Radaŭnica: ad «hramulki» da karahodaŭ na mohiłkach

«Naša Niva»: Ci praŭda, što Radaŭnica — unikalny biełaruski abrad, jakoha niama navat u najbližejšych susiedziaŭ-słavianaŭ?

Taćciana Vałodzina: Mienavita ŭ biełarusaŭ viesnavyja vielikodnyja abrady ŭšanavańnia pamierłych atrymali asablivaje raźvićcio, šmatstajnaść i nadzvyčajnuju tryvałaść. Heta žyvaja i siońnia tradycyja. Što cikava: Radaŭnica i ŭ biełarusaŭ moža być roznaja. U Biełarusi ŭspamin pamierłych i ŭšanavańnie ich pamiaci adbyvajecca nie abaviazkova ŭ nastupny aŭtorak pa Vialikadni. Naprykład, na Paleśsi, navat na Paŭdniovaj Minščynie viesnavy dzień paminańnia prodkaŭ zaviecca Naŭskim (Miortvych) Vialikadniem i śviatkujecca ŭ čaćvier — na čaćviorty dzień paśla Vialikadnia. Naŭi — tak u staražytnaści nazyvali pamierłych.

U niekatorych miaścinach (asobnyja vioski Łahojskaha, Dokšyckaha, Biarozaŭskaha, Bychaŭskaha rajonaŭ) — na mohiłki chodziać na Vialikdzień. Choć carkva heta nie ŭchvalaje: u dzień Uvaskrasieńnia treba radavacca žyćciu.

Tamu toje, što zrabili aŭtorak vychodnym dniom… Dobra, viadoma ž, što ŭšanavali daŭni zvyčaj paminańnia prodkaŭ.

Ale tut jość i momant umiašańnia ŭ tradycyju narodnuju, jaje razbureńnia. Užo i ŭ tych rehijonach, dzie prodkaŭ spradvieku paminali ŭ inšyja dni vielikodnaha tydnia, pačynajuć chadzić na mohiłki ŭ aŭtorak — bo vychodny, mnoha času, dzieci z horada pryjazdžajuć.

«NN»: Zvyčaj pić na mohiłkach na Radaŭnicu — jon spradviečny ci pryniesieny?

TV: Nieabchodnaść «sta hramaŭ» na mahile — sprečny momant.

Heta rehijanalna. Uschodniaja Biełaruś — tam amal paŭsiudna jość tradycyja vypić na mohiłkach hetuju «hramulku». Ale zvyčaj nie novy. Raniej, jak na mahiły jašče nie stavili čarak, ałkahol lili prosta pad kryž. Tak ustaloŭvaŭsia kantakt z pamierłymi šlacham sumiesnaha stałavańnia.

«NN»: Bahaćcie stałoŭ na mohiłkach časam uražvaje.

TV: Tak, navat sałat aliŭje možna pabačyć. Ale treba pamiatać, što Radaŭnica — nie bankiet.

Raniej brali abradavy minimum: čyrvonaje jajka, kavałak bułki i harełku. Akramia bułak va Uschodniaj Biełarusi na mohiłki brali zbožža, krupy. Ich rassypali tam, kab častavać dušy prodkaŭ u vyhladzie ptušak. Dušy ŭ vyhladzie ptušak — heta vielmi archaičnaje ŭjaŭleńnie.

Ideja Radaŭnicy — sumiesnaje z pamierłymi «zastolle».

Jano hruntujecca na idei, što my cełaje, tolki kali my ŭsie razam: i žyvyja, i pamierłyja. Narod, vioska, rod.

«NN»: Zvyčaj jeści na mahiłach možna paraŭnać z pahanskimi tryznami.

TV: U niejkim sensie tak. Najpierš u tym, što heta paminańnie biez žalu. Heta dzień jadnańnia, uspaminaŭ. Śvietły dzień. Zusim na ŭschodzie Biełarusi da hetaha času žyvy pryhožy zvyčaj: mahiły zaściłajuć biełymi abrusami, ručnikami. Heta fantastyčnaje vidovišča: dziasiatki biełych pahoračkaŭ, la jakich źbirajecca razam uvieś viaskovy lud.

Pavialičyć

Radnia źbirajecca kala mahiły svajaka, jaki pamior apošnim. Na zasłanuju mahiłu staviać stravy, siadajuć naŭkoła. Raniej brali adnu čarku na ŭsiu vialikuju siamju.

Na Mahiloŭščynie, u Čačerskim rajonie, u pryvatnaści, na Radaŭnicu vodziać karahody.

Karahod — heta nie abaviazkova viasiołyja skoki, jak my časta sabie ŭjaŭlajem. Tam ludzi iduć miž mahiłaŭ, pabraŭšysia za ruki, i śpiavajuć pieśniu strymana-duchoŭnaha sensu, u jakoj viadziecca pra paminańnie dušy.

Sustrakajecca tam i zvyčaj ihrać na «piščykach» — śvistulkach, zroblenych z kary, — prosta na mohiłkach, kali ŭłasna praz huk adbyvałasia simvaličnaje jadnańnie z pamierłymi.

«NN»: Ciapier pra nabližeńnie Radaŭnicy ŭ Biełarusi možna paznać pa masavym źjaŭleńni na kirmašach płastykavych kvietak. Ci raniej nasili na mohiłki kvietki, stužački ci zaviazvali na kryžy?

TV: Kvietki — sučasnaja prydumka. A voś stužki, ručniki, chvartuški nieśli ŭ sabie staražytnuju ideju. Kaliś abnovu dzieciam imknulisia spravić da Vialikadnia. Prodki na tym śviecie, pavodle narodnaha ŭjaŭleńnia, taksama majuć patrebu ŭ novaj adziežy. «Nie maješ abnovy — choć nitačku novuju zaniasi zaviažy — jamu tam abnova budzie», — tłumačyła mnie babula ŭ Dokšyckim rajonie.

«NN»: Čamu Radaŭnica — mienavita ŭ hetyja dni? I jaki sens prodki ŭ jaje ŭkładali?

TV: Tut my nie viedajem napeŭna, možam tolki rekanstrujavać. Čas viesnavoha raŭnadzienstva — heta čas, kali adkryvajecca vyraj. Prylatajuć ptuški, vychodziać źmiei, pračynajecca miadźviedź. U raŭnadzienstva na ziamlu viartajucca i dušy pamierłych, ličyli prodki. Ale niabožčyki mohuć pabyć siarod žyvych abmiežavany čas. Potym jany, kab suśvietnaja raŭnavaha nie parušyłasia, musiać viartacca nazad. Tamu pieršaja niadziela paśla Vialikadnia i nazyvajecca «pravodnaj» — majucca na ŭvazie dziejańni, źviazanyja z vypraŭleńniem dziadoŭ nazad, na toj śviet.

Radaŭnica ŭvachodzić u sistemu Dziadoŭ — paminańnia prodkaŭ, jakoje adbyvałasia ŭ roznych miascovaściach ad troch da siami razoŭ na hod.

Paminali padčas Kaladaŭ, Maślenicy, Sarakoŭ, Trojcy, paśla byli Dziady Piatroŭskija, Michajłaŭskija, Pilipaŭskija, Źmitraŭskija, Asianiny… Z hetym źviazanaja navat prymaŭka: «Kab jašče adzin dzied, dyk zhaleŭ by ŭvieś śviet». Bo kožny raz treba było rabić stoł — i nie aby-jaki.

Na pahanskuju ideju viartańnia prodkaŭ arhanična nakłałasia chryścijanskaja ideja ŭvaskrašeńnia Chrysta. Uvohule, šukać asobna pahanskija elemienty ŭ našych zvyčajach — rezać tradycyju pa žyvomu.

«NN»: Ciapier na Radaŭnicu navat baciuška prychodzić śviacić mahiłki.

TV: Zvyčaj aśviačać mahiły raspaŭsiudžany nie paŭsiul, za dušy pamierłych malilisia pieravažna ŭ carkvie. A hałoŭny sens Radaŭnicy — heta fakt duchoŭnaj sustrečy z prodkami. I materyjalnym uvasableńniem hetaj simvaličnaj sustrečy źjaŭlajecca zastolle.

Darečy, jakraz jaho śviatary ciapier sprabujuć zabaraniać.

Asabliva na ŭschodzie Biełarusi — tam, dzie doŭha nie było cerkvaŭ. Śviatar zabaraniaje pić i jeści na mohiłkach — dyk prychadžanie robiać heta ciškom, jak jon sychodzić. Cikava, što tut narodnaje ŭjaŭleńnie kanfliktuje z zahadami śviatara: «Baciuška zapraščaić, dyk ja nie pastaviła čarku na mahiłu. U śnie prychodzić mužyk i kažać: «Ty mnie ŭžo sto hram paškadavała?»

«NN«: Ci zadumvajeciesia Vy: što budzie paśla taho, jak adyduć apošnija nośbity hetaj falkłornaj śviadomaści? Zastaniecca biaskonca apracoŭvać i pierapisvać raniej sabrany materyjał?

TV: Kožnaj falkłornaj źjavie ŭłaścivaja prahmatyka. Abrady, śpievy — usio heta robicca nie napakaz. Niama ničoha, što nie było b patrebna. Toje, u čym źnikaje patreba, admiraje.

«NN»: Vy majecie na ŭvazie, što žniŭnyja pieśni ciapier nie piajuć tamu, što žyta bolš nie žnuć siarpami?

TV: Tak. Tamu sproba nanoŭ ukaraniać dažynki vyhladaje štučna. A voś ja zaletaś bačyła, jak u Dobrušskim rajonie «vodziać rusałku»…

«NN»: Jakaja moža być prahmatyka siońnia ŭ «vadžeńni rusałki»?!

TV: A voś hladzicie: hod byŭ, kali pamiatajecie, vielmi suchi. Dyk staryja babulki hladziać na abrad i kažuć: vo, paviali rusałku, značyć za kolki dzion pojdzie doždž. I jon, samaje cikavaje, sapraŭdy pajšoŭ!

A jak było cikava nazirać, kali ŭdzielniki «vadžeńnia» — maładyja dziaŭčaty, dzieci, — vyvieŭšy «rusałku» za siało, kinulisia i za siekundu rasškamutali jaje ŭbor, zrobleny z travy i halinak. Kožnamu chaciełasia choć halinku prynieści na svoj aharod — ad miadźviedki, jakaja stanovicca ciapier sapraŭdnaj pošaściu.

«NN»: Vychodzić, na źmienu adnym falkłornym ujaŭleńniam prychodziać inšyja. I chryścijanstva ničoha tut nie paradzić?

TV: A zvyčaj śviacić vierbačku — nie toje samaje? Možna kazać pra prychod Chrysta ŭ Ijerusalim, pra palmavyja haliny, jakimi jaho vitali, — ale chiba ŭ asnovie abradu dla šerahu zvyčajnych abyvacielaŭ nie lažyć žadańnie atrymać mahičnuju reč? Usia naša tradycyja — suplot pahanskich ujaŭleńniaŭ z chryścijanstvam. Na hetym i žyviom.

***

Nazoŭ Radaŭnica (Radunica, Radanica) vielmi archaičny. Niama adzinaha mierkavańnia pra jaho pachodžańnie. Doŭhi čas jaho etymałohiju vyvodzili ad «radavacca» abo «rod». «Rod» — jasna čamu. Na karyść «radasnaj» teoryi śviedčyła toje, što ŭ chryścijanski čas Radaŭnica stała «Vialikadniem pamierłych»: śviatam, prasiaknutym nadziejaj na ŭvaskrašeńnie i viečnaje žyćcio. Adnak mnohija navukoŭcy ličać takoje tłumačeńnie paviarchoŭnym. Klučom da tłumačeńnia słova moža być litoŭskaje słova rauda «płač z hałašeńniem» i raudanė «malitva z płačam i hałašeńniem». Paraŭnajcie, jak heta padobna da słavianskaha «rydańnia».

Abrad paminańnia dziadoŭ pa Vialikadni ŭ nas ź litoŭcami identyčny. Nazoŭ «Radaŭnica» mienš pašyrany na poŭdzień ad Biełarusi.

***

Pavialičyć

Taćciana Vałodzina

nar. 1968, rodam ź Lepielščyny. Falkłaryst, doktar fiłałahičnych navuk. Pracuje ŭ Centry daśledavańniaŭ biełaruskaj kultury, movy i litaratury Nacyjanalnaj akademii navuk.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0