Pierajazdžaješ miažu — i adrazu rezki kantrast ź Biełaruśsiu: tut usio pa-ŭkrainsku, na nacyjanalnaj movie. Druhi kantrast — tut usio istotna dziešaviej, čym u Biełarusi. Ale Vałyń taksama — heta inšyja piejzažy, inakšaja architektura. Pra Vałyń raskazvaje historyk z Łucka Alaksandr Kotys.
Tut jość nizka raskošnych, vielmi čystych azior, jość architekturnaja spadčyna Rečy Paspalitaj, a jašče kałarytnyja, poŭnyja žyćcia cerkvy i manastyry — vałynianie vielmi relihijnyja.
Hałoŭnaja razynka Łucka — zamak Lubarta. Litoŭski kniaź z rodu Hiedyminavičaŭ, jaki ŭ pierypietyjach historyi atrymaŭ Łuckaje kniastva i kiravaŭ tut doŭhija hady, zapomniŭsia łuččanam mienavita tamu, što pačaŭ pierabudoŭvać draŭlany zamak u muravany…
A kab prysłuchacca da hetaj cehły, treba abaviazkova prajścisia ściežkaj pad ścianoj zamka.
Tam nie chodziać turysty — i tym lepšaj budzie mahčymaść dakranucca da historyi ŭ adzinocie. I znajści niekalki sotniaŭ surazmoŭcaŭ. August, Karol, Niestar, Paulina, Volha, Jakub, Rudolf, Ludwik, Andrej… Viekavyja aŭtohrafy na ścienach zamka majuć nie tolki imiony, ale i daty. Možna znajści zapisy samaje rańniaje ad 1602 hoda. Takim čynam, 400 hadoŭ roznyja ludzi prychodzili da ŭmacavańnia, kab zachavać svajo imia. Taki svojeasablivy kulturny vandalizm. Siarod sotniaŭ nadpisaŭ jość i ŭnikalnaja cahlinka. Na joj pakinuła aŭtohraf siastra piśmieńnicy Lesi Ukrainki. Tam tak i napisana: «Olha Kosač 1891».
Jak ni dziŭna, łuččanie zamak Lubarta šanujuć nie stolki za Lubarta, a pieradusim za Vitaŭta.
Vialiki kniaź litoŭski ekanamična i palityčna ŭmacavaŭ vałynskija ziemli, a ŭ 1429 hodzie sklikaŭ u Łuck jeŭrapiejskich manarchaŭ, kab paraicca ab stvareńni novaha karaleŭstva — Litoŭskaha. Paźniej Jan Dłuhaš napiša, što ŭ horad źjechałasia 15 000 haściej. Siarod ich — budučy impieratar Śviatoj Rymskaj impieryi, karol rymski, češski, vienhierski Žyhimont I Luksiemburh z žonkaj Barbaraj, dacki i šviedski karol Eryk Pamieranski, vyšejšaje kiraŭnictva Livonskaha i Teŭtonskaha ordenaŭ, pasłancy Papy Rymskaha, Vizantyjskaj impieryi, cełaha šerahu ruskich kniastvaŭ i, viadoma, Jahajła.
700 bočak miodu, vina, malvazii i inšych napojaŭ, 700 vałoŭ, 1400 baranoŭ, sotni łasioŭ, dzikoŭ, a taksama inšyja stravy, jakija spažyvajucca štodnia, nie dapamahli Vitaŭtu karanavacca.
Mary pra samastojnaje karaleŭstva syšli razam ź im u niabyt. Słava pra tuju padzieju maje značeńnie da hetaha času. Łuck — ukrainski horad, jaki z-za padziej źjezda i fihury samoha Vitaŭta (jaki šmat času tut žyŭ) najlepš uvasablaje pieryjad VKŁ u historyi Ukrainy. «Karona Vitaŭta» — nazva restarana kala ŭvachoda ŭ zamak — jašče adno śviedčańnie.
Zamak u Łucku moža pachvalicca tym, što va Uładyčaj viežy znachodzicca adziny va Ukrainie muziej zvanoŭ. Tut sabrana nievialikaja kalekcyja z amal 100 pradmietaŭ, najstarejšyja — siaredziny XVII stahodździa. Adzin sa zvanoŭ navat pamiataje časy Bahdana Chmialnickaha.
Samy doŭhi dom u śviecie
Lehiendarnym dla Łucka, a ciapier i jaho hanarovym žycharom źjaŭlajecca skulptar Mikałaj Hałavań, jaki stvaryŭ samabytny architekturny ansambl na bierazie raki Styr. Svoj dvor jon pačaŭ budavać u 1980 hodzie razam z synami. Za amal 40 hadoŭ stvaryŭ šmat skulptur, jakimi ŭpryhožyŭ dvor i siadzibu. «Chimiery» — tak časam zavuć jaho tvory, ale sam skulptar kryŭdzicca. «Jakija ž heta chimiery, heta ŭsio fihury z realnaha śvietu», — piarečyŭ jon nie raz.
Siudy zavitvaje kožnaja ekskursija, dom Hałavania źjaŭlajecca ŭ lubym turystyčnym buklecie. U 1990-ja skulptar vykarystoŭvaŭ u jakaści materyjału pomniki ź likvidavanych katalickich mohiłak. Heta zrabiła jamu nieadnaznačnuju słavu. Choć pierad tym historyja ŭžo paździekavałasia z tych pomnikaŭ, paraskidaŭšy ich, jak raniej jaŭrejskija nadmahilli-macevy, pa bałotach i tratuarach.
U 1970-ch u Łucku pabudavali dom, jaki pretenduje nazyvacca samym doŭhim u śviecie. Jon raściahnuŭsia ŭzdoŭž dvuch praśpiektaŭ — Sabornaści i Moładzi. Składajecca z 40 roznavysokich budynkaŭ, maje 120 padjezdaŭ. Jaho ahulnaja daŭžynia — amal 2 km.
Akramia taho, jon maje cikavuju strukturu ŭ płanie, bo składajecca ź niezavieršanych šaścikutnikaŭ. Taki prajekt byŭ navatarskim, u Łucku jaho ŭvasobili ŭpieršyniu ŭ SSSR. Pracavali nad prajektam miascovyja architektary — Vasil Małavica i Raścisłaŭ Miecialnicki. Heta sapraŭdnaja słavutaść epochi 1970-ch ź jaje razmacham.
Taki padychod byŭ ułaścivy dla poźniaj stadyi savieckaha madernizmu. A voś sam styl madernizm u Łucku skłaŭsia ŭ kancy 1920-ch, kali horad byŭ u składzie Polščy. Tut pracavaŭ ceły šerah architektaraŭ, vypusknikoŭ Lvoŭskaj i Varšaŭskaj palitechniki. Jany prynieśli ŭ horad śviežyja idei papularnaha tady ruchu Bauhaus i ŭvieś horad zabudavali funkcyjanalisckimi damami. Mnohija budynki dažyli da našaha času i ciapier składajuć važkuju častku architekturnaj spadčyny horada. Banki, kinateatry, šmatkvaternyja damy, žyłyja katedžy ŭvasablajuć roznyja kirunki jeŭrapiejskaha madernizmu. Amataram hetaha kirunku budzie što pahladzieć u Łucku.
Tut zachavałasia kala 200 madernisckich budynkaŭ: pryblizna 130 davajennych, polskaha času, i 70 paślavajennych, savieckich.
Pa trylincy — da Radziviłaŭ
Epocha madernizmu i hieamietryčnych fihur dała jašče adnu razynačku — trylinku.
Šaścikutnuju (radziej kvadratnuju) kamienna-bietonnuju plitku dla brukavańnia daroh prydumaŭ polski inžynier Uładzisłaŭ Trylinski. U 1930-ch jon atrymaŭ patent i staŭ pradavać dazvoł na vyrab takich plitak. U Łucku da hetaha času možna pabačyć trylinku na centralnych vulicach. Jana zarekamiendavała siabie vielmi dobra. Zrazumieła, što skarystacca navinkaj zachacieŭ i apošni ardynat Ałyki Januš Francišak Radzivił. Malaŭničaja daroha, jakaja ŭ naš čas viadzie ad trasy Łuck — Roŭna ŭ Ałyku, usia vysłana trylinkaj. Siońnia hetaja daroha paabapał zarasła drevami, jakija ŭtvaryli žyvy tunel. Asabliva ramantyčna tut jechać nadviačorkam, kali apošnija pramiani sonca prabivajucca pamiž halin.
Ałyka — niešta asablivaje na turystyčnaj karcie Vałyni.
Haradok z asablivym statusam, jaki navat u časy Rasijskaj impieryi doŭha zachoŭvaŭ svaje daŭnija tradycyi samakiravańnia, naležaŭ znakamitamu rodu Radziviłaŭ. Nievialikaje miastečka znachodziłasia pad ich pratektaratam, tut byŭ svoj rynak z ratušaj, niekalki kaściołaŭ i cerkvaŭ, sinahoha, zamak. Heta jašče adno miesca, jakoje ciesna źviazvaje Vałyń z historyjaj Rečy Paspalitaj.
Ałycki pałac, jak i niamała mahnackich rezidencyj na Vałyni, byŭ pabudavany na miescy mahutnych starych zamkavych fartyfikacyj. U XVIII stahodździ jamu dadali modnych tady poźniebaročnych rys. Usio najlepšaje, ułaścivaje vysakarodnym rezidencyjam, było ŭ Ałycy, i navat bolš.
Kalekcyja žyvapisu (jana skłała asnovu zboru Łuckaha mastackaha muzieja), darahi srebny posud, vytančanaja mebla, pyšnyja interjery. Palaŭničaja, partretnaja, kitajskaja, balnaja, kalarovaja zały, marmurovyja kaminy, naściennyja hierby z alebastru, kalekcyja kafli i farforu, naściennyja rośpisy, biblijateka i archiŭ — u apisańni pałacavych pryvabaŭ možna zhubicca.
Staršynia Dyrektoryi Ukrainskaj Narodnaj Respubliki Uładzimir Vińničenka amal 100 hadoŭ tamu skazaŭ, što historyju Ukrainy niemahčyma čytać biez bromu. Možna dadać: a historyju XX stahodździa — biez aniestezii. U časy Druhoj suśvietnaj sałdaty dla abahrevu pamiaškańnia vykarystoŭvali biblijatečnyja fondy. U 1950-ch hadach u razburanym i padpalenym ałyckim pałacy raźmiaścili psichijatryčnuju balnicu. Tut jana dziejničaje i ŭ naš čas…
Pobač z zamkam staić šykoŭny kalehijalny kaścioł XVII stahodździa (u 1683-m pry kaściole adkryli kalehium — navučalnuju ŭstanovu, filijał Zamojskaj akademii). Jamu vypała lepšaja dola. Choć i byŭ u svoj čas mocna razrabavany, ciapier jon atrymaŭ miljonnyja polskija inviestycyi na restaŭracyju. Adnaŭlenčyja raboty vychodziać na finalnyja stadyi.
Ałyka nie adna takaja na Vałyni. Zachavalisia pałacy ŭ Samčykach, Antaninach, Vialikich Miažyryčach, Młynavie, Łukavie, a hałoŭnaje — Višniaŭcy — jany paciešać zajadłych padarožnikaŭ. Malaŭničyja ruiny možna pabačyć u Navamalinie, Zasłavie, Karcy. Polski historyk Raman Aftanazy padličyŭ, što ŭsiaho na terytoryi Vałyni było prykładna 170 roznych pałacaŭ.
Ziemli Vałyni — vielmi ŭradlivyja, tamu jana była bahataj ad časoŭ Siaredniaviečča.
Mandaryn abo limon
Za niekalki kiłamietraŭ ad stalicy Vałyni jość siało Krupa. Jano b i nadalej zastavałasia nieviadomym, kali b nie adzin fakt, jaki navieki ŭpisaŭ siało ŭ suśvietnuju historyju navuki. Na adnym z uzhorkaŭ raźmieščany abjekt, jaki ŭvachodzić u pieralik suśvietnaj spadčyny JUNIESKA. Kali padyści bližej, na tabličcy možna pračytać nadpis «Hieadezičnaja duha Struve».
Što heta takoje i dla čaho? Karani pytańnia sychodziać ažno ŭ XV stahodździe, kali marapłaŭcy, sprabujučy adkryć novyja kantynienty, nie mahli vyrašyć prablem aryjentavańnia na mory. Pieraškodaju była prablema daŭhot. Heta adna z kaardynat, jakaja razam z šyratoj dazvalaje vyznačyć dakładnaje miescaznachodžańnie na karcie. Siońnia ŭ našym ujaŭleńni heta elemientarščyna, a doŭhija hady matematyki i astranomy jeŭrapiejskich krain vyvodzili roznyja mietady vyrašeńnia prablemy daŭhot. U XVIII stahodździ heta pierarasło ŭ sprečku pamiž anhličanami i francuzami pra formu Ziamli. Anhličanie (ńjutanijancy, prychilniki teoryi Isaaka Ńjutana) śćviardžali, što Ziamla splaskanaja na polusach, a francuzy (kartezijancy, paśladoŭniki teoryi Dekarta) kazali, što Ziamla vyciahnutaja da polusaŭ.
Žyćcialub z mastackim śvietapohladam Valter niejak napisaŭ, što heta sprečka pamiž mandarynam i limonam (jakija nahadvajuć splaskany i vyciahnuty da polusaŭ šar).
Samy hrandyjozny ekśpierymient, jaki vyrašyŭ i šerah spadarožnych pytańniaŭ, pravioŭ u pačatku XIX stahodździa astranom z Derpckaha ŭniviersiteta (ciapier Tartu ŭ Estonii) Frydrych Vilhielm Struve. U 1820—1830-ch hadach jon razam z kalehami zrabiŭ sieryju vopytaŭ, kab dakładna vymierać ziamny mierydyjan i vyrašyć pytańnie pamiž «mandarynam i limonam». Kožnaje vymiareńnie adbyvałasia ŭ peŭnym punkcie i składałasia z hieadezičnaj i astranamičnaj častak. Pačynajučy ad Barancava mora da Čornaha praz usiu Jeŭropu daśledčyki prakłali bolš za 250 tryjanhulacyjnych punktaŭ. Na terytoryi sučasnaj Biełarusi takich punktaŭ było 31, na terytoryi Ukrainy — 63. Adzin ź ich u Krupie la Łucka. Tam ustalavali simvaličny znak.
Duha Struve i padobnyja ekśpierymienty pakazali praŭdzivaść tearetyčnych raźlikaŭ Ńjutana. Choć sa źjaŭleńniem zvyšdakładnych sposabaŭ vymiareńnia ŭ XX stahodździ navukoŭcy pierakanalisia, što Ziamla maje ŭnikalnuju formu, jakuju nazvali hieoidam. A heta vizualna niešta siaredniaje pamiž mandarynam i limonam. Šach i mat tabie, Valter!
Tunel kachańnia
Tolki niekalki hadoŭ tamu siudy stali źjazdžacca turysty. Što ni dzień, to bolš. Na trasie z Łucka ŭ Roŭna raźmiaściŭsia jašče adzin miły histaryčny haradok Klevań, ułasnaść adnaho z byłych vałynskich šlachietnych rodaŭ. Niepadalok užo znakamity «tunel kachańnia».
Heta vuzkakalejnaja čyhunka, jakaja prachodzić pamiž kustoŭ, što bujna razraślisia vakoł jaje. I vyhlad hetaha miesca nastolki čaroŭny, što kožny viartajecca adsiul u zachapleńni i z cełaj kučaj fota i sełfi. I sapraŭdy, heta bolš padobna da kazki, da malaŭničaha tvora fantazii. Try razy na sutki pa tuneli kachańnia prajazdžaje ciahnik — fantastyka!
Bi-bi-si tut zdymała siužet, japoncy — rekłamu, a kitajcy pajšli jašče dalej. U 2017 hodzie ŭ horadzie Chefej na ŭschodzie krainy adkryli svoj padobny tunel i zaprasili na ŭračystaść ukraincaŭ.
Vializnyja kryštalna čystyja aziory
Pončyki! Voś čym słavicca Šack, haradok siarod Šackich azior, hałoŭnaje ź jakich nazyvajecca Śviciaź (nie błytać ź biełaruskaj Śviciaźziu pad Navahrudkam).
Pončyki z makam, višniami, čarnicami, abrykosami, ślivami, jabłykami. Pasypanyja pudraj i niepasypanyja. Absmažanyja ŭ alei i biez aleju. Pončyki draždžavyja i ź inšaha ciesta. Kruhłyja, avalnyja, dyzajnierskija. Da małaka, da čaju, da kavy, usuchuju.
Kali turyst nie jeŭ pončykaŭ na Šackich aziorach, jon tam nie byŭ.
A pryhažość miascovaj pryrody, baravoje pavietra — dobry dadatak.
Hrupa azior ź vielmi čystaj vadoj adnosicca da Šackaha nacyjanalnaha pryrodnaha parku. Za savieckim časam tut isnavali šykoŭnyja kurortnyja bazy i sanatoryi, niekatoryja jašče zastalisia, naprykład na voziery Piasočnym. Punkt №1 Šackich azior — Śviciaź, raźmieščanaja za 17 km ad biełaruskaj miažy.
Pryroda tut cudoŭnaja, a cyvilizacyja nie paśpieła siudy pryjści masava. Da prykładu, jašče možna znajści dzikija plažy.
Samaje hłybokaje voziera va Ukrainie (58 m) maje cikavuju asablivaść — la bierahavoj linii niehłyboka. Tamu vada tam letam prahravajecca vielmi dobra, kamfortnaja dla dziaciej. Cikavaja ryba, jakaja tut vodzicca, — vuhor.
A jašče na Paleśsi zachavalisia amal dzikija miescy, jakija za minułaje stahodździe nijak nie źmianilisia. Adździelenyja ad astatniaha śvietu, jany zachavali staražytny tradycyjny ŭkład. Naprykład, siało Svałovičy, dzie amal nichto nie žyvie, na samaj miažy ź Biełaruśsiu. Niadaŭna tudy stali arhanizoŭvać fotatury. Vyhladaje ŭsio byccam muziej pad adkrytym niebam — čystaja aŭtentyka.
Padarožža ź Biełarusi na Vałyń najlepš pačać ad samaj miažy — Šackich azior i Svałovičaŭ. Ruchajučysia dalej na poŭdzień, padarožnik prajedzie tym ža maršrutam, jakim 200 hadoŭ tamu jechaŭ polski piśmieńnik Juzaf Krašeŭski.
Jaho «Uspaminy z Paleśsia, Vałyni i Litvy», vydadzienyja ŭ 1840 hodzie ŭ Paryžy, časam nahadvajuć apisańnie siońniašnich vałynskich ściežak. Sustrakajučy ŭvieś čas cikavyja miascovyja typy, padarožnik u kancy dabirajecca da Łucka, Roŭna, Ałyki, Kramianca, Višniaŭca, dzie harady raśćvitajuć historyjaj.
Ciapier čytajuć
Kudy ciapier jeduć vučycca biełaruskija studenty — top krain i tendencyj8
Kudy ciapier jeduć vučycca biełaruskija studenty — top krain i tendencyj
Pašparty biełarusaŭ, jakija hałasujuć na vybarach u KR, apracuje kampanija, u jakoj apošniuju ŭciečku vyjavili ŭ 2026-m, a zasnavalniki — rasijanie7070
Kamientary