Litoŭskaja mova ŭ Vialikim Kniastvie

U pačatku maja 1529 u Jejšyšskuju vołaść Lidskaha pavieta pryjechaŭ sudovy vykanaŭca (decki) Vasil Bialanin.

Jon musiŭ apytać śviedkaŭ pa sprečnaj majomasnaj spravie pamiž bajarynam haspadarskim Piatrom Sumarokam i paddanym jejšyšskim Sieńkam Ivaškavičam. Sudovyja orhany «prykazali jesmo Sumaroku i tamu Sieńku Ivaškaviču, aby napierad da tych śviedkaŭ nivodzin ź ich nie jeździŭ, ale kab jechali abodva z deckim».

Sumarok ža adprasiŭsia zastacca ŭ Vilni.

Jakoje było ździŭleńnie deckaha, kali pa šlachu ŭ Jejšyški jon spatkaŭ Sumaroka, «až jon ad śviedkaŭ jedzie». «Potym, kali śviedki pierada mnoju stali i chacieli pryznacca pa spraviadlivaści, Sumarok pačaŭ im havaryć pa-litoŭsku pierada mnoju i prasiŭ ich:

«Dziela Boha, nie vydajcie mianie, a što vam abiacaŭ, toje dam, a vas u tym nie vydam», — pisaŭ paśla decki ŭ adnoj z knih Mietryki VKŁ. Lišnie kazać, što Piotra Sumarok z-za sproby podkupu śviedkaŭ prajhraŭ u sudzie spravu.

Hety vypadak pakazvaje, što ŭ XVI st. litoŭskuju movu ŭ VKŁ razumieli nie tolki etničnyja litoŭcy, ale i čynoŭniki-rusiny.

Ale sudovaja dakumientacyja viałasia na «ruskaj» movie, navat da aficyjnaha zaćviardžeńnia jaje ŭ jakaści dziaržaŭnaj Statutami VKŁ 1566 i 1588.

Možna kazać pra marhinalnuju rolu litoŭskaj movy ŭ VKŁ: Piotra Sumarok spadziavaŭsia, što vilenski čynoŭnik nie zrazumieje pa-litoŭsku.

Ale zhadany vyšej vypadak śviedčyć i pra toje, što hetaja mova była realnym faktaram hramadskaha žyćcia Vialikaha Kniastva.

Mova sakretnych pierahavoraŭ

Cikavy prykład vykarystańnia litoŭskaj movy ŭ palityčnaj śfiery jość u liście vialikaha kniazia litoŭskaha Vitaŭta da polskaha karala Jahajły.

Vitaŭt pryhadvaje, jak padčas Łuckaha źjezda manarchaŭ u 1429 impieratar Śviatarnaj Rymskaj impieryi Sihizmund pačaŭ ź Jahajłam havorku pra karaleŭskuju karanacyju Vitaŭta. Jahajła staŭ pahadžacca, a aściarožny Vitaŭt źviarnuŭsia da svajho stryječnika naŭmysna pa-litoŭsku z prapanovaju pierš paraicca z polskimi prełatami i sanoŭnikami.

Hruntujučysia na hetym vypadku, litoŭski historyk Arturas Dubonis śćviardžaje, što «vusny varyjant litoŭskaj movy staŭ adnoj z moŭ dypłamatyi va Uschodniaj i častcy Centralnaj Jeŭropy».

Ale ž Vitaŭt pierajšoŭ na litoŭskuju, kab jaho nie zrazumieli inšyja, zamiežnyja ŭdzielniki narady. Tut litoŭskaja mova vykonvała funkcyju, chutčej, kryptamovy.

Choć u samim Vialikim Kniastvie ŭ XV st. litoŭskaja vykarystoŭvałasia až da najvyšejšaha ŭzroŭniu. Kali z Krakava ŭ Vilniu prybyŭ novaabrany vialiki kniaź Kazimir Jahajłavič, miascovaja znać navučała haspadara litoŭskaj movie i zvyčajam. Padobna, dla maładoha karaleviča pieršaj ad naradžeńnia movaj była polskaja.

Ale

ŭžo da siaredziny XVI st. litoŭskaja vyjšła z užytku pry vialikakniaskim dvary.

Na palach katechizisaŭ

Pieršyja zapisy pa-litoŭsku ŭ VKŁ adnosiacca da pačatku XVI st. Najstaražytniejšy — teksty paŭsiadzionnych malitvaŭ,

zapisanyja ad ruki na apošniaj staroncy vydadzienaj u 1503 na łacinie knihi dla śviataroŭ «Tractatus sacerdotalis». Heta kniha naležała franciškanskamu klaštaru ŭ Vilni, i aŭtar zapisu, chutčej za ŭsio, byŭ manacham. Misijaniery Ordena franciškancaŭ źviartali pilnuju ŭvahu na vykarystańnie moŭ roznych etničnych supolnaściaŭ dziela ich katechizacyi.

Jašče adzin karotki litoŭski zapis, zrobleny pamiž 1530 i 1579 hadami ŭ zborniku łacinskich kazaniaŭ, vierahodna, naležyć probašču kaścioła Sv. Maryi Mahdaliny.

Značyć, litoŭskaj movaj karystalisia i śviatary kaściołaŭ, dzie ŭ kazaniach mahła hučać litoŭskaja mova. Tak, u 1511 karol i vialiki kniaź Žyhimont u svaim rasparadžeńni namieśniku Žyžmarskamu zahadvaŭ «u tym kaściole žyžmarskim mieć kapłana, jaki b umieŭ pa-litoŭsku kazać».

Usie zhadanyja prykłady tyčacca relihijnaj śfiery. Polski historyk Hžehaž Błaščyk, analizujučy vykarystańnie roznych movaŭ u VKŁ, robić vysnovu,

što litoŭskaja mova «nie mieła šansu na isnavańnie jak dziaržaŭnaj».

A litoŭski historyk Antanas Tyła, kažučy pra adkrytaść VKŁ jak dziaržavy, adznačaje, što «ale ž jano zanadta mała kłapaciłasia pra zachavańnie i raźvićcio etničnaj kultury litoŭcaŭ».

Vielič «Małoj Litvy»

Biełaruski knihadruk pačaŭsia z «Psałtyra» Skaryny ŭ 1517, litoŭski — z «Prostych słovaŭ katechizisa», vydadzienych Marcinam Mažvidasam u 1547 u Karaleŭcy.

Pieršyja litoŭskija knihi byli padrychtavanyja pratestantami i drukavalisia ŭ luteranskaj Prusii pry padtrymcy hiercahskaj ułady, ź jaŭnaju metaju katechizacyi miascovych litoŭcaŭ. Historyk Jurate Kiaŭpienie adznačaje: «Dadzieny Mažvidasam impuls nie znajšoŭ vodhuku ŭ VKŁ». Sučasnaja litoŭskaja litaraturnaja mova maje mocny adbitak movy litoŭcaŭ «Małoj Litvy».

Zatoje ŭ VKŁ pačynajuć vydavacca važnyja dla narmalizacyi movy słoŭniki. Pieršy, polska-łacinska-litoŭski, jezuit i prafiesar Vilenskaj Akademii Kanstancin Šyrvid vydaŭ u Vilni kala 1620. Słoŭnik źmiaščaŭ 1400 słovaŭ i byŭ nastolki papularnym, što pieravydavaŭsia piać razoŭ.

Charakternaja rysa: aŭtary litoŭskich vydavieckich inicyjatyŭ publična abhruntoŭvali matyvy svajoj dziejnaści. Tak, śviatar i aśvietnik

Mikałojus Daŭkša ŭ pradmovie da adnaho z vydańniaŭ piša pra patrebu abarony rodnaj movy. Mienavita movu Daŭkša ličyŭ nieabchodnaju ŭmovaju isnavańnia naroda i atajasamlivaŭ jaje z razumieńniem Radzimy.

Žyvaja mova haradoŭ

U dziaržaŭnych aktach siaredziny XVI–XVII stst. traplajucca cełyja litoŭskija frazy, zapisanyja kirylicaj. A za časami karala Uładzisłava IV Vazy źjaŭlajucca dva litoŭskamoŭnyja ŭniviersały 1639 i 1641, jakija pašyralisia ŭ Prusii.

Praŭda, kancylaryja Uładzisłava IV padrychtavała ich, chutčej za ŭsio, na łacinie, a na litoŭskuju movu pierakłała Pruskaja kancylaryja. Jak bačym, i hetyja litoŭskamoŭnyja inicyjatyvy sychodzili z pruskaha boku. U kancylarskich ustanovach VKŁ tak i nie ŭźnikła nivodnaha akta, całkam stvoranaha pa-litoŭsku.

Zatoje

mahdeburhskaja dakumientacyja śviedčyć, što ŭ haradskim žyćci Koŭna i Vilni ŭ XVI st. litoŭskaja była adnoj z movaŭ vusnaj kamunikacyi.

Vilenski vilkiur (haradski statut) u 1551 pastanaŭlaŭ, kab vyklik na sud i vyrak suda abviaščaŭsia «pa-polsku, pa-litoŭsku i pa-rusku, kab usie, chto słuchaje, razumieli». U Koŭnie takimi publičnymi movami byli vyznačanyja polskaja i litoŭskaja.

Niaviedańnie litoŭskaj navat stała pryčynaj adstaŭki ŭ 1538 łaŭnika Kovienskaj mahdeburhii niemca Andreasa Vojta.

Stahodździe lemantaroŭ

Na XVII i XVIII st. prypadaje čas masavaha vypusku litoŭskich lemantaroŭ.

Pieršy mieściŭsia jašče ŭ Katechizisie Mažvidasa. Druhi litoŭski lemantar byŭ častkaju katechizisa, vydadzienaha znoŭ ža ŭ Karaleŭcy ŭ 1690 za hrošy Ludviki Karaliny Radzivił — pradstaŭnicy Biržanskaj kalvinskaj haliny kniaskaha rodu VKŁ. Jašče adzin byŭ vydadzieny ŭ Karaleŭcy ŭ 1708 dla luteranskich škoł Prusii.

U Vialikim Kniastvie spaźnialisia. Majucca źviestki, što ŭ Vilni ŭ drukarni franciškanaŭ u 1752 byŭ vypuščany lemantar žmudski, ale jon nie zachavaŭsia. Pieršy viadomy, «Navuka čytańnia piśma polskaha dla małych dzietak», byŭ vydadzieny ŭ Vilni pamiž 1759 i 1761. Jon byŭ zaryjentavany na navučańnie asnovaŭ litoŭskaj movy ŭžo polskamoŭnych litvinaŭ i sistematyčna pieravydavaŭsia. U vydańni 1783 ź jaho była vyklučanaja polskaja častka. Nadalej lemantar nazyvaŭsia «Navuka čytańnia piśma litoŭskaha dla małych dzietak».

Na praciahu 1776–1790 u Akademičnaj (univiersiteckaj) drukarni štohod vydavalisia hetyja lemantary nakładam ad 325 da 2350 asobnikaŭ. Takoje pašyreńnie było sapraŭdnym pośpiecham litoŭskaj adukacyi.

Dziaržaŭny ž miechanizm VKŁ i Rečy Paspalitaj byŭ bolš kansiervatyŭny. Patrebna było niejkaje ŭzrušeńnie, kab dziaržaŭnyja instancyi pačali vydavać akty i ŭniviersały pa-litoŭsku.

I takoj padziejaj stała Kanstytucyja 3 maja 1791, tekst jakoj u VKŁ pierakładajecca ŭžo pa-litoŭsku, jak i niekatoryja dakumienty paŭstańnia Kaściuški.

U čym ža pryčyna taho, što litoŭskaja mova zdoleła tolki ŭ kancy XVIII st. dasiahnuć uzroŭniu movy aficyjnych aktaŭ?

Mnostva dyhłasij

Hutarkovaja litoŭskaja mova ŭ ChV–XVI stst. u VKŁ žyła nie tolki siarod sialanaŭ.

Jaje prychilniki zajmali najvyšejšyja pasady, a dziaki i pisary litoŭskaha pachodžańnia niepasredna ŭpłyvali na farmavańnie moŭnaj kultury Kancylaryi VKŁ. Heta jany pakinuli lituanizmy ŭ aktach, pisanych pa-starabiełarusku.

Ale

ŭ šmatetničnym i šmatkulturnym hramadstvie VKŁ XV–XVII stst. isnavała moŭnaja situacyja «mnostva dyhłasij».

Dyhłasija — heta stan, kali ŭ hramadstvie isnujuć dźvie movy, jakija vykarystoŭvajucca ŭ roznych funkcyjanalnych śfierach. Etničnyja litoŭcy, doma razmaŭlajučy pa-litoŭsku, u publičnaj śfiery vykarystoŭvali aficyjnuju movu spravavodstva — «ruskuju» (starabiełaruskuju). Łacina była movaju katalickaj liturhii, ale kazani ŭ mnohich vypadkach pramaŭlalisia pa-litoŭsku. Taksama łacina była movaj dypłamatyi i najvažniejšych dakumientaŭ. Słavianamoŭnaje nasielnictva sučasnaj Biełarusi ŭ paŭsiadzionnym žyćci vykarystoŭvała svaje dyjalekty. Movaju pravasłaŭnaj carkvy zastavałasia starasłavianskaja, jakaja pastupova pieratvarałasia ŭ carkoŭnasłavianskuju movu miascovaj redakcyi.

Litoŭcy, niahledziačy na pieryjady zaniapadu i abmiežavańniaŭ, pranieśli svaju movu praz stahodździ.

I dasiahnieńni ŭ knihadrukavańni XVI — XVIII stst., i abmiežavańni ŭ publičnaj śfiery XV–XVII stst., i dyskryminacyja XIX st. paŭpłyvali na farmavańnie sučasnaj litoŭskaj nacyi, dla jakoj zachavańnie i abarona rodnaj movy stała adnym z hałoŭnych pryncypaŭ.

• 3
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0