Letam 1871‑ha ŭ majontku Vydreja pad Viciebskam razharełasia sapraŭdnaje supraćstajańnie za nievialiki chram pamiž pierasialencami-łatyšami i miascovymi katolikami, jakim paśla paŭstańnia 1863 hoda było ŭsio ciažej adstojvać svaje pravy. U chod pajšli ŭsie mahčymyja arhumienty: ad pravavych i hieahrafičnych da moŭnych i architekturnych.
Padrabiazna historyju supiernictva raspaviadaje historyk-archivist Kanstancin Karpiekin u artykule, apublikavanym u śviežym vypusku zbornika «Łatyšy i biełarusy: razam praz stahodździ».
Usio pačałosia z taho, što hrupa łatyšoŭ ź Liflandskaj hubierni vykupiła ŭ pamieščyka Vieniadzikta Bahamolca značny kavałak ziamli ŭ centry majontka Vydreja (sučasny Loźnienski rajon). Heta byli nie biednyja parabki, a zamožnyja haspadary: jany nabyli 1360 dziesiacin ziamli, les i navat karčmu.
Siarod pakupnikoŭ byli nośbity proźviščaŭ, jakija hučali ekzatyčna dla biełaruskaj hłybinki: Bušman, Lindenbierh, Tane, Šmit. Try čverci z kałanistaŭ ličylisia pravasłaŭnymi, čverć — luteranami.
Ale malicca razam ź miascovymi biełarusami jany nie chacieli. Im patrebien byŭ svoj chram, i jany chutka znajšli prydatny abjekt — katalickuju kaplicu, jakaja stajała litaralna za 250 mietraŭ ad ich novych siadzib.
Dla karennych katolikaŭ heta było miescam malitvy, centram žyćcia izalavanaj supolnaści i pamiaci ab prodkach, pachavanych na prylehłych mohiłkach. Dla novych haspadaroŭ ziamli kaplica — čužaja śviatynia, ale hieahrafična — samaja blizkaja.
Dajcie chram, kab my mahli rusifikavacca
Łatyšy dziejničali imhnienna i ahresiŭna. Užo praź niekalki tydniaŭ paśla pierajezdu 34 pradstaŭniki kałonii nakiravali chadajnictva mahiloŭskamu hubiernataru. Schiema adciskańnia kaplicy była pradumana da drobiaziaŭ.
Jany prasili pieraaśviacić katalickuju kaplicu ŭ pravasłaŭnuju carkvu, spasyłajučysia na toje, što da bližejšaha pravasłaŭnaha chrama ŭ Pahościščy im chadzić daloka (choć heta ŭsiaho 4 kiłamietry).
Ale hałoŭny kozyr byŭ palityčnym: pierasialency abiacali za svoj košt pierarabić kaścioł i adkryć pry im vučylišča, kab vučyć svaich dziaciej ruskaj movie i asnovam pravasłaŭja. Dla rasijskich uładaŭ, jakija pravodzili palityku rusifikacyi kraju, heta byŭ idealny scenaryj.
Miascovy palicejski spraŭnik adrazu ž padtrymaŭ ideju, dakłaŭšy, što pieraškod dla pieradačy budynka niama.
Mahiły prodkaŭ jak arhumient suprać rusifikacyi
Kali katalickaja hramada daviedałasia pra pahrozu straty śviatyni, to mabilizavałasia. U studzieni 1872 hoda 53 vierniki nakiravali hubiernataru svoj pratest. Ich arhumienty byli pazbaŭleny palityčnaha pafasu, zatoje pakazvali na žyćciovuju nieabchodnaść.
Pa-pieršaje, kaplica zaŭsiody była katalickaj i dziejničała pavodle indulta (dazvoła), vydadzienaha mitrapalitam. Jaje status šmatrazova paćviardžaŭsia kansistoryjaj.
Pra heta ž śviedčyła i toje, što kala kaplicy byli pachavany jaje fundatary-katoliki razam z členami svaich siamiej, a taksama vakoł kaplicy raspaściralisia mohiłki, dzie byli pachavany prodki i svajaki členaŭ katalickaj hramady.
Pa-druhoje, kataliki źviartali ŭvahu, što kaplica była prypisanaja da Babinavickaha kaścioła, jaki znachodziŭsia prykładna za 20 viorst, tamu pažyłyja i chvoryja vierniki nie mahli da jaho dabiracca.
Viasnoj i vosieńniu šlachi rabilisia nieprachodnymi z-za raźlivaŭ Čarnicy, Łučosy i Suchadroŭki, tamu było praściej niekalki razoŭ na hod zaprašać u Vydreju vikaryja z Babinavičaŭ.
Dapamahčy viadrejskim katolikam sprabavaŭ i były ŭładalnik ziamli Vieniadzikt Bahamolec. Jon dasłaŭ list z Ryhi, u jakim vykryŭ jurydyčny niuans, pra jaki łatyšy «zabylisia».
Akazałasia, što, pradajučy ziamlu kałanistam, pamieščyk pakinuŭ za saboj učastak u dźvie dziesiaciny, na jakim akurat i stajali kaplica z mohiłkami.
Bahamolec byŭ zacikaŭleny kroŭna: na hetych mohiłkach spačyvali jaho baćka i babula. Jon nahadaŭ uładam, što paśla masavaha zakryćcia kaściołaŭ u 1860‑ia hady, heta značyć paśla paŭstańnia, katalikam u akruzie i tak niama dzie malicca. A łatyšoŭ pamieščyk faktyčna abvinavaciŭ u relihijnym sieparatyźmie, zajaviŭšy, što jany naŭmysna ihnarujuć miascovuju pravasłaŭnuju carkvu i navat chavajuć svaich niabožčykaŭ asobna, nie zaprašajučy baciušku, što staviła pad sumnieŭ ščyraść ich namieraŭ.
Pravasłaŭny «desant»
Ź inšaha boku, pravasłaŭnaje duchavienstva sprabuje pierakanać ułady, što kaplica «sama pa sabie» bližej da ŭschodniaha abradu. Ahlad paviedamlaje: budynak kryžapadobny, z kupałam, pieraaśviačali kaliści ŭ honar Pieratvareńnia Haspodniaha. Nibyta heta były ŭnijacki chram, jaki paźniej staŭ katalickim.
Mahiloŭski jepiskap raić pieradać chram pravasłaŭnym, a archijepiskap Jaŭsievij dadaje jašče adzin arhumient — moŭny. Jon śćviardžaje, što łatyšy nie razumiejuć ruskaj propaviedzi, tamu im žyćciova nieabchodny svoj chram i śviatar, jaki vałodaje łatyšskaj movaj.
Vyrašeńnie supraćstajańnia
Hubiernatar patrabuje faktaŭ — i atrymlivaje hruvastkija palicejskija spravazdačy. Palicyja znoŭ pieraličyła viernikaŭ i vyjaviła, što kaplicaj karystajucca žychary vaśmi majontkaŭ i adzinaccaci zaścienkaŭ — ahułam bolš za 300 čałaviek. Heta była ŭžo surjoznaja ličba, jakuju nielha było ihnaravać.
U vyniku, niahledziačy na aktyŭny napor łatyšskaj hramady i padtrymku pravasłaŭnaj jeparchii, ułady nie advažylisia na siłavy zachop. Da maja 1874 hoda pytańnie vyrašyłasia: kaplica zastałasia katalickaj.
Historyk Kanstancin Karpiekin miarkuje, što łatyšoŭ padviała niedaacenka prava pryvatnaj ułasnaści — ziamla ŭsio ž naležała Bahamolcu — i źmiena palityčnaha klimatu. U 1870‑ia hady chvala represij suprać katalikoŭ u Rasijskaj impieryi krychu spała, i ŭłady pačali dziejničać bolš aściarožna, vykarystoŭvajučy miakkuju siłu.
Dakumienty 1920‑ch hadoŭ śviedčać, što kaplica zastałasia katalickaj da samaha prychodu savieckaj ułady.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
Kamientary