Fiaduta pra svaju «spravu zmoŭščykaŭ»: Złavili łochaŭ, jakija pavieryli ŭ toje, što zmova mahčymaja
«Ja nie vieru ciapier u toje, što moža być paśpiachovaja zmova», — kaža były palitviazień, litaraturaznaviec i palitołah Alaksandr Fiaduta ŭ intervju «Radyjo Svaboda».
Alaksandra Fiadutu asudzili pa «spravie zmoŭščykaŭ». Pa joj prachodzili taksama Juraś Ziankovič, Ryhor Kastusioŭ.
Razvažajučy pra hetu spravu, Alaksandr Fiaduta zhadvaje, što padčas znachodžańnia ŭ «Amierykancy» pračytaŭ bijahrafiju Sidneja Rejli — brytanskaha avanturysta, jaki sprabavaŭ źniščyć savieckuju ŭładu.
«Jaho zamanili ŭ Saviecki Sajuz, imitujučy zmovu. Jon pryjechaŭ, pierajšoŭ hranicu polska-savieckuju, i jaho złavili jakraz na terytoryi sučasnaj Biełarusi. Niahledziačy na toje, što ŭsie, aproč adnaho čałavieka z tych, chto zajmaŭsia hetaj apieracyjaj, paśla byli rasstralanyja svaimi ž, Sidnej Rejli taksama byŭ zabity praz supracoŭnikaŭ ADPU», —
raskazvaje jon i pryhadvaje, što, kali napisaŭ pra heta žoncy, taja adkazała: «Fiaduta, navošta heta tabie? Ty ž svaju bijahrafiju viedaješ. Ciabie ž taksama złavili mienavita tak, imitujučy zmovu».
Pa słovach Fiaduty, mienavita takoje razumieńnie situacyi jon ahučyŭ i ŭ apošnim słovie na sudzie:
«Ja skazaŭ, što z majho punktu hledžańnia ŭsio, što adbyłosia, heta była pravakacyja Kamiteta dziaržaŭnaj biaśpieki. I jany złavili — prabačcie mianie za hetaje słova — łochaŭ, jakija pavieryli ŭ toje, što zmova mahčymaja».
Razam z tym były palitviazień adznačaje:
«Ja vieryŭ u toje, što ja ŭdzielničaju ŭ zmovie, i mienavita tamu ja ličyŭ, što viedaju, za što adbyvaju svoj termin pakarańnia. Tamu što, jak ja zaŭždy kazaŭ: «Chłopčyk ja darosły, i adkazvać za svoj vybar treba». Voś ja adkazvaju za svoj vybar».
«Źmieny mohuć być tolki ŭnutry samoj Biełarusi. Što b ni rabili emihranty, ja nie dumaju, što heta moža paŭpłyvać»
Adkazvajučy na pytańnie pra ŭroki, vyniesienyja z ułasnaha dośviedu, Fiaduta adznačyŭ:
«Nasamreč, ja nie vieru ciapier u toje, što moža być paśpiachovaja zmova. Tamu što nikoli niemahčyma pravieryć tych ludziej, jakija ŭstupajuć u hetuju zmovu. Kali ty ich nie viedaješ, lepš nie sadzisia ź imi za adzin stoł — treba źjeści pud soli».
Jak davodzić Fiaduta, u Ščyhielskaha i Ziankoviča, jak i ŭ inšych ludziej, jakija doŭhi čas znachodziacca ŭ emihracyi, svoj pohlad na toje, što adbyvajecca ŭnutry krainy, i «nie zaŭsiody adekvatny».
«Ja dumaju, što hod praź piać u mianie taksama budzie całkam nieadekvatny pohlad na toje, što adbyvajecca ŭ Biełarusi», —
zaŭvažaje były palitviazień i padkreślivaje:
«Źmieny mohuć być tolki ŭnutry samoj Biełarusi. Što b ni rabili i što b ni kazali emihranty, ja nie dumaju, što heta moža sapraŭdy paŭpłyvać na situacyju ŭnutry Biełarusi».
«Staŭleńnie da kultury — heta nie staŭleńnie da Pucina»
U Fiaduty, viadomaha puškinista, taksama pacikavilisia, jak źmianiłasia jahonaje staŭleńnie da ruskaj kultury paśla pačatku vajny.
«Adna ź pieršych navin, jakuju ja atrymaŭ, užo kali znachodziŭsia ŭ Polščy, — heta toje, što ŭ Kijevie (…) pačynajuć znosić pomniki Bułhakavu, Hańnie Achmatavaj», — raskazaŭ były palitviazień.
Fiaduta napisaŭ svajoj siabroŭcy ŭ Kijevie, što pazicyju adnosna Bułhakava moža zrazumieć, bo raman piśmieńnika «Biełaja hvardyja» sapraŭdy antyŭkrainski. A voś Achmatavu jon ličyć achviaraj savieckaha režymu. Na što atrymaŭ adkaz:
«Siońnia ŭnačy ŭ Kijevie zahinuli čatyry čałavieki. Davajcie spačatku spynim vajnu, a paśla budziem raźbiracca z žančynami, jakija paciarpieli ad savieckaj ułady».
Fiaduta padkreślivaje: paśla hetaha ŭ jaho nie było nijakich pytańniaŭ, niahledziačy na toje, što abodvuch piśmieńnikaŭ jon lubić.
Jašče adzin epizod, jaki zhadaŭ litaraturaznaŭca, tyčycca jahonaha siabra z Kijeva, vymušanaha spalvać knihi i noty, kab abahreć dom. Fiaduta napisaŭ jamu: «Vicia, ty spaliŭ papieru, muzyka ž zastałasia».
«Staŭleńnie da kultury — heta nie staŭleńnie da Pucina. Tyja ludzi, pomniki jakim znosiać siońnia ŭ Kijevie, jany nie skazali b ni słova, razumiejučy, što ich kraina viadzie vajnu, i hetaja vajna nie źjaŭlajecca spraviadlivaj. Ja dumaju, što i Bułhakaŭ by ŭsio zrazumieŭ, i Achmatava b usio zrazumieła. Heta ludzi, jakija sapraŭdy byli nośbitami kultury», — vykazaŭ svajo mierkavańnie Fiaduta.
Jon zaklikaje adroźnivać staŭleńnie da kultury ad staŭleńnia da ŭłady, jakaja raspačała vajnu:
«Davajcie adroźnivać adno ad druhoha. I davajcie adroźnivać znak impierskaści (jak zaraz pryniata kazać, a nasamreč znak sapraŭdy raspaŭsiudžvańnia ŭ śviecie toj ci inšaj krainy) ad sapraŭdnaha čytańnia, słuchańnia muzyki, vizitu ŭ teatr albo ŭ kino, da žyvapisu. Davajcie adroźnivać».
Były palitviazień davodzić, što vymušany pahadzicca z vyrazam «kali stralajuć puški, muzy maŭčać», bo kožny dzień daviedvajecca pra toje, kolki ludziej hinie va Ukrainie.
«Viedajecie, tyja ludzi, jakija hinuć — jany kaštujuć bolš za pomniki», — padsumoŭvaje Alaksandr Fiaduta.
Fiaduta: Spačatku źnikli knihi Śviatłany Aleksijevič, potym — inahientaŭ
Pieršaja kałonka Fiaduty: Heta była rasprava z pakaleńniem, jakoje ŭłada nie spadziavałasia pryručyć, a tamu sprabavała złamać
«Jany vydychnuli z palohkaj, pazbaviŭšysia mianie». Alaksandr Fiaduta raskazaŭ, što ź im było ŭ kałonii
Ciapier čytajuć
«Dali 3600 rubloŭ štrafu». Na biełarusku napisaŭ palityčny danos chłopiec, ź jakim jana chadziła na spatkańni i jakoha złaviła na zdradzie31
Kamientary
"Liču, što sapraŭdnym arhanizataram zmovy byŭ Ščyhielski, a suvykanaŭcam byŭ Ziankovič", — skazaŭ jon".