Pieršy krok da BNR: 108 hadoŭ tamu była abvieščana Pieršaja Ustaŭnaja hramata
Abviaščeńnie BNR adbyłosia 9 sakavika 1918 hoda, jaje niezaležnaści — 25 sakavika 1918 hoda.
21 lutaha 1918 h. u Minsku była abvieščana Pieršaja ŭstaŭnaja (h.zn. statutnaja) hramata BNR.
Spačatku krychu histaryčnaha kantekstu.
18 lutaha 1918 hoda paśla zryvu pieramoŭ u Breście niemcy pačali nastup na ŭschod, a ŭnočy 19 lutaha balšaviki ŭciakli ź Minska ŭ Smalensk. Z padpolla vyjšaŭ Vykanaŭčy kamitet Rady Usiebiełaruskaha źjezda, a z turmy — dziejačy Centralnaj biełaruskaj vajskovaj rady.
Pieršyja niamieckija adździeły ŭvajšli ŭ Miensk 21 lutaha, praz čatyry dni horad całkam apynuŭsia pad ich uładaj.
U hetych umovach Vykankam Rady Usiebiełaruskaha źjezda 21 lutaha źviarnuŭsia da narodaŭ Biełarusi ź Pieršaj Ustaŭnaj hramataj: «Radzimaja staronka naša apynułasia ŭ novym ciažkim stanoviščy… My staim pierad tym, što kraj naš moža być zaniaty niamieckimi vojskami».
Aŭtary dakumienta zaznačali, što ŭłada ŭ Biełarusi pavinna farmavacca zhodna z volaj narodaŭ, jakija nasialajuć kraj. Heta musiła ažyćciavicca šlacham demakratyčnych vybaraŭ va Usiebiełaruski ŭstanoŭčy sojm.
Hramata była padpisanaja Jazepam Varonkam — staršynioj stvoranaha dniom raniej Narodnaha sakrataryjata Biełarusi — časovaha vykanaŭčaha orhana narodnaj ułady.
U skład sakrataryjata taksama ŭvajšli Pałuta Badunova, Tamaš Hryb, Kastuś Jezavitaŭ, Vasil Zacharka, Piotra Kračeŭski, Arkadź Smolič.
Tekst hramaty byŭ rasklejeny pa ŭsim Minsku. Upieršyniu ŭ joj nie zhadvałasia nieabchodnaść zastavacca ŭ składzie Rasii, ale pytańnie BNR pakul nie kranałasia.
Niemcy nie pryznali stvareńnia biełaruskich orhanaŭ ułady i zaniali siadzibu Narodnaha sakrataryjata, vyhnali adtul urad, a z budynka skinuli bieł-čyrvona-bieły ściah, finansavyja srodki kanfiskavali i nikoli nie viarnuli. Praŭda, u kancy lutaha dziejnaść Narodnaha sakrataryjata była dazvolena ŭ ramkach biełaruskaha nacyjanalnaha pradstaŭnictva.
U pačatku sakavika čarhovy raz źmianiłasia mižnarodnaja situacyja.
3 sakavika niemcy i balšaviki zaklučyli dahavor, za niemcami zastavałasia zachodniaja i paŭnočna-zachodniaja častki Biełarusi, balšaviki musili atrymać centralnuju i ŭschodniuju Biełaruś, na paŭdniovyja ziemli pretendavała UNR. Niemcy taksama paabiacali balšavikam nie pryznavać nijakich dziaržaŭ na akupavanych terytoryjach, jakija paśla 3 sakavika 1918 h. abviaścili pra svaju niezaležnaść.
U takich umovach 9 sakavika Narodny sakrataryjat abnarodavaŭ Druhuju Ustaŭnuju hramatu, u joj u miežach raśsialeńnia biełaruskaha naroda abviaščałasia Biełaruskaja Narodnaja Respublika.
Časova zakanadaŭčuju ŭładu ŭ BNR brała na siabie Rada Usiebiełaruskaha Źjezda. Abviaščalisia pravy i volnaści hramadzian i narodaŭ Biełarusi: svaboda słova‚ druku‚ schodaŭ‚ zabastovak; svaboda sumleńnia, roŭnaść usich mova. Była skasavanaja pryvatnaja ŭłasnaść na ziamlu, ustanoŭlena praciahłaść rabočaha dnia 8 hadzin.
18 sakavika Rada Usiebiełaruskaha źjezda była pierajmienavanaja ŭ Radu BNR.
25 sakavika ŭ akupavanym niemcami Minsku była abvieščana Treciaja Ustaŭnaja hramata, što simvalična abviaściła niezaležnaść BNR, razarvała «ŭsie suviazi z Rasijaj» i pratestvała suprać umoŭ Bresckaha miru.
Niemcy Radu BNR razahnali, ale z kanca sakavika dazvolili dziejničać u ramkach nacyjanalnaha pradstaŭnictva i apiekavacca narodnaj aśvietaj, kulturaj i sacyjalnym žyćciom.
Paralelna aktyvizavalisia biełaruskija siły pry balšavikach i pačałasia padrychtoŭka da abviaščeńnia BSSR.
Ciapier čytajuć
U Minsku adbylisia masavyja zatrymańni vydaŭcoŭ i kniharaspaŭsiudnikaŭ26
Kamientary
niemcy byli roznyja, Biełaruskaj stratehii ŭ ich nie było, byli ahulnyja napramki, Palakaŭ jany taksama razahnali , historyja BNR hieraičnaja i składanaja, akupacyja Biełarusi Maskvoj i Polščaj nie harantavanaje. My mieli, i majem suśvietnaje prava na našym baku, Čatyrnaccać punktaŭ Vilsana naprykład. Impieryjalistyčnyja Maskavity Balšaviki i Palaki nažal pieramahli ŭ 20ch pierarabiŭšy BNF ŭ svaje kałonii. Alež nie na doŭha ŭ 1991 my adradzili BNR
___
" Biełarusi pavinna farmavacca zhodna z volaj narodaŭ, jakija nasialajuć kraj. Heta musiła ažyćciavicca šlacham demakratyčnych vybaraŭ va Usiebiełaruski ŭstanoŭčy sojm."