U Biełaruś viarnulisia janoty, i heta tryvožyć navukoŭcaŭ
«Adnojčy, kali pryjechaŭ śmiećcievoz zabirać baki, źviarki nastolki nie chacieli pakidać ich, što janotaŭ pryjšłosia litaralna vytrasać i prahaniać nazad u les».
Dva hady tamu ŭ lesie Biełarusi ŭpieršyniu za šmat hadoŭ znajšli janota-pałaskuna. Praŭda, niežyvoha. Tym nie mienš heta śviedčyć pra toje, što paŭnočnaamierykanskija žyvioły znoŭ źjavilisia ŭ faŭnie našaj krainy. Zaołahi papiaredžvajuć: janoty vyhladajuć miła, ale mohuć pavodzić siabie prykładna jak pacuki, heta značyć pastajanna pieramiaščacca pa śmietnicach. U jakich rajonach možna sustreć «pierasialencaŭ» u nas i ci niepakoić heta navukoŭcaŭ, raspavioŭ «Anłajnieru» staršy navukovy supracoŭnik Centra pa bijaresursach NAN Biełarusi Pavieł Vielihuraŭ.
Janoty žyli ŭ Biełarusi kala 30 hadoŭ, ale potym źnikli
— Janotaŭ-pałaskunoŭ zavieźli ŭ Biełaruś jašče ŭ 1950‑ch hadach, zrabili heta dla abahačeńnia palaŭničaj faŭny. Žyvioł zasialili na terytoryju ciapierašniaha Prypiackaha nacparka i zakaźnika «Siaredniaja Prypiać». Adnak pražyli źviarki ŭ našaj krainie niadoŭha — dzieści da 1980‑ch hadoŭ. Čamu potym źnikli, dakładna nieviadoma. Mahčyma, praz toje, što akazalisia nie prystasavanymi da maroznych zim. Janoty-pałaskuny mohuć upadać u zimovuju śpiačku, ale dla hetaha im patrebnyja vialikija dupły šyrakaliścievych dreŭ. A takich schoviščaŭ dla ich u našych lasach nie tak šmat, — tłumačyć zoałah.
Pavodle słoŭ navukoŭca, paśla hetaha na praciahu doŭhich hadoŭ dakładnych źviestak pra janotaŭ-pałaskunoŭ u Biełarusi praktyčna nie źjaŭlałasia. Vid byŭ zafiksavany tolki ŭ 2014 hodzie ŭ Bierastavickim rajonie. Potym znoŭ nastupiła zacišša, i śpiecyjalisty mierkavali, što hetych źviaroŭ u krainie bolš niama.
— I tolki dva hady tamu my znajšli miortvaha janota na trasie M6 u Iŭjeŭskim rajonie. Padčas uskryćcia nijakich prykmiet traŭmaŭ u žyvioły nie vyjavili, tamu jaje hibiel, pa ŭsioj bačnaści, nie była źviazanaja z DTZ. Dakładnuju pryčynu śmierci ŭstanavić nie ŭdałosia, bo dadatkovych daśledavańniaŭ na najaŭnaść zachvorvańniaŭ nie pravodzili.
«Sa śmiećcievych kantejnieraŭ ich pryjšłosia litaralna vytrasać»
Paśla znachodki navukoŭcy abśledavali vakolicy, dzie byŭ znojdzieny źviarok, a taksama pravieryli jaho na najaŭnaść hielmintaŭ. U janota vyjavili śpiecyfičnaha parazita, jaki ličycca patencyjna niebiaśpiečnym dla čałavieka.
Z 2024 hoda pošuki janotaŭ-pałaskunoŭ u Biełarusi praciahvajucca.
— Niadaŭna my viarnulisia z navukovaj ekśpiedycyi, padčas jakoj abśledavali miescy mahčymaha pražyvańnia janota-pałaskuna na ŭschodzie Hrodzienskaj vobłaści — u Karelickim i Navahrudskim rajonach. Pakul nielha skazać, što mienavita tam skancentravana samaja vialikaja papulacyja hetaha vidu. Ale my viedajem, što janoty sustrakajucca ŭ basiejnie Niomana. Taksama ich užo bačyli ŭ Iŭjeŭskim rajonie na bierahach Zachodniaj Biareziny i na poŭnačy Baranavickaha rajona.
Ubačyć samich janotaŭ padčas ekśpiedycyi navukoŭcam nie ŭdałosia, adnak na voziery Śviciaź daśledčyki vyjavili ślady łap źviarkoŭ.
— My razmaŭlali ź miascovymi supracoŭnikami parkoŭki i ratavalnikami i vyśvietlili, što janoty rehularna kormiacca kala śmietnic.
Bolš za toje, adnojčy, kali pryjechaŭ śmiećcievoz zabirać baki, źviarki nastolki nie chacieli pakidać ich, što janotaŭ pryjšłosia litaralna vytrasać i prahaniać nazad u les.
«U źviarka vielmi sprytnyja palcy i dobra raźvity mozh»
Akramia svajho naturalnaha areała — Paŭnočnaj i Centralnaj Amieryki — janot-pałaskun praktyčna ŭsiudy ličycca invaziŭnym vidam, heta značyć tym, jaki škodzić miascovym ekasistemam.
— Naprykład, u susiedniaj Polščy ŭžo jość surjoznyja prablemy ź janotami-pałaskunami. Ale ŭ asnoŭnym ad ich pakul pakutuje dzikaja pryroda.
— A ŭ čym heta prajaŭlajecca?
— Janot-pałaskun usiajedny, charčujecca ŭsim, što moža znajści. Jon dobra łazić i zdolny dabracca da samych ciažkadastupnych miescaŭ. Naprykład, polskija śpiecyjalisty ŭstaloŭvali fotapastku kala hniazda krumkača, jakoje znachodziłasia na sotavaj viežy vyšynioj kala 20 mietraŭ. Janot zmoh zaleźci tudy i razburyć jaho.
Akramia taho, u źviarka vielmi sprytnyja palcy i dobra raźvity mozh. Navat u niavoli hetyja žyvioły časta zdolnyja samastojna adčyniać kletki i ŭciakać.
Niadaŭna ŭ internecie ja bačyŭ infarmacyju pra toje, što janoty dabralisia da adnoj z najbujniejšych kałonij zimujučych kažanoŭ i surjozna paškodzili jaje. Havorka išła prykładna pra 38 tysiač asobin, ź jakich, pa niekatorych danych, kala 10 tysiač mahli stać zdabyčaj janotaŭ. A miž tym usie jeŭrapiejskija vidy rukakryłych znachodziacca pad achovaj Biernskaj kanviencyi.
Ciapier hałoŭnaja zadača zoałahaŭ — znajści ŭsie miescy pražyvańnia janotaŭ-pałaskunoŭ u Biełarusi i vyznačyć, nakolki šyroka raspaŭsiudziŭsia ŭ nas hety vid. Što da mier rehulavańnia ich kolkaści, to ŭ bližejšy čas Ministerstva lasnoj haspadarki płanuje dadać janota-pałaskuna ŭ pieralik palaŭničych žyvioł.
— Janoty zdolnyja spustašać ptušynyja hniozdy, škodzić drobnym mlekakormiačym i inšym žycharam lesu. Dla pryrody źjaŭleńnie takoha čužarodnaha vidu moža stać prablemaj: žyvioła zajmaje novuju nišu i pačynaje vykarystoŭvać dastupnyja joj resursy. Jašče adzin momant — susiedstva z čałaviekam. Janoty-pałaskuny mohuć žyć kala nasielenych punktaŭ, charčavacca adchodami i, jak vynik, patencyjna pieranosić roznyja zachvorvańni — ad zaražeńnia parazitami da šalenstva.
Kali ŭjavić sabie žyviołu, jakaja pastajanna pieramiaščajecca pa śmiećcievych kantejnierach, pryjemnaha ŭ hetym mała. U hetym płanie janot pavodzić siabie prykładna tak ža, jak, naprykład, pacuki.
U Paŭnočnaj Amierycy janoty daŭno prystasavalisia da žyćcia pobač ź ludźmi: jany zachodziać u harady i vioski, šukajuć ježu kala śmietnic. Faktyčna toje ž samaje jany mohuć rabić i ŭ nas.
— A ci jość ad ich niejkaja karyść?
— Dla našaj faŭny janot-pałaskun, chutčej za ŭsio, budzie ŭjaŭlać pahrozu. U svaim naturalnym asiarodździ jaho kolkaść rehulujuć miascovyja drapiežniki. Tearetyčna ŭ nas heta mohuć rabić voŭk, ryś, miadźviedź. Ale pakul my jašče nie viedajem dakładna, nakolki aktyŭna jany buduć vykarystoŭvać janota jak zdabyču, i kazać pra heta rana.
Što da razmnažeńnia, to janoty davoli aktyŭna dajuć patomstva. U Biełarusi zoałahi na zdymkach z fotapastak užo zaŭvažali jak darosłych asobin, tak i małych.
Kamientary