«Baćki raili mnie nie viartacca, ale jany pamylalisia». Historyi ludziej, jakija źjechali vučycca za miažu i viarnulisia
Zamiežža dla mnohich biełarusaŭ — byccam manna niabiesnaja. Baćki tak i dumajuć, jak by prystroić dziaciej dzie-niebudź u Jeŭropie ci Amierycy, bo tam ža hrošy, pierśpiektyvy i rajskaje žyćcio. Adpravić adukoŭvacca — vydatnaja mahčymaść. My pahutaryli z tryma biełarusami, jakija vučylisia za miažoj, ale viarnulisia i siońnia znajšli svajo miesca na radzimie.
Kaledžy abjadnanaha śvietu — hłabalny adukacyjny ruch, raspačaty bolš za 50 hadoŭ tamu. Maładyja ludzi pa usim śviecie 16—19 hadoŭ majuć mahčymaść atrymać stypiendyju i praciahnuć navučańnie ŭ adnym z kaledžaŭ. Prahrama doŭžycca dva hady, za hety čas navučencaŭ paśpiavajuć padrychtavać da pastupleńnia va ŭniviersitet.
Pieršaja biełaruska trapiła ŭ UWC u 1994 hodzie. Za bolš, čym 20 hadoŭ, prahramu prajšli 70 biełarusaŭ. Letaś na navučańnie ŭ Armieniju, Kitaj, Tajłand, Italiju, Niderłandy, Sinhapur i Narviehiju adpravilisia adrazu dzieviać pradstaŭnikoŭ našaj krainy.
Pakul što viarnulisia niamnohija. Raniej my ŭžo znajomili vas z vypusknikami UWC Jaŭhienam Hładkim, jaki ciapier pracuje mieniedžaram u IT-kampanii, i mastakom Makaram Malinoŭskim. Sieryju hutarak zaviaršajem razmovaj ź Jahoram Surskim.
«Ja zaŭsiody viedaŭ, što viarnusia. I ja viartaŭsia»
Jahor Surski. Navučajecca ŭ aśpirantury Instytuta historyi Nacyjanalnaj akademii navuk Biełarusi, kuratar kulturnickich prajektaŭ. Naradziŭsia ŭ Minsku. U Kaledžy abjadnanaha śvietu (UWC) navučaŭsia ŭ 2001—2003 hadach, u Italii.
«Naša Niva»: Kali vy źjazdžali vučycca ŭ kaledž u Italiju, źbiralisia viartacca ŭ Biełaruś?
Jahor Surski: Tady ja ŭpieršyniu źjechaŭ na praciahły pieryjad. Ale ŭ mianie zaŭsiody była meta viarnucca. Ja ličyŭ, što toj dośvied, jaki atrymaju za miažoj, budzie najbolš karysny mienavita na radzimie.
Baćki nie raili mnie viartacca, u tyja časy vitałasia lubaja pierśpiektyva, źviazanaja z zamiežžam. Ale ja pierakanaŭsia, što heta pamyłkovy padychod, navat kali razvažać vyklučna prahmatyčna.
Zvyčajna imknucca źjechać najbolš kankurentazdolnyja, chočuć pravieryć svaje mahčymaści ŭ inšaj krainie. I časta nie zusim realistyčna aceńvajuć situacyju.
Dobryja pazicyi ŭ tych, chto źjechaŭ jašče da 1991 hoda. U ich byli lepšyja startavyja mahčymaści, kab znajści pracu i dobra ŭładkavacca. U tyja časy Saviecki Sajuz adkryvaŭsia śvietu, u ludziej byli mahčymaści źjazdžać. Emihranty z Sajuza byli zapatrabavanyja jak admysłoŭcy, na kaho ŭ tyja časy ŭ Jeŭropie, dy i pa ŭsim śviecie, byŭ vialiki popyt. Hetyja ludzi zrabili važki ŭniosak u raźvićcio inšych krain.
Tym, chto źjazdžaŭ paźniej, było ciažej pa abjektyŭnych pryčynach: pavialičvałasia kolkaść emihrantaŭ, rasła kankurencyja. Maje idealistyčnyja pierakanańni, što treba viartacca na radzimu, apraŭdalisia. I pra maich znajomych, jakija viarnulisia, mahu skazać toje samaje. Heta było słušnym krokam.
U majho dobraha siabra ź Vilni, ź jakim my razam udzielničali ŭ prahramie UWC, była taja ž dylema: źjazdžać ci nie źjazdžać. Jon raiŭsia sa mnoj, i ja pierakonvaŭ jaho, što nie varta. Jon viarnuŭsia, i ŭ jaho ŭsio dobra na radzimie.
Kali ludzi źjazdžajuć, jany nie zaŭsiody asensoŭvajuć, jaki ŭ ich sacyjalny kapitał na radzimie, i što jany stračvajuć. Ale źjazdžać z metaj atrymańnia adukacyi, nabyćcia mižnarodnaha dośviedu, karysna, i heta treba rabić uvieś čas.
U VKŁ jašče ŭ XVI stahodździ zaachvočvali da taho, kab ludzi źjazdžali za miažu, atrymlivali adukacyju i dośvied. Ale pavinien być zvarotny praces: źjechaŭ, viarnuŭsia i zrabiŭ štości na radzimie.
«NN»: Čym adroźnivałasia navučańnie ŭ Kaledžy Abjadnanaha Śvietu?
JAS: Kancepcyja adukacyi — śviet u minijaciury. Navučaješsia z pradstaŭnikami 80 ci 100 krain. U toj čas heta była ŭnikalnaja adukacyjnaja madel. U peŭnaj stupieni jana zastajecca ŭnikalnaj i siońnia. Ale ciapier śviet bolš hłabalizavany, mižkulturny i ŭ lubym univiersitecie možna znajści padobny internacyjanał.
Tam zusim inšy padychod da navučańnia. Prahrama ŭličvaje nie tolki adukacyjny čyńnik, ale ŭsieahulnaje, usiebakovaje raźvićcio asoby. Jana spałučaje niekalki elemientaŭ: navučalnuju prahramu, sacyjalnuju pracu, pracu na karyść kaledža, spartovyja zaniatki, a taksama tvorčuju dziejnaść. Heta daje ŭsiebakovy efiekt na raźvićcio čałavieka, mocny impuls, šturšok dla dalejšaha raźvićcia asoby.
«NN»: Što ŭvachodzić u sacyjalny i kreatyŭny składniki?
JAS: Ja dahetul pamiataju svoj raskład zaniatkaŭ i što rabiŭ ciaham tydnia. Volnaha času faktyčna nie było. Kali havaryć pra kreatyŭ, to heta, naprykład, zaniatki ŭ chory, zaniatki pa kieramicy ŭ majsterni. Nakont sacyjalnaj pracy… Častkaj kancepcyi było toje, što vałancior musić rabić sacyjalnuju pracu ź niejkich pierakanańniaŭ, u jaho pavinna być vysokaja ŭłasnaja matyvacyja. Navučeniec atrymlivaje vydatnyja ŭmovy dla navučańnia, dla raźvićcia tvorčaha i asabistaha, i ŭ adkaz jon zajmajecca sacyjalnaj pracaj, asensavana i ščyra. Dla mianie heta byŭ vielmi karysny dośvied, davodziłasia pracavać z chvorymi, sastarełymi ludźmi, naviedvać ich, padtrymlivać maralna.
«NN»: Dzie vy praciahnuli navučańnie paśla skančeńnia kaledža?
JAS: Pastupiŭ u Jeŭrapiejski humanitarny ŭniviersitet, jaki jašče dziejničaŭ u Minsku. Pravučyŭsia hod, i jaho zakryli. Było rasčaravańnie, ja dumaŭ, ci varta było viartacca, kali situacyja na radzimie mienavita takaja. Tak skłałasia, što ja zmoh praciahnuć adukacyju ŭ Polščy i bakałaŭrskuju prahramu skončyŭ mienavita tam, u Varšavie. Śpiecyjalnaść była vypadkovaja, «piedahohika sacyjalnaj pracy». EHU zakryvali dzieści ŭ lipieni, i ŭžo nie było času vybirać, navučalny hod pačynaŭsia ź vieraśnia ci kastryčnika.
«NN»: Čym vyšejšaja adukacyja ŭ Polščy adroźnivajecca ad biełaruskaj?
JAS: Jeŭrapiejskaja madel nakiravanaja na asobu, na raskryćcio tvorčaha patencyjału. Heta daje plon.
Na Zachadzie rana abirajuć śpiecyjalizacyju, tam raniej prajaŭlajecca metanakiravanaść. Nam hetaha nie staje, u nas časta ludzi pastupajuć, addajučy daninu modzie. Śpiecyjalnaści, źviazanyja z dyzajnam ci jurysprudencyjaj, papularnyja na praciahu apošnich dziesiaci hod, choć heta nie adpaviadaje rynku pracy.
Da taho ž, biełaruskaja sistema VNU nahadvaje industryju, vytvorčaść dypłamavanych ludziej. VNU isnujuć, pakolki studenty płaciać niemałyja hrošy za navučańnie. I časta ŭniviersitety raźličvajuć na kolkasny rost, a nie jakasny.
Mnie padajecca, što siońnia ŭ adukacyjnaj śfiery vielmi vialikaja kankurencyja i ludzi, u jakich dastatkova srodkaŭ, nie buduć razhladać biełaruskija VNU jak pryjarytetnyja, na vialiki žal.
«NN»: Jak vy realizoŭvali siabie ŭ žyćci, u prafiesii paśla zakančeńnia ŭniviersiteta? Ci stała zapatrabavanaj u Biełarusi vaša adukacyja?
JAS: Spačatku ja praciahnuŭ svoj mižnarodny i prafiesijny dośvied. Dziakujučy tamu, što ŭ mianie była piedahahičnaja adukacyja, ja zmoh viarnucca ŭ kaledž, dzie vučyŭsia. Pracavaŭ vałancioram, asistentam vykładčykaŭ. Paźniej u jakaści kulturnickaha mieniedžara stažyravaŭsia ŭ ofisie «Za demakratyčnuju Biełaruś» u Bruseli. Heta byŭ karysny dośvied arhanizacyi kulturnickich prajektaŭ. Takim čynam, pierad pačatkam navučańnia ŭ mahistratury ja zamacavaŭ mižnarodny dośvied.
Ja zaŭsiody viedaŭ, što viarnusia. I ja viartaŭsia. Dośvied arhanizacyi vystaŭ ja vykarystaŭ u Biełarusi, kali pracavaŭ u Nacyjanalnym histaryčnym muziei. Kali čałaviek robić tvorčy prajekt, jon moža nie abmiažoŭvacca hieahrafičnymi, kulturnickimi miežami i arhanizavać jaho ŭ luboj krainie.
«NN»: Ci patrebnyja zamiežnyja navučalnyja prahramy dla biełarusaŭ, kali bolšaść studentaŭ paśla ich prachodžańnia zastajucca za miažoj?
JAS: Nivodnaja kraina nie zacikaŭlenaja ŭ tym, kab najlepšyja mazhi źjazdžali. Treba prosta stvarać adpaviednyja ŭmovy. Ja dumaju, što, naprykład, u IT-śfiery jany ŭžo stvoranyja. IT-śpiecyjalist, admysłoviec, dziesiać razoŭ padumaje pierad tym, jak źjechać. Tak musić być i ŭ inšych śfierach.
Mižnarodny dośvied nam vielmi nieabchodny. Biełaruś — adnosna maładaja kraina na palityčnaj mapie śvietu. U tyja časy, kali ja vučyŭsia ŭ mižnarodnym kaledžy, takoha dośviedu było vielmi mała. Z časam mižnarodnyja mahčymaści pavialičvajucca. Za apošnija dziesiać hod jany pavialičylisia istotna. I ja liču, što heta daje plon, kali čałaviek viartajecca i prymianiaje svoj dośvied u Biełarusi.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary