«U Hatavie dla ich skłalisia ŭsie ŭmovy». Čamu na adnym dachu pad Minskam žyvie tak šmat čajek?
Vy viedali, što pad Minskam znachodzicca hihancki šmatkvaterny dom dla čajek? Mienavita tam zafiksavana samaje vialikaje skopišča čajek na adnym dachu va ŭsioj kantynientalnaj Jeŭropie. Hniazdujucca ptuški na budynku harbarnaha zavoda ŭ Hatavie. Pavodle danych navukoŭcaŭ, tam žyvie ad 3 da 5 tysiač par hetych ptušak. Žurnalisty vydańnia «Anłajnier» vyśvietlili, čamu jany ablubavali hetaje miesca i jak takoje skopišča ptušak moža adbicca na žyćci haradskich žycharoŭ. Usie pytańni pra vialikich biełahałovych čajek zadali zahadčycy łabaratoryi arnitałohii NPC NAN Biełarusi pa bijaresursach Irynie Samusienka.
Čamu čajki ablubavali Hatava?
Arnitołahi z Akademii navuk nazirajuć za čajkami, jakija nasialajuć Hatava i vakolicy, jašče z pačatku 2000‑ch hadoŭ. Kałonija ptušak utvaryłasia tam u kancy 90-ch.
«Ja b nie stała śćviardžać, što heta samaja vialikaja kałonija vialikich biełahałovych čajek u našaj krainie. Chutčej, najbolš bujnaja z usich viadomych nam», — padkreślivaje arnitołah.
Da vialikich biełahałovych čajek adnosiacca rahatucha, sierabrystaja i mižziemnamorskaja čajki. Razam ź imi moža sustrakacca šyzaja čajka — vid, zaniesieny ŭ Čyrvonuju knihu Biełarusi. Dla hniezdavańnia ŭ haradach hetyja ptuški ŭsio čaściej vybirajuć dachi, bo jany nahadvajuć ich pryrodnaje asiarodździe — izalavanyja skały i astravy. Vysokija budynki zabiaśpiečvajuć ptuškam biaśpieku, vydatny ahlad i pastajanny dostup da ježy.
«Čamu čajek tak šmat mienavita ŭ Hatavie? Prosta tam dla ich skłalisia ŭsie ŭmovy: i vialiki plaskaty dach zavoda, i dobraja karmavaja baza. Hetyja ptuški ŭsiojednyja, jany siłkujucca i rybaj, i drobnymi hryzunami, i adkidami. A pobač z ahraharadkom jość voziera i šmat paloŭ».
Čajkam patrebien vadajom pablizu nie tolki z-za ježy. Jak minimum raz na dzień hetyja ptuški pavinny «prymać duš», kab padtrymlivać vodaniepranikalnaść i termaizalacyju apiareńnia.
«Za spažyvaj čajki mohuć lotać davoli daloka — na adlehłaść 15 kiłamietraŭ i navat bolš. To-bok dla zdabyčy kormu hetyja ptuški vykarystoŭvajuć vielizarnuju terytoryju».
«Čajek całkam možna nazvać našymi pamočnikami»
Źmianieńnie klimatu i ŭrbanizacyja źmianili ład žyćcia čajek. Kali raniej jany byli pieravažna pieralotnymi ptuškami, to zaraz mnohija ź ich usio čaściej zastajucca na zimoŭku. Akramia taho, niekatoryja čajki z ptušak, jakija žyvuć u dzikaj pryrodzie, pastupova pieratvarylisia ŭ sinantropnych. Heta značyć, stali trymacca pobač z čałaviekam i navučylisia atrymlivać z hetaha karyść.
«Nasamreč čajki — vielmi važny elemient ekasistemy. Za adzin raz darosłaja bujnaja čajka (naprykład, rahatucha) moža prynieści ptušaniatam u hniazdo čatyry-piać palovak abo dziasiatak-druhi chruščoŭ i ich ličynak. Tamu čajek całkam možna nazvać našymi pamočnikami: jany rehulujuć kolkaść hryzunoŭ i nasiakomych, u tym liku sielskahaspadarčych škodnikaŭ. Taksama čajki jaduć šmat adkidaŭ i padły — u hetym zaklučajecca ich sanitarnaja rola».
Čamu ž usio-taki čajki pierabralisia bližej da žyłych damoŭ i ciapier ich vielmi prosta možna sustreć navat u centry horada? Naprykład, kryki hetych ptušak supracoŭniki «Anłajniera» čujuć pastajanna, choć nijakaha vadajoma pablizu ofisa niama.
«My sami «zaprasili» čajek u horad. Kali jašče hadoŭ z 10—20 tamu vadajomy, naprykład Śvisłač ci Čyžoŭskaje vadaschovišča, u asnoŭnym naležali ptuškam i inšym žyviołam, to siońnia ich usio aktyŭniej zajmajuć ludzi. Źjavilisia prahułačnyja katamarany, uparadkavanyja nabiarežnyja, stała značna bolš adpačyvalnikaŭ».
Pavodle słoŭ Iryny Samusienki, padobnaja situacyja składvajecca i ŭ inšych haradach. Z-za vykošvańnia raślinnaści, vysiakańnia kustoŭ, maštabnaha ŭparadkavańnia i aktyŭnaj zabudovy pryrodnych miescaŭ dla žyćcia haradskich vidaŭ ptušak stanovicca ŭsio mienš. Vadajomy i prybiarežnyja terytoryi, jakija raniej byli spakojnym asiarodździem dla ich, ciapier amal całkam asvojenyja čałaviekam. Vyžyvajuć tyja, chto lepš prystasavaŭsia.
Ale ŭ toj ža čas ludzi stvarajuć dla čajek i novyja ŭmovy. Tak, u 1940‑ia hady było pabudavana Kamsamolskaje voziera, u 1950‑ia — Minskaje mora, paźniej u miežach horada ci pobač ź im źjavilisia i inšyja vodnyja abjekty. I kaniečnie, ptuški zasialili hetyja miescy.
«Vialikija biełahałovyja čajki addajuć pieravahu bujnym vadajomam. Kali b u našych haradach nie źjaviłasia stolki štučnych vadaschoviščaŭ, to, chutčej za ŭsio, tam pieravažali b bolš drobnyja vidy hetych ptušak».
«U adnych vypadkach moža spatrebicca adpužvańnie ptušak, u inšych — ich achova»
U Minsku vialikija biełahałovyja čajki nasialajuć mnohija rajony horada — sustreć hetych ptušak možna kala Kamaroŭki, u rajonie ŭniviersama «Ryha», na Puškinskaj, u Sierabrancy, Šabanach i inšych pramzonach…
— Prosta, u adroźnieńnie ad Hatava, dzie masavaje skopišča čajek možna nazirać u adnym miescy, u Minsku ptuški zasiarodžvajucca pa roznych dachach. Im tam zručna: vysoka, biaśpiečna, roŭnaja pavierchnia. Pryčym vybirajuć u asnoŭnym budynki, na jakich jość roznyja kanstrukcyi, kab było dzie zrabić hniazdo i schavacca ad śpioki.
Adnak dachi dla čajek — nie panaceja. Pad piakučym soncam štučnaje pakryćcio raskalajecca, z-za čaho ptuški atrymlivajuć traŭmy. Ja navat sustrakała ptušaniat z apiokami łapak. Da taho ž šmatpaviarchoŭki časta znachodziacca daloka ad vady, i darosłyja asobiny mohuć stračvać patomstva z-za taho, što nie mohuć zabiaśpiečyć jaho patrebnaj kolkaściu vady. Pry adzinočnym hniezdavańni i ŭ nievialikich pasieliščach abarona baćkoŭ nie zaŭsiody efiektyŭnaja, tamu jajki i maleńkich ptušaniat mohuć raściahvać varony.
— Ci moža vialikaja kolkaść čajek u horadzie niejak naškodzić ludziam?
— U nas jakraz zaraz zapłanavany prajekt, pryśviečany daśledavańniu hetaj temy. Jon nakiravany na raspracoŭku rekamiendacyj pa źnižeńni niehatyŭnaha ŭździejańnia čajek na haradskija terytoryi. Ale pierš za ŭsio hetuju škodu treba jašče dakazać. Bo niedzie ptuški mohuć pryčyniać niazručnaści — peckać mašyny, hučna kryčać, a niedzie, naadvarot, prynosić bolš karyści.
Arnitołaham treba budzie daśledavać usie dachi Minska, dzie hniazdujucca čajki, vyvučyć, jak jany raźmiarkoŭvajucca i charčujucca, nakolki kolkaść ptušak źviazanaja sa śmietnikami i adkidami i h. d.
«Važna razumieć, kab navat unutry adnaho siamiejstva čajkavych nielha prymianiać adziny padychod. U kožnaha vidu svaje asablivaści: terminy hniezdavańnia, pieravahi ŭ vybary miescaŭ pražyvańnia, mihracyi, zimoŭki. Tamu i rekamiendacyi buduć roznymi. U adnych vypadkach moža spatrebicca adpužvańnie ptušak, u inšych — naadvarot, ich achova».
«Karmić dzikich ptušak nielha. Ich možna tolki padkormlivać»
Jak i lubyja dzikija žyvioły, čajki mohuć być pieranosčykami parazitaŭ i niekatorych infiekcyj. Ale, pavodle słoŭ arnitołaha, dla čałavieka ryzyka zaražeńnia chvarobami ptušak nižejšaja, čym pryniata ličyć.
«Kali nie kantaktavać z ptuškami naŭprost, vierahodnaść zarazicca ad chvoraj čajki značna mienšaja, čym ad čałavieka, jaki čchnuŭ pobač z vami ŭ lifcie abo razam ź jakim vy trymalisia za parenču ŭ hramadskim transparcie. Adnak my ŭpieršyniu płanujem daśledavać hielmintaŭ čajkavych ptušak. Dla našaj krainy hetaja tema praktyčna nie vyvučanaja, asabliva prymianialna da haradskich papulacyj. Mahčyma, u ich jość asablivaści, pra jakija my pakul nie viedajem».
Taksama śpiecyjalistka nahadvaje: paśla kantaktu z ptuškaj abo jaje pamiotam dastatkova vykonvać zvyčajnyja praviły hihijeny — staranna myć ruki. Što tyčycca padkormki čajek i inšych haradskich ptušak, to hetym taksama nie varta zachaplacca.
«Ale tut važna adroźnivać dva paniaćci. Karmić dzikich ptušak nielha. Ich možna tolki padkormlivać, to-bok dapamahčy im ź ježaj u ciažki pieryjad, naprykład uzimku, u mocnyja marazy, kali ježu sapraŭdy składana dastać. Ale nie stanavicca dla ptušak pastajannaj i asnoŭnaj krynicaj ježy».
Navukoŭka tłumačyć: karmleńnie chlebam abo inšaj nieprydatnaj ježaj kruhły hod prynosić ptuškam bolš škody, čym karyści. A voś siezonnaja padkormka ŭ ekstremalnych umovach nadvorja maje i adukacyjny efiekt: jana dapamahaje ludziam bolš uvažliva stavicca da pryrody i vučyć pravilna suisnavać ź dzikimi žyviołami.
U Hrodnie — kanflikt čajek i ludziej: adnyja kryčać, druhija razburajuć hniozdy
Nad šmatpaviarchovikami ŭ Hrodnie źjavilisia admysłovyja pavietranyja źmiei, jakija pałochajuć ptušak
Buraja hijena, alpijski kaziaroh, embryjon nasaroha. U Vialikabrytanii padviali vyniki konkursu na najlepšyja foty dzikaj pryrody
«Fortku adkryć niemahčyma, ahłuchnieš ad krykaŭ»: u Hrodna znoŭ viarnulisia čajki
Kamientary