna, napeŭna, tamu što ŭsio ž taki kirujučy skład Fiederacyi musić być dziejazdolny. I tam jość šmat ludziej, jakija mohuć pačesna hetuju pracu rabić. Ale toje, što ŭ 2022 hodzie mianie pieraabrali (ja byŭ u SIZA na toj momant), liču, što heta važna było dla mianie, tamu što heta adbyłosia pierad sudom. Heta była padtrymka i salidarnaść z boku maich mižnarodnych kaleh z roznych krain śvietu. Da mianie dalacieła hetaja infarmacyja, ja viedaŭ, što ja pieraabrany. Da mianie navat dajšło ŭ SIZA vinšavańnie z Dniom narodzinaŭ za podpisam prezidenta našaj Fiederacyi. Heta byŭ 2021 hod. Ale ŭ 2022 hodzie ŭžo listavańnie spyniłasia — mnie nie dachodzili listy.
A ŭ 2021 hodzie ja atrymlivaŭ vielmi šmat listoŭ — z usich roznych kancoŭ krainy, i z-za miažy, i niejkija dziciačyja malunki — tam było skazana «Dobramu dziadzie», namalavany kocik. Było pryjemna, što ludzi pamiatali pra mianie i padtrymlivali takim čynam. Ja vielmi ŭdziačny za heta.
Heta było vielmi važna. I ŭłady heta taksama viedali, što takaja padtrymka i ŭvaha dapamahaje palitviaźniam, i zrabili ŭsio mahčymaje, kab hetaha nie było. Listavańnie spyniłasia, potym, ja viedaju, ludziej pačali sadzić u turmy za toje, što jany pieraličvali hrošy, i ŭ tym liku pa majoj spravie na žančynu z proźviščam Vierabiej zavodzili spravu za toje, što jana pieraličyła mnie 20 rubloŭ, kali ja byŭ u SIZA. Ułady viedali, što salidarnaść — heta vielmi mocnaja reč. Toje, što źmianiaje śviet. Tamu jany zrabili ŭsio mahčymaje, kab spynić, zabić, i kab jaje nie było.
Ja jašče pryhadvaju pasyłku z šakaładam, jakuju ja atrymaŭ, kali ŭžo byŭ u kałonii, ad niejkaj niamieckaj žančyny, jaje zvali Siuzanna. Ja pratarčaŭ tam na vydačy niekalki hadzin, prapuściŭ abied. Potym mnie prynieśli hety pakunak, spytali: što tam? Ja kažu: «Uličvajučy, što tut napisana, heta šakaład». «Ad kaho? Vy viedajecie, chto heta?». Ja kažu: «Nie viedaju». «Nu my vam jaho nie addadzim» — tamu što tolki blizkija svajaki mahli pierasyłać pieradačy i pasyłki. Tamu ja nie atrymaŭ hetuju pieradaču, ale mnie było pryjemna, što niejkaja Siuzanna ź Niamieččyny pamiataje pra mianie, takoha «niaščasnaha zeka».
Kab tyja, chto ździajśniaŭ hetyja złačynstvy, panieśli adkaznaść»
«Viasna»: U žniŭni 2020 hoda, mnie padajecca, vy byli pieršym čałaviekam, jaki skazaŭ, što toje, što adbyłosia praź biełaruski režym, heta złačynstvy suprać čałaviečnaści. I vy zhadvali, što Biełaruś nie ratyfikavała Rymski statut da Mižnarodnaha kryminalnaha suda… Ci viedajecie vy navinu, što 12 sakavika Mižnarodny kryminalny sud zajaviŭ pra pačatak rasśledavańnia mahčymych złačynstvaŭ suprać čałaviečnaści, ździejśnienych režymam Alaksandra Łukašenki?
Tak, ja heta viedaju. Heta [adbyłosia] u tym liku z dapamohaj našych litoŭskich siabroŭ. I tut była vykarystana situacyja, što hetaja departacyja ŭ šyrokim sensie (darečy, jakaja adbyłasia i sa mnoj), była skarystana takim čynam, što Litva padała jak treciaja kraina ŭ MKS — heta daje spadziavańnie na toje, što mižnarodnaje prava ŭsio ž taki budzie pracavać, niahledziačy na toje, što Biełaruś robić usio mahčymaje, kab hetaha nie było. Ja viedaju, što denansavany Pieršy fakultatyŭny pratakoł da Mižnarodnaha pakta ab hramadzianskich i palityčnych pravach — takim čynam Biełaruś chacieła pazbavić nas apošniaj mahčymaści vykarystoŭvać mižnarodnyja miechanizmy (indyvidualnych skarhaŭ biełaruskich hramadzian).
[Pačatak rasśledavańnia] natchniaje i daje mahčymaść pracavać dalej. I dumać, jakim čynam jašče možna skarystać roznyja situacyi, kab damahčysia spraviadlivaści. Kab tyja, chto ździajśniaŭ hetyja złačynstvy, panieśli adkaznaść.
«Viasna»: Darečy, a adkul vy heta viedajecie? Vy daviedalisia, kali ŭžo vyjšli na volu ci raniej?
Ja adhałoski čytaŭ napeŭna ŭ SB, ale bolš infarmacyi mnie ŭžo tut [na voli] raspaviali, kaniešnie. Adzinaj krynicaj infarmacyi, jakuju ja tam apošnija paŭtary hady atrymlivaŭ, tolki SB. Jasna, što tam usio pierakručanaje z noh na hałavu, ale tym nie mienš, jak u savieckich hazietach, pamiž radkami možna było što-niebudź pračytać. I ja niejkuju peŭnuju infarmacyju adtul tym nie mienš atrymlivaŭ.
Astatniaja infarmacyja — heta «zek-radyjo». Ale «zek-radyjo» — takaja reč, što tam treba ŭsio pierapraviarać, tamu što tam taksama moža być usio vielmi pierakručanaje, pieraviernutaje. U asnoŭnym heta: kaho dzie vyzvalili, chto kudy pajšoŭ i jak tam što było… Ale heta taksama karysnaja infarmacyja.
«Viasna» — heta maja siamja»
«Viasna»: Siarod pieršych słoŭ na voli vy skazali, što budziecie praciahvać zajmacca pravaabarončaj dziejnaściu. A možacie raskryć svaje płany?
Płanaŭ asablivych u mianie niama. Ale ja dumaju, što dakładna ja budu pravaabarončuju dziejnaść praciahvać. Tamu što heta častka majho žyćcia. Heta majo žyćcio. Ja ŭ pravaabaronie z 1998 hoda. I bolšuju častku majho žyćcia ja zajmaŭsia hetym. Tamu što mnie heta — nie viedaju, ci možna vykarystać słova «padabałasia» zajmacca pravaabaronaj — heta nasamreč vielmi ciažkaja dziejnaść… I toje, što z nami adbyłosia, pakazvaje na toje, što heta nie niejkija viasiołyja prahułki — jano moža skončycca voś takim čynam, i navat horš, kali zhadać našych kaleh, u toj ža Rasii — Natallu Estemiravu, jakaja była zabitaja ŭ Čačnie…
Ale tym nie mienš ja liču, što heta važna, asabliva zaraz. Heta važna dla našych ludziej, dla našaj krainy. I treba praciahvać. U jakoj formie? Ja jašče pakul što napeŭna nie viedaju. Ale miarkuju, ja budu praciahvać razam z «Viasnoj», i ŭ «Viaśnie», tamu što heta maja siamja, i taja arhanizacyja, jakuju my faktyčna ŭ niejkim sensie vybudoŭvali z Alesiem i inšymi našymi siabrami. (…)
«Śniacca prosta jak kino»
«Viasna»: Da inšaj temy — sny ŭ niavoli… Raspaviadzicie pra ich.
Sny — heta častka žyćcia tam, za kratami. Tamu što kali ty nie maješ televizara, kali ty abmiežavany ŭ kantaktach (ja, naprykład, nie mieŭ mahčymaści zvanić žoncy na kałonii, a tolki ŭ turmie mnie dali mahčymaść joj zvanić raz na miesiac) — to heta častka tvajho žyćcia. Ty stasuješsia ź blizkimi tabie ludźmi ŭ śnie. Albo ty bačyš niejkija padziei, jakija byli kaliści: milicyjanty, jakija ŭłomvajucca kudyści, niejkija demanstracyi… Apošnim časam ja śniŭ vielmi šmat Uładzia Łabkoviča. My ź im kamunikavali na voli — i časam i Alesia Bialackaha — i heta takija, moža być, pradvieśniki navat chutkaha vyzvaleńnia… Ci mahčyma ja šmat dumaŭ pra heta, tamu jano vyjaŭlałasia tak u snach.
Ale niepasredna pierad samym vyzvaleńniem ja pryśniŭ vielmi dziŭny son: što ja zajechaŭ ŭ niejkuju nieznajomuju kvateru ŭ starym savieckim styli z dyvanami na ścienach niejkaha staroha dzieda, jakomu ja mušu niešta skazać — i ja nie viedaju što jamu skazać… Ja nie viedaju, što ja tam rablu. Voś taki niejki dziŭny son.
A tak, časam, sny byvali vielmi kranalnyja. Časam strašnyja. Asabliva ŭ izalatary — tam jany śniacca prosta jak kino — ty prosta hladziš jaho. Tamu što vielmi niehłyboki son, ty nie možaš tam spać vielmi časta, asabliva kali chałodna. I ty časta pračynaješsia — i pačynaje nanoŭ niešta novaje śnić. I ty prosta realna byccam by ŭ kinateatr schadziŭ. Heta niejkaja asobnaja tema. Pra heta možna šmat kazać. Moža navat psichołahi na hetuju temu mohuć niešta skazać, što ty bačyš u snach i jak heta prajecyrujecca tvaja rečaisnaść takim čynam? Ale heta vialikaja častka žyćcia tam, kali ty ŭ izalacyi.
«Ja nikoli nie źbiraŭsia źjazdžać»
«Viasna»: Vyhnańnie — jak vam adhukajecca hetaje słova?
Ja ŭ vyhnańni, tamu što ja nie źbiraŭsia źjazdžać. Ja nikoli nie źbiraŭsia źjazdžać. Z 1998 hoda, ź jakoha ja ŭ «Viaśnie», i navat raniej, kali ja byŭ aktyŭnym u moładzievym pratesnym ruchu, ja nikoli nie chacieŭ źjazdžać z krainy. Nu zaraz tak atrymałasia, što nam nie pakinuli nijakaj alternatyvy. Alternatyva — turma… Heta ciažka… Asabliva ŭ majoj situacyi, tamu što ja nie taki małady ŭžo… I pačynać usio nanoŭ — heta kaniešnie ciažkavata.
Ale jak jość. Žyćcio praciahvajecca.
Ja dumaju, što zaraz budzie ŭsio značna lepiej, značna bolš strakata i jaskrava, šmat roznych zadavalnieńniaŭ ad žyćcia ja atrymaju, jakich ja byŭ pazbaŭleny hetyja hady. Tamu ŭ mianie vielmi pazityŭny nastroj i vielmi aptymistyčny.
«Viasna»: Ci chacieli b vy štości dadać?
Chacieŭ by padziakavać tych, chto padtrymlivaŭ mianie ŭsie hetyja hady: i znajomyja, i nieznajomyja ludzi… U tym liku dziakujučy im ja vyzvaleny. Dziakuj vialiki!
Kamientary