«Hramadzianie, abśledujcie pasievy bulby». Historyja zmahańnia z kałaradskimi ordami
Hetuju historyju možna pačać tak: žyŭ sabie žuk. Simpatyčny, z dziesiaćciu pałoskami na kryłcach i znakam V na śpincy… Piša historyk Andrej Vaškievič.
Upieršyniu apisaŭ hetaha žuka amierykanski entamołah Tomas Sej u 1824 hodzie. Kałaradski žuk byŭ nazvany dziesiacipałosym. Radzima kałaradskaha žuka — mieksikanska-amierykanskaje pamiežža, samaje serca paŭnočnaamierykanskaha kantynienta. A jaho lubimaja bulba pachodzić z Paŭdniovaj Amieryki i spačatku rasła ŭ Andach. Tamu pakul na zachad Paŭnočnaj Amieryki nie pryjšli pasialency, žuk charčavaŭsia dzikimi i vielmi jadavitymi paślonavymi, z takoj karmavoj bazaj kankurentaŭ u jaho nie było. I tolki ŭ 1840-ja, kali kałanisty pryvieźli z saboj bulbu, žuk pieraklučyŭsia na jaje. Asabliva paciarpieli pasialency Kałarada. Paśla hetaj škody žuk i atrymaŭ svajo imia.
Kamu vajna, a kamu maci rodnaja
U časy Hramadzianskaj vajny žuk dabraŭsia da ŭschodniaha ŭźbiarežža. Pierabracca praz Atłantyku jamu taksama dapamahła vajna. U čas Pieršaj suśvietnaj amierykancy razam z bulbaj dla siabie i hałodnych sajuźnikaŭ pryvieźli žuka ŭ francuzski port Bardo. Adtul jon i pačaŭ pieramožnaje šeście pa Jeŭropie, da kanca 1930-ch apanavaŭšy Francyju.
Siarod pieramožcaŭ Druhoj suśvietnaj byŭ i kałaradski žuk. K 1945-mu jon užo atabaryŭsia ŭ Hiermanii, Polščy dy Čechasłavakii.
Tut i pačałasia jaho palityčnaja karjera.
Vorah miru, pasłaniec z Uoł-stryt, impieryjalistyčny zabojca
Nahłucha zakrytaja miaža «sacyjalistyčnaha łahiera» dla kałarada nie stała pieraškodaj — letam 1950-ha jon dabraŭsia da SSSR. Jaho ŭbačyli adnačasova na Lvoŭščynie, Vałyni, Brestčynie, Hrodzienščynie i ŭ Litvie. Ministr sielskaj haspadarki musiŭ terminova pisać Łaŭrenciju Bieryju tłumačalnuju zapisku pra toje dziva.
Kiraŭnictva chutka zrazumieła, što z hetaha škodnika-bulbajeda možna atrymać palityčnyja bonusy. Usie hałoŭnyja haziety SSSR i krain sacłahiera apublikavali kamiunikie pra toje, što nad ich terytoryjaj amierykanskija samaloty rehularna raśsiejvajuć kałaradskaha žuka. Abviaščałasia, što heta elemient vajny suprać SSSR i sajuźnikaŭ. Hramadstva musiła mabilizavacca.
Tut ža haziety zapoŭnilisia karykaturnymi žukami, jakija na parašutach spuskajucca z amierykanskich samalotaŭ. Vypuścili płakaty: z adnaho boku atamny vybuch, z druhoha — kałaradski žuk. Niekatory čas u hazietach jaho navat nazyvali «amierykanskim žukom».
Na śmiarotny boj z kałaradskaj ardoj
Moj baćka raskazvaŭ, što pa Hrodzienščynie jeździli prapahandysty, jakija mieli ŭ słoičkach paru zaśpirtavanych žukoŭ i ličynak, dy pakazvali ich viaskoŭcam jak dziva.
Drevaapracoŭčaja fabryka ŭ Pinsku nadrukavała pačak zapałak z vyjavaj kałaradskaha žuka i jaho ličynki (larvy), kab kałhaśnik, prykurvajučy, mieŭ voraha pierad vačyma.
Ludzi zhadvajuć, što za niekalki zapałkavych pačkaŭ ci butelečku žukoŭ u toj čas možna było atrymać ad kałhasa premiju!
U kancy 1950-ch situacyja źmianiłasia. Kałaradaŭ stała zaŭvažna bolš, tamu pra premii ŭžo nie zhadvali, a źbirańnie žuka ŭvajšło ŭ «prahramu navučańnia» viaskovych školnikaŭ. Dzicia atrymlivała kijok, kab adchinać liście bulby, nievialičkuju jomistaść z hazaj, kab tapić tam kuzurak, i išło ŭ pole. Niekatoryja baćki hidzilisia ad źniešniaha vyhladu žukoŭ dy vydavali svaim dzieciam palčatki. Školnaje načalstva vypisvała takim surovuju vymovu za «vychavańnie ŭ buržuaznym duchu», a za niavychad u pole na zbor žuka piasočyli na kałhasnych schodach.
Pra toje, jak pravilna źbirać žuka, pisali rajonki. Była taksama prapanova stvarać śpiecyjalnyja bryhady terminam na 3 hady. Bryhady musili ahladać pasievy bulby, pamidoraŭ, tytuniu trojčy za leta i zakryvać znojdzienych žukoŭ u butelkach z hazaj, farmalinam abo rastvoram soli. Miesca, dzie znajšli žuka, treba było paznačać śpiecyjalnaj vieškaj, i paviedamlać pra heta ŭ sielsaviet abo staršyni kałhasa.
Ludzi zmahajucca — žuk paśmichajecca
Narodnaje źbirańnie kałaradskaha žuka ŭručnuju ničoha nie dało. U 1960-ja žuk apanavaŭ BSSR i dajšoŭ da RSFSR, a ŭ 1980-ja pieravaliŭ za Urał. Za pracu ŭzialisia bijołahi i chimiki, a ŭ boj z žukom rušyli nie tolki školniki z kijkami, ale i piestycydy. Asobnaja, nie vielmi viasiołaja staronka našaj historyi — sucelnaje palivańnie paloŭ z samalotaŭ. Chimii dastavałasia nie tolki kałaradskamu žuku, ale i kałhaśnikam.
Siońnia na baraćbu z žukom kidajucca ŭsio novyja srodki. Navinka dziesiacihodździa — sproba stvaryć hiennamadyfikavanyja sarty bulby, jakija byli b nie da smaku kałaradskamu žuku.
Žuk paziraje na hetyja namahańni ź ironijaj. U pačatku XXI stahodździa jon dabraŭsia da Chabaraŭskaha kraja. Zaviaršyŭ pieramožnaje šeście pa paŭnočnym paŭšarji i ščaśliva žyvie ciapier abapał Cichaha akijana.
* * *
Kałaradski žuk (łac. Leptinotarsa decemlineata) — nasiakomaje siamiejstva listajedaŭ. Daŭžynia da 12 mm. Cieła avalnaje, pukataje, žoŭtaje. Kryły jarka-ružovyja, na žoŭtych nadkryłach 10 čornych pałos, na hałavie čornaja trochvuholnaja plama. Ličynki i žuki kormiacca liściem, čarankami i ściobłami bulby.
Samki adkładajuć jajki na nižni bok listoŭ bulby i inšych raślin siamiejstva paślonavych (pamidory, bakłažany, pierac). Ličynki naradžajucca praz 5—8 sutak i za pieryjad raźvićcia (15—35 sutak) prachodziać 4 uzrosty. Najbolš pražerlivyja ličynki čaćviortaha ŭzrostu — ružova-aranžavyja, z dvuma radami čornych buharkoŭ pa bakach, pakrytyja redkimi vałaskami.
Prajšoŭšy ŭsie ŭzrosty, ličynki akuklivajucca ŭ hlebie na hłybini 5—12 sm. Praz 15—20 sutak kukałka pieratvarajecca ŭ žuka. Zimujuć žuki ŭ hlebie na hłybini 20—40 sm. Maroznyja zimy mohuć źmianšać papulacyju navat na 90%, ale jana chutka adnaŭlajecca.
Kałaradski žuk mihruje i za siezon moža pralacieć 400 kiłamietraŭ.
* * *
Aniekdoty pra kałaradskaha žuka
— Nu što, kumie, pazdychali žuki ad vašaj atruty?
— Pazdychali nie pazdychali, ale zdaroŭje ŭ ich užo nie toje.
* * *
Na kałhasnym schodzie:
— U minułym hodzie pasadzili 50 ha bulby — źjeŭ kałaradski žuk. U hetym hodzie pasadzili 100 ha — znoŭ źjeŭ. U nastupnym hodzie pasadzim 200 ha — chaj padavicca!
* * *
Siadziać u piekle Hitler i kałaradski žuk.
Kałaradski žuk:
— Ty za što tut siadziš?
Hitler:
— Chacieŭ uvieś śviet na kaleni pastavić. A ty za što?
Kałaradski žuk:
— A ja ŭvieś śviet rakam pastaviŭ.
* * *
Dva hady dzied apyrskvaŭ HMA-chimikatami kałaradskaha žuka. Na treci hod žuk užo sam dapamahaŭ dziedu abhaniać bulbu.
* * *
Pytańnie Armianskamu radyjo:
— Jakija dźvie siły viaduć samuju žorstkuju ŭ śviecie vajnu?
Adkaz:
— Biełaruskija partyzany i kałaradski žuk.
* * *
U metach baraćby sa škodnikam Ministerstva sielskaj haspadarki abviaściła, što za kožnaha zdadzienaha kałaradskaha žuka budzie płacić kapiejku. Ciapier usie sialanie razvodziać kałaradskaha žuka.
Kamientary