Michaś Tyčyna. Na skryžalach partyzanskaj vajny

Na skryžalach partyzanskaj vajny

uspamin

Ź viasny 43-ha našu viosku partyzany stali naviedvać ledź nia kožnuju noč, a letam, zdarałasia, i dniavali. Za čatyry kilametry na poŭdzień ad vioski prachodziła čyhunka, za vosiem kilametraŭ na poŭnač — šaša “varšaŭka”. Tudy partyzany nočču chadzili stavić miny albo śpiłoŭvać telehrafnyja słupy.

My, viaskovyja chłapčuki, za karotki čas pa-svojmu acanili vartaści kožnaha “narodnaha mściŭca” — pa adzieńni, uzbrajeńni, pavodzinach. Maju ŭvahu pryciahnuŭ adzin ź ich, pa proźviščy Kardaš. Pryjechaŭ jon u viosku na bułanym kani. Apranuty byŭ partyzan u čornuju skuranuju kamizelku i sinija halife, na hałavie mieŭ čornuju z čyrvonym viercham šapku-kubanku, za plačyma — vintoŭku-dziesiacizaradku, na pojasie — nahan, paru hranat-limonak, niamiecki šyroki štych u nožnach. Kardaš byŭ vielmi adčajny i śmieły, niejak siarod biełaha dnia pad nosam u niemcaŭ jon zaniaŭ na pašy čaradu aviečak tutejšaha niemca-baŭera. I ŭ sutyčkach z akupantami Kardaš, kazali, nie chavaŭsia za śpiny tavaryšaŭ.

Ale adnojčy ja ŭbačyŭ jaho ŭ zusim nie hierojskim abliččy. Zavitaŭ Kardaš siarod dnia ŭ našu chatu, pastaviŭ u čaleśniku vintoŭku i skazaŭ maci:

— Choziajka, samohon i chleb s sałom — na stoł! I niemiedlenno, inačie strielať v potołok budu!

Maci źbiehała da susiedki, pazyčyła plašku samahonki, narezała sała, chleba. Sparažniŭšy paŭplaški, Kardaš razdabreŭ, pačaŭ zhadvać svajo davajennaje žyćcio, jakoje prachodziła nie zaŭsiody ŭ ładach z kryminalnym kodeksam. Jon źniaŭ kašulu i z žaram zahavaryŭ da našaha baćki:

— Posmotri, papaša, skolko na mojem tiele šramov! Vot zdieś mienia połosnuł finkoj Vańka- “Hniłoj Zub”, a etot šram na plečie pokinuła Niurka iz Mozyrskoj “maliny”. I ja, papaša, v dołhu nie ostavałsia, poŝiekotał nožikom niemało raznych błatniuh...

A nieŭzabavie da viaskoŭcaŭ stali dachodzić čutki, što Kardaš vymahaje ŭ žančyn upryhožvańni — pacierki, piarścionki, naručnyja hadzińniki, u kaho jany byli, adzieńnie. I ŭsio heta potym abmieńvaje ŭ inšych vioskach na samahonku. Partyzany skroź palcy hladzieli na jahonyja pavodziny, bo j sami čaściakom kałacili viaskoŭcaŭ.

“Rejd” Kardaša ŭ viosku Mialeški skončyŭsia trahiedyjaj. Nie znajšoŭšy ničoha pryhladnaha ŭ domie sielanina Jurki Žyžkieviča, partyzan zahadaŭ haspadaru vieści jaho ŭ chleŭ, kab praciahnuć vobysk. Nieŭzabavie adtul pačuŭsia streł. Žonka Jurki vyjšła na dvor i pabačyła, što muž lažyć na ziamli z prastrelenaj šyjaj. Žančyna z baćkam prynieśli paranienaha ŭ chatu, nieŭzabavie tudy zajšli partyzany i zrabili jamu pieraviazku. Potym žonka adviezła Jurku ŭ niamiecki vajskovy špital pablizu Słucku, dzie jaho i vylečyli.

Paśla hetaha zdareńnia pra pavodziny Kardaša daviedałasia partyzanskaje načalstva j zahadała rasstralać rabaŭnika tam, dzie jon ździejśniŭ svajo apošniaje złačynstva — prosta na vulicy, pablizu viaskovych mohiłak.

Na žal, memuarysty ŭ svaich uspaminach redka kali zakranali ciomnyja baki partyzanskaje vajny, choć fakty, padobnyja da raskazanaha, zdaralisia niaredka. Nie zabyć mnie chałodnaha travieńskaha ranku 43-ha hodu, kali, viarnuŭšysia sa schovanki ŭ humnie, dzie my z bratam načavali, ubačyli ŭ chacie zapłakanuju, z dryžačymi rukami i hubami maci. Na dośvitku ŭ chatu zajšli dva partyzany, stali patrabavać ad jaje chromavuju tužurku. Choć maci j kazała, što niama (adkul joj być — pry balšavikach za pracadni davali pa 200 hramaŭ ziernia i ličanyja kapiejki ŭ kancy hodu, dyk navat nie było za što nabyć chleba i soli), rabaŭniki, uziaŭšy siakieru, vybili praścienak padpiečča. Adnak žadanaje tužurki tam nie było. Tady partyzan Piatruś Pranievič z susiedniaj vioski, prystaviŭšy šyroki niamiecki bahnet da matčynaj šyi, skazaŭ: “Čto tiebie dorožie — žizń ili tužurka? Vybiraj”. Dzieci małyja pračnulisia i ŭsčali płač. Maci taksama raspłakałasia, i tolki paśla hetaha maradziory syšli, kab u susiedniaj chacie, pry vobšuku, raźbić rukajatkaj nahana hałavu žančynie stałaha vieku. Pakidajučy jaje chatu, pahrazili: “Piknieš komu-libo pro nas — pieniaj na siebia”. Tamu ni maci, ni taja žančyna nikomu z partyzanaŭ ničoha nie raskazvali — bajalisia!

U strachu, ličy, žyli ŭsie try hady. Amal štonoč čuŭsia z vulicy husty voklič “Choziain, otkroj!” i pahrukvańnie botam u dźviery. Sustrakała načnych haściej maci — baćka bajaŭsia načavać doma i chavaŭsia niedzie ŭ chlevie. Pačynaŭsia znajomy “šmon” — partyzany šnyparyli pa kutkach chaty, u kamory, zahladali na vyški, niaredka šampałami pramacvali hlinianuju padłohu ŭ siencach. Što im padabałasia — zabirali. Dniom viosku naviedvali palicai — chmuryja, u doŭhich brudnych šynialach madziary abo razhulaj-nachabnyja, z matam-pieramatam u razmovie ŭłasaŭcy.

I ŭsiu hetuju ŭzbrojenuju da zuboŭ navałač treba było tryvać, vysłuchoŭvać pahrozy j abrazy.

...Siońnia, kali naviedvaju viaskovyja mohiłki, idu pierš-napierš da mahiły maci, uspaminaju jaje słovy, skazanyja pierad abrazom paśla taho, jak letam 44-ha Čyrvonaja Armija pahnała na zachad niemcaŭ: “Dziakuj tabie, śviataja Maci Božaja, što narešcie možna nočču spać spakojna ŭsim — i darosłym, i dzieciam”.

Michaś Tyčyna