Płošča-90, albo Što adbyłosia 7 listapada ŭ Minsku čverć vieku tamu?
Piša historyk Alaksandr Kurjanovič.
7 listapada 1990 h. u centry biełaruskaj stalicy prajšło alternatyŭnaje šeście «Pamiać achviar kamunistyčnaj dykatury», zładžanaje pieradusim Biełaruskim narodnym frontam.
Vyniki šeścia akazalisia nastolki rezanansnymi ŭ hramadstvie i niečakanami dla ŭładaŭ, što i pa siońniašni dzień jano ličycca najbolš udałaj akcyjaj BNF i samym mocnym udaram pa kamunistyčnaj sistemie.
Pačałosia ŭsio z taho, što 23 kastryčnika 1990 h. u vykanaŭčy kamitet Minskaha haradskoha Savieta narodnych deputataŭ źviarnuŭsia hramadzianin Siarhiej Androsaŭ pa dazvoł pravieści 7 listapada 1990 h. alternatyŭnaje šeście «Pamiaci achviar kamunistyčnaj dyktatury». 1 listapada 1990 h. dazvoł byŭ atrymany.
Ideja šeścia całkam upisvałasia ŭ prahramnyja ŭstanoŭki i ideałohiju BNF: bieskampramisny antykamunizm, h. zn. varožaść da kamunistyčnaj partyi, nieprymańnie SSSR jak nacyjanalna-dziaržaŭnaha ŭtvareńnia, admova ad marksizmu-leninizmu, narešcie, žorstkaja krytyka na adras zasnavalnikaŭ savieckaha ładu, u pryvatnaści, Uładzimira Lenina i Iosifa Stalina.
Materyjalna-techničnaje zabieśpiačeńnie šeścia ŭziała na siabie adna z najbujniešych niedziaržaŭnych arhanizacyj — Sajuz kaapieratyvaŭ. Darečy, sam S. Androsaŭ pracavaŭ u staličnym kaapieratyvie «Lilija». Kaapieratary akazali mocnuju padtrymku ŭ spravie druku adpaviednych ulotak. Naprykład, pradstaŭnik Sajuzu kaapieratyvaŭ, zasnavalnik adnoj z samych viadomych — «Svaboda» — apazicyjnych vydańniaŭ Pavieł Žuk 22 kastryčnika 1990 h. źviarnuŭsia da administracyi vytvorčaha abjadnańnia «BiełaŭtaMAZ». Adnak u tyja časy nie ŭsio možna było zrabić za hrošy. Druku na pradpryjemstvach takich ulotak i inšaj pradukcyi, što ŭ dziaržaŭnaj presie imienavałasia nie inačaj, jak «antikommunističieskaja striapnia», aktyŭna supraciŭlalisia partyjnyja kamitety.
Rekanstrujavany chod šeścia vyhladaje nastupnym čynam.
Spačatku ŭdzielniki akcyi sabralisia na pł. Jakuba Kołasa, a potym paśla karotkaha mitynhu rušyli pa praśpiekcie na pł. Lenina. Kolkaść udzielnikaŭ šeścia taksama vyklikaje dyskusii. U aficyjnym rašeńni vykanaŭčaha kamiteta Minskaha haradskoha Savieta ad 14 listapada 1990 h., jakoje adnaznačna asudžała šeście, fihuravała ličba prykładna 5000 čałaviek. Darečy, takoje rašeńnie padpisaŭ staršynia vykanaŭčaha kamiteta Michaił Marynič. Šeście stała niepryjemnym siurpryzam dla Maryniča, jaki litaralna tydzień tamu — 29 kastryčnika 1990 h. — byŭ abrany na svaju pasadu. Uličvajučy łohiku ŭładaŭ — zaŭsiody prynižać kolkaść udzielnikaŭ niedziaržaŭnych šeściaŭ — možna ŭjavić, što ličba tych, chto ŭziaŭ udzieł u šeści, była vyšej u niekalki razoŭ. Cikava, što sam lidar BNF Zianon Paźniak u artykule «Pra Lenina i kamunistaŭ» (Narodnaja hazieta, 1990. 31 śniežnia) nie ryzyknuŭ nazvać dakładnuju ličbu, kanstatavaŭšy tolki «šmatysiačny» charaktar «narodnaj demanstracyi».
U svaim vystupleńni na płoščy Zianon Paźniak nazvaŭ Uładzimira Lenina samaj kryvavaj i złaviesnaj postaćciu, a da pomnika Leninu razam sa svaimi paplečnikami demanstratyŭna ŭskłaŭ šybienicu, kalučy drot, płakaty antykamunistyčnaha źmiestu, pudziły, jakija simvalizavali NKUS i HUŁAH.
Adnak alternatyŭnaje šeście 7 listapada 1990 h. adznačyłasia pieršym adkrytym sutyknieńniem pamiž uładami i apazicyjaj. Piarednija šerahi demanstrantaŭ, prabivajučysia da pomnika Uładzimiru Leninu, kab uskłaści pudziły, što simvalizujuć NKUS i HUŁAH, zdoleli złamać vybudavanyja na ich šlachu kardony milicyi i dać supracoŭnikam pravaachoŭnych orhanaŭ sapraŭdny boj. Abstanoŭku ŭzrušała i toje, što padčas šeścia na pł. Lenina niekalki sialanaŭ abvieścili haładoŭku i patrabavali siabie kavałak ziamli (u Viarchoŭnym Saviecie aktyŭna abmiarkoŭvaŭsia prajekt ziamielnaha kodeksa).
Pa aficyjnych źviestkach, dziesiaci milicyjanieram byli naniesieny lohkija cialesnyja paškodžańni.
Tahačasny ministr unutranych spraŭ Uładzimir Jahoraŭ śćviardžaŭ, što «odnoho iz sotrudnikov udarili fotokamieroj po hołovie, s druhoho sorvali pohony, trieťjemu rascarapali lico».
Padčas šeścia mieŭ miesca taki incydent. Adzin ź jahonych udzielnikaŭ mietrdatel restarana «Paparać-kvietka» Ryhor Hieraščanka raźbiŭ ab pastamient pomnika Leninu butelku harełki. Nieŭzabavie akazałsia, što Hieraščanka — psichična chvory čałaviek, lečycca ŭ Navinkach.
Z prakurorskich krynic možna daviedacca, što «v etoj śviazi v otnošienii H.A. Hieraŝienko matieriały byli vydieleny iz rasśledujemoho dieła v otdielnoje proizvodstvo i napravleny v sud, kotoryj ustanovił, čto obŝiestvienno opasnyje diejanija Hieraŝienko sovieršił v nievmieniajemom sostojanii i priniał riešienije o primienienii k niemu prinuditielnych mier miedicinskoho charaktiera, kak priedstavlajuŝiemu obŝiestviennuju opasnosť v siłu boleźniennoho sostojanija».
Farmat alternatyŭnaha šeścia nie byŭ aryhinalnym. Padobnyja akcyi achapili šmat bujnych haradoŭ, što źjaŭlajecca adnym sa śviedčańniaŭ usio bolšaha rasčaravańnia nasielnictva ŭ kamunistyčnych idejach. Da taho ž na fonie kazionnych aficyjnych mierapryjemstvaŭ alternatyŭnyja šeści, niesučy ŭ siabie peŭnuju intyhu i ryzyku, vyhladali bolš pryvabna.
Niezdarma 13 kastryčnika 1990 h. prezident SSSR Michaił Harbačoŭ vydaŭ ukaz z pampieznaj nazvaj «O priesiečienii nadruhatielstva nad pamiatnikami, śviazannymi s istorijej hosudarstva, i jeho simvołami».
Hety narmatyŭny pravavy akt patrabavaŭ «priniať riešitielnyje miery po priesiečieniju vandalizma» i ŭzmacniaŭ adpaviednuju kryminalnuju i administratyŭnuju adkaznaść.
Alternatyŭnaje šeście mieła vialiki hramadski rozhałas. U zajavie Biuro CK KPB arhanizatary i ŭdzielniki šeścia padavalisia ekstremistami i antykamunistami.
Biełaruskamu narodnamu frontu zakidałsia toje, što jon byccam by adkryŭ «svoje istinnnoje lico» — prahu da ŭłady, chacia kraina ŭžo stała na šlach šmatpartyjnaści: artykuły 6 i 7, jakija zamacoŭvali manapolnuju ŭładu kampartyi i adpaviednych hramadskich arhanizacyj, byli źmienienyja.
U suviazi z padziejami 7 listapada 1990 h. mieli miesca šmatlikija zajavy, zvaroty hramadzian i arhanizacyj, pryčym ułady imknulisia fiksavać zvaroty, nakiravanyja suprać hetaha šeścia. Tak, pavodle aficyjnych padlikaŭ, z 11 listapada pa 1 śniežnia 1990 h. u Viarchoŭny Saviet BSSR pastupiła 230 zvarotaŭ, listoŭ, rezalucyj i inš., dzie «vyskazyvajetsia vozmuŝienije diejstvijami dieputatov Vierchovnoho Sovieta, priniavšich učastije v antikonstitucionnoj akcii».
Naprykład, u zvarocie rabočych i słužačych Minskaha aŭtamabilnaha zavoda kateharyčna zajaŭlałasia, što ŭdzielniki mitynhu, narodnyja deputaty Zianon Paźniak i Valancin Hołubieŭ «nie imiejut moralnoho prava rabotať nad projektom Osnovnoho Zakona — Konstitucii našiej riespubliki».
Mahčyma, peŭnyja zvaroty nasili ščyry charaktar, ale bolšaść ź ich byccam by pisanyja pad kapirku pa adnym šabłonie, što śviedčyć pra ich vierahodny štučny charaktar.
Adnak pobač ź listami, nakiravanymi suprać alternatyŭnaha šeścia, sustrakalisia i listy ŭ jaho padtrymku (ich było mienš).
Najbolš praŭładnyja haziety «Sovietskaja Biełoruśsija» i «Viečiernij Minsk» całkam asudzili alternatyŭnaje šeście. Inšyja vydańni («Narodnaja hazieta», «Źviazda», «Litaratura i mastactva») vykazalisia bolš aściarožna. Apošniaje navat nadrukavała list viadomaha na toj čas fiłosafa Valancina Akułava ŭ padtrymku šeścia.
«Znamia junosti» uvohule advažyłasia na intervju z udzielnikam šeścia, narodnym deputatam, pradstaŭnikom parłamienckaj apazicyi BNF Valancinam Hołubievym (hł.: Hruzdiłovič O. Ustanovka na tormožienije? // Znamia junosti. — 1991. — 5 janvaria. — S. 2). Deputat abvinavaciŭ ułady ŭ śviadomaj dezinfarmacyi nasielnictva nakont mitynhu, śćviardžaŭ, što padkantrolnaje telebačańnie z dapamohaj šantažu i adpaviednych siužetaŭ dyskredytuje BNF.
Hołubieŭ zajaviŭ, što šeście adbyłosia ŭ ramkach zakonu i patrabavaŭ pakazać videasiužety pra šeście, jak kažuć, biez kupiur. Ci ni heta stała pačatkam apały hałoŭnaha redaktara vydańnia Alaksandra Kłaskoŭskaha?
U krasaviku 1991 h. pa rašeńni plenuma CK ŁKSMB hazieta faktyčna siłkom była ŭklučana ŭ hazietna-časopisny kancern kamsamoła, Kłaskoŭskaha nie zaćvierdzili na pasadzie. Žurnalisckaja supolnaść rascaniła hety krok jak udar pa hałosnaści.
Minskija ŭłady imknulisia jak maha chutčej pieraadolić nastupstvy vynikaŭ šeścia i avałodać hramadskaj dumkaj. Pra niekalki dzion paśla šeścia la pomnika Lenina adbyłasia cikavaja akcyja, jakuju možna nazvać jak «ćviety — Iljiču». Pradstaŭniki maładziova-kamsamolskaj bryhady pravadnikoŭ firmiennaha ciahnika «Minsk-Maskva» uskłali kvietki (zamiest raskidanych 7 listapada) da pomnika Leninu, a pryhožyja dziaŭčaty družna vykazalisia «protiv antisovietskoho mitinha, orhanizovannoho kučkoj ekstriemistov iz BNF».
22 listapada 1990 h. svaju pastanovu «Ab parušeńni hramadskaha paradku pry praviadzieńni alternatyŭnaha mitynhu 7 listapada 1990 h.», u jakoj asudžalisia arhanizatary šeścia, a ich dziejańni kvalifikavalisia jak «diestruktivnyje i biezotvietstviennyje», pryniaŭ Prezidyum Viarchoŭnaha Savieta. Ale apošniaje słova było za samim parłamientam.
Pytańnie ab alternatyŭnym šeści abmiarkoŭvałasia ŭ Viarchoŭnym Saviecie 27 lutaha 1991 h. Prakamunistyčnaja parłamienckaja bolšaść družna atakavała BNF, patrabujučy dla arhanizataraŭ šeścia samaha surovaha pakarańnia. Asabliva nieprymiryma vykazaŭsia Valeryj Cichinia, budučy pieršy staršynia Kanstytucyjnaha suda krainy.
Kiraŭnik hrupy kamunistaŭ u Viarchoŭnym Saviecie Michaił Kačan nazvaŭ šeście «antisovietskim i antikommunističieskim šabašom» i paraŭnaŭ jaho z padziejami 1933 h. u Hiermanii, «kohda hotoviłsia fašistskij pierievorot» (miž inšym Adolf Hitler 30 studzienia 1933 h. byŭ aficyjna pryznačany rejchskancleram, tamu z farmalna-jurydyčnaha punktu pohladu prychod da ŭłady hiermanskich nacystaŭ nielha ličyć pieravarotam — Aŭt.)
Niekatoryja deputaty (Viktar Hančar, Alaksandr Łukašenka i inš.) zaklikali razhladać hetaje pytańnie tolki paśla zakančeńnia śledstva.
Hančar, naprykład, zajaviŭ, što jaho «poražajet pozicija prokuratury, kotoraja dokładyvajet kakuju-to informaciju pri nieokončiennom śledstvii». Łukašenka kanstatavaŭ, što pry praviadzieńni šeścia BNF «sieŕjozno ostupiłsia» i prapanavaŭ dalej pracavać pa paviestcy dnia.
27 lutaha 1991 h. na razhlad deputataŭ byŭ vyniesieny prajekt pastanovy «O narušienii obŝiestviennoho poriadka pri proviedienii altiernativnoho mitinha 7 nojabria 1990 hoda v horodie Minskie». Z pačatku prajekt składaŭsia z dvuch punktaŭ:
«1. Priniať k śviedieniju informaciju zamiestitiela Prokurora riespubliki tovariŝa Kondraťjeva i priedsiedatiela postojannoj Komiśsii Vierchovnoho Sovieta Biełorusskoj SSR po voprosam hłasnosti, sriedstv massovoj informacii i prav čiełovieka tovariŝa Korotčieni o narušienii obŝiestviennoho poriadka, imievšiem miesto 7 nojabria 1990 hoda pri proviedienii altiernativnoho mitinha v horodie Minskie.
2. Sohłasiťsia s ocienkami i vyvodami, sodieržavšimisia v Postanovlenii Priezidiuma Vierchovnoho Sovieta BSSR ot 22 nojabria 1990 hoda «O narušienii obŝiestviennoho poriadka pri proviedienii altiernativnoho mitinha 7 nojabria 1990 hoda v horodie Minskie».
Prajekt nabraŭ 156 hałasoŭ pry kvorumie ŭ 173. Tady deputatam było prapanavany nastupny varyjant: pryniać pastanovu pa hetym pytańni paśla taho, jak budzie zakončana śledstva prakuraturaj. Adnak hetuju prapanovu padtrymali tolki 153 parłamientaryja. Za toje, kab z prajekta pastanovy zaćvierdzić tolki pieršy punkt, prahałasavali 159 deputataŭ.
Pry hałasavańni pytańnia ab pryniaćci prajekta pastanovy za asnovu da jaho byŭ dabaŭleny treci punkt: «Poručiť Sovietu Ministrov BSSR priniať dopołnitielnyje miery po ochranie obŝiestviennoho poriadka i nieukośnitielnomu sobludieniju zakonodatielstva o poriadkie proviedienija sobranij, mitinhov, uličnych šiestvij i diemonstracij na tierritorii riespubliki». Adnak za heta addali svaje hałasy 162 narodnych vybrańnika.
Ni 27 lutaha 1991 h., ni paźniej pastanovy adnosna alternatyŭnaha mitynhu 7 listapada 1990 h. Viarchoŭnym Savietam pryniata nie było, što možna ličyć maralnaj pieramohaj parłamienckaj apazicyi BNF.
Ale padziei 7 listapada 1990 h. mieli daloka idučyja nastupstvy dla BNF u palityčnym płanie.
Na ich chvali i pad ich uździejańniem ad BNF adkałołasia častka aktyvistaŭ na čale z M. Tkačovym, jakaja pačała stvarać ruch «Novaja Biełaruś».
Novy ruch, jaki pastaviŭ metaj naładžvańnie supracoŭnictva z aficyjnymi prafsajuzami, pavinien byŭ stać, pa dumki jaho stvaralnikaŭ, bolš hnutkim, čym BNF. M. Tkačoŭ, akramia taho, pačaŭ pracu pa stvareńni Biełaruskaj sacyjał-demakratyčnaj hramady i farmiravańni adpaviednaj deputackaj hrupy ŭ parłamiencie.
11 listapada 1990 h. ŭ suviazi s alternatyŭnym šeściem prakuratura Minska ŭzbudziła kryminialnuju spravu № 257090 pavodle častki 3 artykuła 186 Kryminalnaha kodeksa BSSR: «Orhanizacija ili aktivnoje učastije v hruppovych diejstvijach, narušajuŝich obŝiestviennyj poriadok». Sankcyi za parušeńni hetaj častki artykuła praduhledžvali štraf, pazbaŭleńnie voli na termin da troch hadoŭ, albo papraŭčyja raboty na termin da dvuch hadoŭ.
Adnak z pradstaŭleńnia prakurora BSSR H. Tarnaŭskaha ad 18 červienia 1991 h. na adras Staršyni Viarchoŭnaha Savieta Mikałaja Dziemiancieja možna pračytać nastupnaje: «…V procieśsie priedvaritielnoho śledstvija provieriena rol Poźniaka v proisšiedšich na płoŝadi Lenina hruppovych biesporiadkach. Na osnovanii analiza tieksta vystuplenija Poźniaka, jeho poviedienija vo vriemia i pośle mitinha, pokazanij boleje 800 śvidietielej i druhich dokazatielstv śledstvije prišło k vyvodu ob otsutstvii u Poźniaka umysła na orhanizaciju hruppovych biesporiadkov, a takžie otsutstvii pričinnoj śviazi mieždu prizyvom Poźniaka «civilizovannym putiem» vozłožiť simvoličieskije «dary» k pamiatniku V. I. Lenina i pośledovavšimi pośle etoho priestupnymi diejstvijami riada učastnikov mitinha. V śviazi s otsutstvijem v diejstvijach Poźniaka sostava priestuplenija, v vozbuždienii uhołovnoho dieła protiv nieho 17 ijunia s. h. prokuraturoj riespubliki otkazano». Zamiest hetaha Tarnaŭski prasiŭ Viarchoŭny Saviet dać zhodu na pryciahnieńnie Paźniaka da administracyjnaj adkaznaści.
Pradstaŭleńnie prakuratury aficyjna było ahučana Staršynioj VS BSSR Mikałajem Dziemianciejem 26 červienia 1991 h.145. Na samim pradstaŭleńni majecca rezalucyja M. Dziemiancieja: «Oznakomiť narodnych dieputatov Biełorusskoj SSR s priedstavlenijem Prokurora BSSR».
Adnak pytańnie ab dačy zhody na pryciahnieńnie Zianona Paźniaka da administratyŭnaj adkaznaści nie było navat uklučana ŭ paradak dnia.
Za ŭklučeńnie prahałasavali 104 deputaty pry kvorumie ŭ 173 čałavieki. U liście ad 12 žniŭnia 1991 h. H. Tarnaŭski pisaŭ M. Dziemiancieju: «Vniesiennoje Prokurorom riespubliki v Vierchovnyj Soviet BSSR priedstavlenije o dačie sohłasija na primienienije k narodnomu dieputatu BSSR Poźniaku Z. S. mier administrativnoho vzyskanija ostałoś v riezultatie nievklučienija etoho voprosa v poviestku dnia sieśsii biez rassmotrienija». Dalej H. Tarnaŭski paviedamlaŭ: «V procieśsie priedvaritielnoho śledstvija provieriena rol i učastije narodnych dieputatov BSSR v proisšiedšich na płoŝadi Lenina hruppovych biesporiadkach…Isśledovanije roli narodnych dieputatov Hołubieva V. F., Antončika S. A., Siemdianovoj H. H. i druhich v voźniknovienii hruppovych biesporiadkov pokazało, čto dieputaty nie javlaliś orhanizatorami etich pravonarušienij. Rukovodstvo mitinhujuŝiej tołpoj oni nie osuŝiestvlali… Takich diejstvij so storony dieputatov nie zafiksirovano i na vidieozapisiach mitinha».
Kamientary