Jany nia lubiać Miki-Maŭsa
Zrazumieć talibaŭ
Taliby razburyli ŭsie skulpturnyja vyjavy žyvych istotaŭ, jakija, na ich dumku, jość stodami, u tym liku bamijanskija statui Budy. Hetych Budaŭ pačali buryć jašče arabskija zavajoŭniki ŭ VII st., ich pracu praciahvaŭ Tamerłan. Zastalisia na statujach i “aŭtohrafy” savieckich žaŭnieraŭ. I voś — ažyćciaviłasia. Pavodle fetvy emira Amara źniščeńniu padlahajuć taksama staražytnahreckija, budysckija i induisckija statui z muzejaŭ.
Abšar, na jakim siońnia mieściacca paŭnočnyja štaty Indyi, uschodnija pravincyi Iranu, Aŭhanistan i niekatoryja inšyja terytoryi, maje fantastyčna bahataje minułaje. Hetyja ziemli źjaŭlajucca, naprykład, mahčymaj praradzimaj našych dalekich prodkaŭ — aryjskich plamionaŭ (“Iran”, darečy, pierakładajecca, jak “kraina aryjaŭ”). Aŭhanistan kolki viakoŭ byŭ kulturnym centram śvietu. Tamtejšyja dziaržavy (najbolšaja ź ich — Kušanskaje carstva) mieli stasunki z Rymskaj imperyjaj, Kitajem, Indyjaj, Hrecyjaj. Mienavita ŭ Aŭhanistanie aryjcy zasnavali svoj pieršy horad — Bachdzi (siańniašni Bałch), što ŭ svajoj vieličyni supierničaŭ ź Ninevijaj i Babilonam i jaki arabskija historyki nazvali “umuł-baład” — “maci haradoŭ”.
Budyzm pryjšoŭ u hety kraj u III st. da n. e. na zahad imperatara Ašoki. Niedzie tut pobač ź niekatorymi daktrynami induizmu ŭźnik słavuty tantryzm. Mienavita ź ziemlaŭ siańniašniaha Aŭhanistanu i Siaredniaj Azii budyzm pajšoŭ u Kitaj, Kareju, Japoniju. Słavuty Bamijan u I—II st. n.e. byŭ značnym budysckim duchoŭnym centram. Čynhizchan zrujnavaŭ jaho, paśla taho jak pry ŭziaćci jaho zahinuŭ blizki svajak Čynhiza.
Aŭhancaŭ z 652 h. isłamizavali araby, i chacia z kanca I-ha tysiačahodździa isłam zapanavaŭ na hetych ziemlach, adna z pravincyjaŭ krainy, Kafirystan, była isłamizavana tolki ŭ druhoj pałovie XIX st.
Źniščeńni statujaŭ uzrušyli śviet bolš, čym što. A miž tym heta dosyć naturalny krok dla ruchu nakštałt Talibanu. Taliby pryjšli, kab pierarablać. Isnuje padańnie pra toje, jak zasnavalniku ruchu, małnu Amaru byŭ son, u jakim prarok Mahamiet abvieściŭ Kabuł asudžanym, patanułym u hrachoch miestam dy zaklikaŭ sabrać studentaŭ medrese, kab zmahacca suprać hrešnikaŭ. Tak Amar i zrabiŭ. Jon naźbiraŭ studentaŭ, najpierš sirotaŭ-achviaraŭ vajny z savietami, jakich partyzany addali niekali na vychavańnie małnam u pamiežnyja pakistanskija vioski, dyj pačaŭ dziejničać, jak hetki abaronca abiazdolenych.
Zmoranyja vajnoj aŭhancy achvotna dałučalisia da talibaŭ. Isnavała lehienda, što adnavoki hałava ruchu — heta cudam acaleły kolišni prezydent Amin, zabojstva jakoha stała pačatkam aŭhanskaje trahiedyi. Urešcie taliby ŭziali Kabuł i pačali pa ŭłasnym razumieńni “isłamizavać” krainu. Litaralna tłumačačy Kur'an, jany viešajuć televizary i karajuć žančynaŭ, što źjaŭlajucca na vulicach biez supravadžeńnia rodnych. Treba skazać, što dziejańni talibaŭ nie źjaŭlalisia dla ich samich niečym niezvyčajnym, bo takija paradki — abydzionščyna dla puštunskaj častki krainy (balšynia talibaŭ — puštuny). Ale na tadžyckaj poŭnačy ŭsio inakš, i suvoryja talibskija paradki, zasnavanyja na litaralnym tłumačeńni Śviatoj Knihi i puštunskim maralnym kodeksie Paštunvali, nie znachodzili razumieńnia.
Nieparazumieńni pamiž puštunskaj (60—65%) i tadžyckaj (20—25%) častkami nasielnictva Aŭhanistanu pracinajuć usiu historyju krainy. Tadžykaŭ mienš, ale ŭzrovień raźvićcia ichnaj častki krainy vyšejšy, čym u puštunaŭ. Jany źjaŭlajucca prarasiejskaj i prairanskaj siłaj dy doŭhi čas daminavali ŭ kiraŭnictvie krainaj. Tak, puštu staŭ dziaržaŭnaj movaj naroŭni z tadžyckaj movaj dary tolki ŭ 1936 h., ale tak i zastavaŭsia druhasnaj, nieabaviazkovaj havorkaj. Puštuny nie adčuvali, što aŭhanskaja dziaržava — ichnaja. Da taho ž praz kalanijalnyja padzieły 490 tys. kv. km terytoryi Puštunistanu (jak dźvie z pałovaj Biełarusi) i treć puštunaŭ apynulisia pa-za miežami Aŭhanistanu — u Pakistanie i, krychu, Iranie. Aŭhancy histaryčna pretendavali na puštunskija ziemli susiedniaha Pakistanu, a taksama na Bałudžystan i vychad da mora, adabrany ŭ Aŭhanistanu Brytanskaj imperyjaj u 1876 h. Z hetych pryčynaŭ Kabuł navat sprabavaŭ pieraškodzić ustupleńniu Pakistanu ŭ AAN. U adkaz Pakistan tearetyčna moh paspryjać puštunam Aŭhanistanu stvaryć puštunskuju dziaržavu, ale praktyčna heta pahražała jamu samomu adździaleńniem paŭnočnych pravincyjaŭ. Možna ličyć heta jašče adnoj pryčynaj padtrymki Pakistanam puštunskaha Talibanu.
Ci možna zrazumieć talibaŭ? Ci možna zrazumieć inšych musulmanaŭ, što cisnucca na chadž u Mekku, choć u hetaj ciskaninie štohod hinuć dziasiatki, a to j tysiačy ludziej? Z punktu hledžańnia śvieckaje lohiki sučasnaha eŭrapiejca — nie. Dla nas paniaćcie kulturnaje vartaści — statui — absalutnaje. Tady jak relihijny zapał — užo adnosny. Ale kali zhadajem, jak eŭrapiejskija pratestanty ŭsiaho čatyry stahodździ tamu palili abrazy?.. Z taho fanatyzmu paŭstała cełaja pratestanckaja cyvilizacyja, biez demakratyzmu i etyki pracy jakoj było b niemahčymaje sučasnaje hramadztva. Mo i z talibskaha fundamentalizmu narodzicca niešta novaje i važnaje dla čałaviectva?
My z talibami žyviem pa roznych kalendaroch, tamu j nie razumiejem padziejaŭ u Kabule dy Bamijanie. U aŭtorak aŭhancy, jak i inšyja musulmanie, sustreli novy 1380 hod...
Siarhiej Radštejn
* Artahrafija niekatorych słovaŭ źmieniena mnoju ŭ adpaviednaści ź piśmovaj tradycyjaj biełaruskich musulmanaŭ, zručnaj dla tranślitaracyi słovaŭ z movaŭ, što karystajucca arabska-persydzkaj hrafikaj i jakaja patrabuje čytańnia litary “hajia-havaz” arabska-persidzkaje abecedy jak “h”. Adpaviedna nie “madžachiedy”, a “madžahiedy” i h.d.
Kamientary