«Hniecca płyt duhoju, pre jaho da haku…». Ciažkaja i niebiaśpiečnaja praca niomanskich płytahonaŭ

Zamiest strelbaŭ — bomy

Nie sumniavajusia, što šmat chto pamiataje znakamitaje revalucyjnaje piaciradkoŭje Jakuba Kołasa: 

Ja — mužyk, a honar maju,
Hnusia, ale da pary.
Ja maŭču, maŭču, tryvaju,
Ale skora zahukaju:
«Strelby, chłopčyki, biary!»

Zaklik da strelbaŭ hučyć tut niejak nie asabliva naturalna, nadta ŭžo pa-partyzansku, tamu ja nie asabliva ździviŭsia, kali adnojčy daznaŭsia, što ŭ pačatkovaj viersii vierša zamiest strelbaŭ Kołas zaklikaŭ mužykoŭ bracca za bomy.

Boma ž — heta doŭhaja žerdka, koł z trochi zavostranym kancom, tradycyjnaja pryłada pracy płytahonaŭ, jakaja pry nahodzie mahła stać i zbrojaj. 

Jakub Kołas vyras na Niomanie, siarod płytahonaŭ. Navat baćka jahony, choć i słužyŭ paźniej leśnikom, u maładości paspytaŭ hetaha chleba. Pra heta sam paet zhadvaje ŭ paemie «Novaja ziamla», pišučy pra Michała: «Chadziŭ na spłaŭ jon, na viciny, // Razoŭ sa dva schadziŭ u Prusy // — Kudy nie trapiać biełarusy?». Mienavita płytahonam małady nastaŭnik Kastuś Mickievič čytaŭ svaje pieršyja biełaruskija vieršy, i mienavita jany paśla raskazali pra jaho redaktaru «Našaj Nivy» Alaksandru Ułasavu. 

Płyty, rumy i viciny

Adnym z hałoŭnych skarbaŭ Paniamońnia zaŭsiody byŭ les. Heta možna śmieła śćviardžać, prosta navat hledziačy na staryja paštoŭki z vyjavami bierahoŭ Niomana ŭ Hrodnie, jakija zaŭsiody byli zakładzienyja biarvieńniem. Jaho apracoŭvali na tartakach (tak pa-biełarusku nazyvali jašče lesapilni, pilnicy) i ŭ samim horadzie, častku hruzili na čyhunačnyja płatformy, ale bolšaść spłaŭlali dalej — da Bałtyjskaha mora. 

Śpiłavanaje ŭ Nalibockaj, Biełaviežskaj, Lipičanskaj abo Hrodzienskaj puščach dreva (čaściej za ŭsio jełka) nie paśpiavała dapłyć da mora za adzin siezon. U kancy leta biarvieńnie vyciahvali z vady i składali na bierahach u tak zvanych rumach (adsiul nazva mnohich pryniomanskich miascovaściaŭ — Rum). Viasnoj jano, znoŭ źviazanaje ŭ płyty, nakiroŭvałasia dalej. 

Płyty źviazvali drotam, viaroŭkami, a jašče raniej biarozavymi halinami, jakija nazyvalisia vici. Hledziačy pa ŭsim, hetyja haliny spradvieku vykarystoŭvalisia i dla budoŭli staradaŭnich niomanskich hruzavych karabloŭ — vicinaŭ, adsiul i pachodzić ich nazva.

Vodnyja darohi

Asabliva ciažkaj była daroha płytoŭ z Vałyni. Spačatku dreva spłaŭlałasia pa pravych prytokach Prypiaci da vuścia Jasieldy i tam zimavała. Viasnoj płyty prykładna try tydni išli ŭvierch pa Jasieldzie i Ahinskim kanale da Ščary. Spłaŭ pa Ščary išoŭ taksama try tydni, i niedzie try, a to i piać tydniaŭ — pa Niomanie da Koŭna. Ad Koŭna da vuścia Niomana šlach zajmaŭ kala dvuch tydniaŭ.

Takim čynam, tolki na darohu ŭ adzin bok išło kala troch miesiacaŭ pa vysokaj vadzie ŭ kancy viasny i pačatku leta. 

Nioman byŭ šlacham dla płytoŭ nie tolki ad vuściaŭ Ščary, Rosi ci Kotry. Les hnali pa im užo z samaj Staŭbcoŭščyny. Tut najbolš zajmałasia handlem dreva administracyja Radziviłaŭ, ale z časam hety zaniatak usio bolš pierajmali jaŭrejskija pradprymalniki, jakija adkuplali ŭ Radziviłaŭ prava na vysiečku i spłaŭ peŭnych działak lesu. 

Mocnyja, sprytnyja i abaznanyja

Kab płyt paśpiachova dajšoŭ da Bałtyki, im treba było kiravać. Hetym i zajmalisia advažnyja ludzi — płytahony. Praca płytahona była ŭ tym, kab cełymi dniami nakiroŭvać płyt pry dapamozie bomy, jakoj treba było adšturchoŭvacca ad dna raki i časam bieraha. Praca nialohkaja i niebiaśpiečnaja: na mokrym biarvieńni lohka było paśliznucca. Upadzieš u vadu, a toŭstaje bierviano jak sadanie pa hałavie… Tamu płytahonu treba było nie tolki mieć vialikuju fizičnuju siłu, ale taksama być vielmi sprytnym čałaviekam. 

Pavialičyć

Patrabavalisia jašče i śpiecyjalnyja viedy, asabliva z tych, što tyčacca farvataru Niomana. Treba było viedać usie niečakanyja pavaroty raki, mieli, a taksama najbolš niebiaśpiečnyja jaje ŭčastki, rapy — miescy, dzie raka była asabliva chutkaj, a jaje dno pakryvała kamieńnie. Na rapie lohka było razvalić płyt i pakalečycca. Takich niebiaśpiečnych miescaŭ chapała pa ŭsim Niomanie, i płytahony ich dobra viedali. Naprykład, kala Hrodna ŭ rajonie vioski Pyški byli rapy Hrymiačka i Rapin, adnak samyja niebiaśpiečnyja znachodzilisia dalej pa ciačeńni, na terytoryi sučasnaj Litvy, kala Rumšyšak i Dvarališak. 

Treba było taksama sačyć za tymi miescami, dzie ŭ Nioman upadali bolšyja ručainy dy rečki. Tam vada viravała i stvarała niebiaśpiečnyja piarespy piasku, jakija čas ad času źmianiali svajo miescaznachodžańnie.

Darečy, ad roznych utvareńniaŭ na race zajmieli nazvy i niekatoryja vioski dy miascovaści.

Vialiki kamień, jaki vystupaje z vady, abo astravok ź piasku dy žviru nazyvalisia soła ci sołka (adsiul nazva vioski Soły), a ciačeńni, jakija razychodzilisia ad takoha kamienia ci vostrava, nazyvalisia vusy (vusiki). Miascovaść z nazvaj Vusiki niekali była na bierazie raki ŭ hrodzienskim lesaparku Pyški. Asabliva vialiki kamień, jaki ŭzvyšaŭsia z vady, nazyvaŭsia vielič, a hłybokaje miesca kala bieraha, dzie viravała vada, — advoj. 

Płytahony ŭ pieravažnaj bolšaści byli sialanami z nadniomanskich viosak, ale isnavali i admysłovyja jaŭrejskija kamandy płytahonaŭ «płynt-trajbieraŭ».

Pobyt płytahonaŭ byŭ prosty. Žyli jany ŭ pabudavanych na płytach budach — šałašach ź jałovaj kary. Tut ža na vialikich plaskatych kamianiach jany hatavali sabie ježu. Kali ž płytoŭ adnaho haspadara išło vielmi šmat, to na adnym ź ich stajała zbudavanaja z došak buda, dzie žyŭ pisar, jaki płaciŭ płytahonam hrošy i zabiaśpiečvaŭ ich praduktami. Na standartnym płycie, jak praviła, išli dva čałavieki, jakija za spłaŭ jaho amal ad vioski Piasočnaje na Kapylščynie da Hrodna atrymlivali ŭ carskija časy 35 rubloŭ na dvaich. Nie samaja vialikaja apłata za takuju ciažkuju i niebiaśpiečnuju pracu. 

Płytahonu ciažka było dažyć da stałaha ŭzrostu, ale siarod adnaviaskoŭcaŭ jany ličylisia byvałymi ludźmi, što pabačyli śviet i viedali, jak žyvuć ludzi nie tolki ŭ Biełarusi, ale i daloka za jaje miežami.

Pavialičyć

Płytnickaja mova

Płytniki ŭvohule, možna skazać, składali asobnuju sacyjalnuju hrupu z-za śpiecyfiki svajoj pracy. Mova niomanskich račnych rabočych była nasyčanaja śpiecyjalnymi słovami da takoj stupieni, što prostamu čałavieku ciažka, a časam i niemahčyma było jaje zrazumieć. Heta było źviazana jak z najaŭnaściu śpiecyfičnaj, u tym liku i typova sudachodnaj, inšamoŭnaj i miascovaj leksiki, tak i sa źmiašeńniem moŭ, pakolki siarod płytahonaŭ, aprača biełarusaŭ i jaŭrejaŭ, byli i palaki, i litoŭcy, i niemcy. Naprykład, «sieści na hak» aznačała «sieści na miel», razhruzić karabiel na mieli — «pravieści lichtuhu» (ad niamieckaha Leichtung — ablahčeńnie). Miełkija miescy płytahony i vicińniki paznačali halinami — «varami», a hłybokija, zručnyja dla sudnachodstva — sałamianymi viechami, «viankami». Vielmi šmat było prafiesijanalizmaŭ — kanstruktyŭnych terminaŭ, jakija abaznačali častki płyta abo karabla: apačyna, barbara, šaryha, flaksony, šveli i inšaje. 

Pavialičyć

Admirańnie prafiesii

Płyty išli pa Niomanie da kanca 1960-ch hadoŭ, kali jašče na poŭnuju mahutnaść pracavaŭ drevaapracoŭčy kambinat u Mastach. Viaskovyja praletaryi-płytniki pieraŭtvarylisia ŭ kałhasnyja bryhady, jakija zajmalisia spłavam dreva. Ale pa miery skaračeńnia zapasaŭ jakasnaj draŭniny na bierahach raki i raźvićcia inšych srodkaŭ transpartu płytahonstva pryjšło ŭ zaniapad. Ciapier pra jaho zastałasia tolki pamiać.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0