Stanisłaŭ Bahdankievič adznačaje 80-hodździe: Nam treba tut u siabie rabić Jeŭropu!

Napiaredadni karespandent Radyjo Svaboda Aleh Hruździłovič zadaŭ Stanisłavu Antonaviču Bahdankieviču šerah pytańniaŭ jak byłomu bankiru, palityku i baćku-dziadulu.

1. Pytańni Bahdankieviču-jubilaru: Ci pamiataje, jak naradziŭsia siarod kantrabandystaŭ?

— Ci možna daviedacca, jak Vy budziecie adznačać 80-hodździe? Abjadnajecie śviata z Novym Hodam ci ŭsio ž adznačycie paasobku?

— Viedajecie, u mianie tradycyjna Novy hod prachodzić jak takoje vielmi masavaje śviata, kali ŭsie svajaki źjaŭlajucca, kab pavinšavać. A maje svajaki — heta nia tolki dzieci i ŭnuki, a jašče i plamieńniki, dočki majho starejšaha brata, ich siemji. Tamu kožny raz u mianie vielmi bujnaja sustreča Novaha hodu i adznačeńnie dnia narodzinaŭ, ich niemahčyma adździalić adno ad druhoha. Dzień narodzinaŭ jak jubilej ja šyroka adznačaŭ, kali spoŭniłasia 70 ci 75, užo nia pamiataju, a ciapier admysłova adznačać nie planuju.

Ale ŭ mianie budzie nievialikaja sustreča ź blizkimi siabrami z AHP, ź jakimi ja stvaraŭ hetuju partyju, jašče budzie sustreča ŭ restaranie ź siabram, spadarom Anatolem Dudkinym. Jašče sa starejšym synam, ź jakim ja redka bačusia. U jaho dźvie dziaŭčynki źjavilisia, i jon nia moža pakul asabliva kudy vychodzić. Voś jaho źbiaru z usim jahonym vialikim siamiejstvam. A tak budzie zvyčajnaja navahodniaja sustreča razam z adznačeńniem dnia narodzinaŭ. Plamieńniki i ŭnuki da mianie štohod prychodziać biez usialakaha napaminu, žonka tolki paśpiavaje hatavać, bo jany abaviazkova pryjduć.

Pavialičyć

— A ŭ Vas jašče jość adčuvańnie, jak u dziacinstvie, što dzień naradžeńnia — heta śviata? Vy čakajecie hetaha dnia ci, naadvarot, dumajecie, chaj by chutčej hety dzień prajšoŭ ź jahonymi prablemami?

— Ščyra skažu, nie čakaju, ale ŭsio ž taki, uličvajučy, što ciapier budzie jubilej, niejkaje inšaje adčuvańnie maju. Voś zvanki ad žurnalistaŭ iduć bolš, čym zvyčajna. Vierahodna, budzie bolš svajakoŭ. Ale dziciačaha chvalavańnia, pra jakoje vy kažacie, niama. Užo adčuvaju, što mnie zusim nie 20 hadoŭ. Jašče ŭ 60, u 70 takoha adčuvańnia nie było, ale ŭ 80 užo jość. Usio ž šmat hadoŭ pražyŭ. Ale pavodle zdaroŭja adčuvaju siabie narmalna, ja aktyŭny, voś adkazvaju na pytańni žurnalistaŭ i ŭdzielničaju ŭ hramadzkim žyćci. (Śmiajecca.)

Choć užo nie vykładaju jak prafesar, spyniŭ siabroŭstva ŭ radzie abarony kandydackich i doktarskich dysertacyjaŭ. Kala 20 hadoŭ ja byŭ u hetaj radzie, usio rychtavaŭ novych navukoŭcaŭ. Dalej užo bieź mianie buduć hetym zajmacca. A byŭ ja siabram hetaj rady, bo pa majoj prafesii — finansy i kredyt — byŭ pieršy doktar Drazdoŭ, a druhi — Bahdankievič. Ciapier takich bolej i moj udzieł nie nastolki patrebny.

— Dyk Vy kančatkova pajšli na pensiju i bolš nia budziecie navat vykładać?

— Nie, užo nia budu. Budu adpačyvać. Ciapier majo miesca — heta kanapa. Tym bolš u mianie byli prablemy sa śpinaj, ja navat prypyniŭ svaje daŭhija pramenady. Ale ciapier krychu papraviŭsia, znoŭ chadžu.

— Ci sapraŭdy Vy naradzilisia 1 studzienia? Davodziłasia sustrakać vypadki, što baćki zapisvali tych, chto naradziŭsia 31 śniežnia, na pieršy dzień hodu, kab na hod «pamaładzić». Što raskazvali baćki pra Vašaje naradžeńnie?

— Takoha nie raskazvali. Baćki žyli na chutary Šapavały ŭ Vałožynskim rajonie, heta niepadalok ad stancyi Radaškavičy. Heta tady była terytoryja Polščy, atrymlivajecca, što ja naradziŭsia ŭ Polskaj respublicy. Miaža była pobač, zapomnilisia raspoviedy baćkoŭ pry toje, što šmat chto z susiedziaŭ zajmaŭsia kantrabandaj. U savieckaj Biełarusi byli roznyja tkaniny, a ŭ nas miasa dy sała, dyk nieśli praź miažu i adzin z adnym mianialisia. A baćki byli nie zusim sialanami, adnačasova baćka pracavaŭ nastaŭnikam u miascovaj škole. Potym siamja pierajechała ŭ Maładečna, baćka tam pracavaŭ na roznych pracach.

A jak prachodzili maje rody, ščyra kažučy, nia viedaju. U nas u siamji było šmat dziaciej, ja byŭ čaćviertym, paśla mianie jašče brat naradziŭsia, ale małym pamior. A na hety dzień u žyvych nas zastałosia tolki dvoje, jašče ŭ mianie jość starejšaja siastra. U Maładečnie žyvie.

Pavialičyć

— 80 hadoŭ — heta šmat ci mała? Što Vy adčuvajecie? Što ŭ Vas doŭhaje žyćcio, ci jak kažuć, usio pramilhnuła jak adno imhnieńnie?

— Adčuvaju hruz hadoŭ. Navat takoje: raniej na roznych kruhłych stałach, na kanferencyjach u mianie była vielmi chutkaja reakcyja na niejkija rečy, moh chutka i trapna adkazać na pytańni, a ciapier užo nia toje. Što da praciahłaści žyćcia, dyk sapraŭdy jość adčuvańnie, što ŭsio pramilhnuła jak imhnieńnie. Ale majo žyćcio skłałasia zbolšaha narmalna, adzinaje, što voś pieršaja žonka chvareła i pamierła ad raku. Tady byŭ vielmi ciažki peryjad, a tak ja b skazaŭ, što ŭ mianie ščaślivaje žyćcio. Jak pa linii pracy, hetak i pa linii siabroŭ.

Potym mnie ŭdałosia ŭsio adnavić, pačać jak by spačatku. Moj małodšy syn, ad novaj žonki Volhi, źjaviŭsia na śviet, kali mnie było ŭžo 59 hadoŭ. Žonka maładziejšaja za mianie na 17 hadoŭ, ale ŭ nas niama takoj vialikaj roźnicy ŭ mentalitecie. Pieršaja maja žonka, Taciana, była mnie vielmi blizkaja pa duchu, i druhaja taksama. Maje žonki čymści vielmi padobnyja, mnie ź imi pašancavała. Volha vykładała ŭ «narhasie», dzie ja byŭ zahadčykam katedry, ale ciapier taksama ŭžo na pensii.

— I jak Vašaj siamji žyviecca na dachody ad pensii?

— Pakul bolš-mienš narmalna. Žonka jašče padpracoŭvaje. Syn naš zakončyŭ BDU, užo dva miesiacy jak pracuje. Nu, i ŭ mianie dobraja pensija jak u dziaržaŭnaha słužboŭca. Zvyčajna ja chvalusia, što kali mnie, jak i Stanisłavu Šuškieviču, nie davali pensiju, dyk ja padaŭ u sud i, niečakana dla mianie, u adroźnieńnie ad Šuškieviča, sud vyrašyŭ sprečku na maju karyść. I pensiju viarnuli — nie jak u byłoha staršyni Nacbanku, ale jak u dziaržaŭnaha čynoŭnika. Tamu ŭ mianie pensija vyšejšaja za siaredniuju. Ale jak mnie było nie davać pensiju? Tolki tamu, što Łukašenka nazvaŭ mianie złačyncam? Ale ja 5 hadoŭ kiravaŭ Nacbankam, a tam praca była adniesienaja da dziaržaŭnaj słužby. Plus jašče deputactva. U vyniku sudździa vyrašyła na maju karyść. Advakat pradkazvaŭ, što apratestujuć jaje rašeńnie, tolki prakuror hetak i nie advažyŭsia apratestavać. Šuškievič mianie potym krytykavaŭ za toje, što sudziŭsia, ale miarkuju i ciapier, što słušna zrabiŭ, choć bolš-mienš možna žyć.

2. Pytańni Bahdankieviču-bankiru: Adkul Nacyjanalny bank biare hrošy dla zołata na čorny dzień?

— U 1995 hodzie mnie daviałosia brać u Vas interviju, heta było ŭ Vašym kabinecie ŭ Nacbanku. Pamiataju, jak Vy vielmi krytyčna stavilisia da ekanamičnaj palityki Łukašenki, jak byli suproć uviadzieńnia ŭ Biełarusi rasiejskaha rubla. Jakija Vašyja tahačasnyja aściarohi ŭ vyniku spraŭdzilisia, a ŭ čym Vy pamylalisia?

— Dy ni ŭ čym asabliva i nie pamyliŭsia. Bo adrazu ž paśla jahonaj pieramohi na prezydenckich vybarach 1994 hodu razam ź inšymi kalehami-refarmatarami my padrychtavali jamu prahramu pieršačarhovych zachadaŭ. Heta była prahrama rynkavych reformaŭ, pierachodu ekanomiki na rynkavyja rejki. I jon jaje zaćvierdziŭ! A potym ad jaje admoviŭsia. Voś heta było pieršaje rasčaravańnie i hałoŭnaja, ułasna kažučy, pryčyna majho sychodu z Nacbanku. Bo ja pisaŭ jamu zapiski, u tym liku nakont krokaŭ dla refarmavańnia ekanomiki, a jon ich nie razhladaje, «kładzie pad sukno». I jašče była pryčyna majoj zajavy ab adstaŭcy: u parušeńnie Kanstytucyi jon umiešvaŭsia ŭ bankaŭskuju dziejnaść, u pracu Nacyjanalnaha banku. Prykładam, jon svaim ukazam abjadnaŭ Biełaruśbank i Aščadny bank, chacia pavodle zakonu dla hetaha musiła być rašeńnie Nacbanku.

Pavialičyć

A voś nakont času, jaki ja addavaŭ na toje, kolki biełaruskaja ekanomika pratrymajecca, ja sapraŭdy pamyliŭsia. Dumaŭ, što my zahniomsia ŭ ekanomicy raniej. Ale hetaja pamyłka była źviazanaja z tym, što Biełaruś faktyčna stała rasiejskim rehijonam, jana faktyčna štohod atrymlivała datacyjaŭ paradku da 10 miljardaŭ dalaraŭ. Tamu i trymałasia. Nie za košt taho, što sama zarabiła, a za košt datacyjaŭ z Rasiei. Ale jak tolki hetyja datacyi skaračajucca, my adrazu biadniejem, jak ciapier. Vielizarnyja straty našych dziaržaŭnych kampanijaŭ, jak MAZ, MTZ, metalurhičny kambinat u Žłobinie; navat takaja drabiaza, jak miasakambinat u Barysavie — usie dajuć vielizarnyja straty. Hetyja pradpryjemstvy musili raniej refarmavać, ale prychoŭvali tyja straty, pakryvali. Tolki heta pytańnie času, ich usio roŭna pryjdziecca refarmavać.

— Pierad Novym hodam kurs biełaruskaha rubla da dalara źniziŭsia, chacia zvyčajna pierad śviatami padymajecca. Čamu heta adbyłosia i pra što śviedčyć hetaja tendencyja? Znoŭ raskručvajecca inflacyja?

— Nie, pakul pra heta ja b nie skazaŭ. Biełaruski rubiel nia padaje, naadvarot. Maleńkija zruchi tudy-siudy jość, ale heta ŭ miežach normy. A baču zbolšaha dasiahnieńniem apošniaha hodu ŭ palitycy Nacbanku, jaho staršyni Paŭła Kałaŭra toje, što nacyjanalnaja valuta stabilizavałasia na ŭzroŭni 2 rubli za dalar, navat krychu mieniej. Ale hetaja stabilnaść zabiaśpiečanaja nia dziakujučy raźvićciu ekanomiki, a za košt taho, što nasielnictva dastała svaje zapasy ŭ valucie i tracić hetyja hrošy. Hetak prykładna 1,8 miljarda dalaraŭ źjavilisia na rynku. To bok faktyčna na hetuju sumu nasielnictva źbiadnieła.

Tak, kurs stabilizavaŭsia, ale pryčyna drennaja. I pry hetym pavaliŭsia impart, bo prybytki źnizilisia. U biznesmenaŭ i ŭ nasielnictva pakupnickaja zdolnaść rezka ŭpała, a praz heta i vałavy pradukt źniziŭsia: letaś na 4%, sioleta amal na 3%. Za 2 hady rublovyja prybytki nasielnictva źnizilisia niedzie na 15—20%, i heta niečakana paspryjała stabilizacyi na valutnym rynku. Ludzi skarystalisia valutnymi zapasami, kab płacić za žytło, za miasa i chleb. Tak, stabilizacyja jość, ale jana vyklikanaja nehatyŭnymi pracesami ŭ ekanomicy, tym, što Łukašenka svoječasova nie pravioŭ reformaŭ.

Što da ciapierašnich nievialikich vahańniaŭ kursu, pra jakija vy kažacie, heta narmalna, heta adbyvajecca tamu, što kurs vyznačajecca nie administracyjna, a popytam i prapanovaj. Plus Nacbank pravodzić davoli žorstkuju hrašova-kredytnuju palityku. Praŭda, apošnimi tydniami jon hetuju palityku asłabiŭ. Ale tut treba pahladzieć na dakładnyja źviestki, adnaznačna ciažka acanić.

— Patłumačcie jak były hałoŭny bankir krainy, a jak heta ŭdajecca: nibyta ekanomika pracuje usio horš, a zołatavalutnyja rezervy pavialičvajucca? Nia traciać prybytki na ludziej i kuplajuć zołata na čorny dzień?

Pavialičyć

— Nasamreč heta prosta. Voś ja kazaŭ pra amal 2 miljardy dalaraŭ, jakija nasielnictva dastała z pančoch i abmianiała na rubli. Dyk častku hetych hrošaj skupiŭ Nacbank i nabyŭ na ich zołata. Ale heta robicca i kab nie dapuścić zališniaha ŭmacavańnia rubla. Bo ŭmacavańnie rubla hetaksama drennaje, jak i jaho asłableńnie. Bo tady paharšajecca ekspart, prybytak u valucie ad ekspartu padaje. Nacbank tut słušna robić: kali dalar stanovicca tańniejšy, treba jaho prykupić, kali daražeje, možna krychu valuty pradać, kab nie było vialikich skačkoŭ.

Heta ŭsio słušna, ale ja bajusia, što kali naleta nijakich reformaŭ znoŭ nia budzie — a pakul jany nie planujucca — i Nacbanku daduć kamandu asłabić manetarnuju palityku, dyk heta moža pryvieści da značnaj devalvacyi i rostu inflacyi. Na žal, hetyja pahrozy, hetyja ryzyki zachoŭvajucca. Mahčyma, apošnija skački ŭžo pakazvajuć, što niedzie pačałosia asłableńnie kursu Nacbanku. Bo Łukašenka ž zahadaŭ kroŭ z nosu zabiaśpiečyć siaredni zarobak u 500 dalaraŭ. Dyk mohuć prymusić nadrukavać hrošy i pavialičyć zarobak, ale heta budzie pustoje pavieličeńnie.

— To bok Vaš prahnoz na 2017 hod pesymistyčny?

— Tak, dla ekanomiki — pesymistyčny. Ale razam z tym ja viedaju, što ekanomika raźvivajecca cyklična, i navat pry drennym kiravańni, kali pačniecca cykl padjomu ekanomiki ŭ Rasiei, Kazachstanie, dyk i ŭ nas jon moža pačacca. Niedzie ŭ kancy 2017 hodu ja čakaju mahčymaha ažyŭleńnia ŭ ekanomicy.

— Niadaŭna bačyŭ tekst lekcyi Hiermana Hrefa, staršyni praŭleńnia rasiejskaha Aščadnaha banku, dzie jon pradkazvaje kardynalnyja źmieny ŭ bankaŭskaj sfery, revalucyju ŭ kiravańni bankami, ich pracy z klijentami. A jak ciapier vyhladaje biełaruskaja bankaŭskaja systema? Adstaje ad usiaśvietnych trendaŭ ci zbolšaha adpaviadaje?

— Skazaŭ by hetak: u technalohii niešta robicca, ale jość prablemy hlabalnyja. Adna z prablemaŭ — heta rost častki sumnieŭnaha pahašeńnia kredytaŭ. Prykładam, MTZ, MAZ, Žłobinski metalurhičny atrymali kredyty, vielizarnyja sumy, vypuścili na ich pradukcyju, ale pradać jaje vyšej za sabiekošt nia mohuć. Tamu nia mohuć i kredyty addać. Dyk voś častka takich kredytaŭ za hod stała ŭdvaja bolšaj, a heta moža pryvieści da abvału. Tady ŭsio moža «palacieć». Tamu ja paŭtaraju: stabilny kurs — heta dobra, ale pry ŭmovie, što razumnaja finansavaja palityka zachavajecca. Ryzyka zastajecca vialikaja, sumnieŭnych kredytaŭ vielmi šmat, jašče Piotar Piatrovič (Prakapovič. — A.H.) ich navydavaŭ. Z tych časoŭ na składach lažyć šmat niepradadzienaj pradukcyi. Moža ŭrešcie hetyja traktary, aŭtamabili i stanki pradaduć, ale tyja hrošy abiasceniacca, vyručka nie pakryje realnyja straty. Voś u čym prablema!

Jašče ŭ nas jość prablema z hetym «Bankam raźvićcia», jakim kiruje Siarhiej Rumas. Bo jon jak by vyviedzieny z bankaŭskaj systemy, z-pad kantrolu Nacbanku, a tam dajuć niekatorym dziaržaŭnym kampanijam kredyty pa staŭkach, nižejšych za ŭzrovień inflacyi, hetyja kredyty abiasceńvajucca. Heta vielmi drennaja palityka.

Zvyčajna z zachapleńniem kažu pra siońniašniuju palityku Nacbanku, u šmat jakich pazycyjach jon dziejničaje vielmi piśmienna, dakładna, ale jość pazycyi, dzie značna niedapracoŭvajuć. Naprykład, častka kredytaŭ dajecca nie na rynkavaj asnovie, pad nizki pracent, idzie advał koštu hrašovaj masy, a heta paharšaje sytuacyju ŭ ekanomicy.

Pavialičyć

— Niadaŭna niekalki specyjalistaŭ valutnaj upravy Nacbanku aryštavali. Praź niekalki dzion raptam źniali kiraŭnika Biełarusbanku. Što adbyvajecca: heta lakalnaja karupcyja ci systemnyja pierakosy?

— Chutčej za ŭsio lakalnyja prablemy. Viadoma, ja zusim nia viedaju, što tam było ŭ valutnaj upravie Nacbanku, ale kazać hlabalna, dyk machlary jość ža va ŭsich systemach, u bankaŭskaj taksama jany sustrakajucca. I na Zachadzie jany jość, i na Ŭschodzie. A pra Biełarusbank pamiataju, što tam da taho źniali namieśnika, načalnika ŭpravy. Moža z hetym źviazanaja i adstaŭka staršyni? Ale nijakaja peŭnaj infarmacyi nia maju, ciažka kamentavać.

— A Vam dastatkova infarmacyi pra bankaŭskuju systemu? Heta tak i treba, što ŭkładniki daviedvajucca ab prablemnych rečach užo paśla taho, jak źniali kiraŭnika?

— Što da Nacyjanalnaha banku, dyk jon zrabiŭ vialiki krok u spravie prazrystaści, infarmavanaści. Na sajcie ŭ ich šmat cikavych źviestak, ale niedachop hłybinnaj infarmacyi ŭsio ž adčuvajecca. Prykładam, niadaŭna daviedaŭsia, što Žłobinski metalurhičny kambinat musić pahasić kredyt amal u miljard dalaraŭ, a heta bolš za košt hetaha zavodu. Ale ŭźnikaje intares: adkul uziaŭsia hety kredyt, u tym liku što heta za aŭdyty, što za kantrol, kali takija rečy adbyvajucca. I heta nie adziny prykład. Mnie davodziłasia pisać, što vałavy pradukt raście na 5%, a daŭhi na 30-40%. Značyć, u našaj bankaŭskaj systemie spravy iduć vielmi drenna, treba raźbiracca ŭ pryčynach. Šukać adkazy, čamu pavialičvajucca ryzyki.

3. Pytańni Bahdankieviču-palityku: Jak jon nie baicca nazyvać dzikunstvam zajavy Łukašenki?

— Vy zastajaciesia hanarovym staršyniom AHP. A nie škadujecie, što ŭvohule ŭviazalisia ŭ palityku? Mahčyma, bolš by pratrymalisia na pasadzie staršyni Nacbanku, stali b potym bankiram-pryvatnikam?

— Nie. Nie škaduju, što nia staŭ bankiram-kamersantam. Uvohule ja nie dałučaju siabie ani da haspadarnikaŭ, ani da bankiraŭ. Ja naležu da hrupy intelihientaŭ, bo i admysłovaj litaratury i mastackaj ja ŭ svaim žyćci prahłynuŭ vielmi šmat. Pa-druhoje, ja pajšoŭ u palityku tamu, što ŭbačyŭ: toje, što treba rabić, u krainie nia robicca. Ja zaŭsiody byŭ prychilnikam demakratyi, svabody infarmacyi, transparentnaści dziaržaŭnaha žyćcia, hałosnaha abmierkavańnia ŭsich prablem. Pamiataju, jak tolki pryjšoŭ na pasadu staršyni Nacbanku, dyk adrazu pačaŭ admianiać usiu hetuju sakretnaść. Nu što heta za sakret, kolki vydadziena kredytaŭ? Hłupstva. Ale ŭsio było zasakrečana: kolki zołata ŭ dziaržaŭnym zapasie, kolki valuty. Usio.

— A jak atrymałasia, što Vy z banku pajšli na pasadu staršyni AHP?

— Kali ja ŭžo rychtavaŭsia sychodzić z Nacbanku dy iści ŭ palityku, da mianie pryjšli Alaksandar Dabravolski i Vasil Šłyndzikaŭ, kiraŭniki Demakratyčnaj i Hramadzianskaj partyjaŭ, i prapanavali ŭznačalić novuju partyju, abjadnanuju, z hetych dźviuch partyjaŭ. Takuju i nazvu joj prydumali — Abjadnanaja hramadzianskaja partyja. Pahadziŭsia, i tamu ŭ mianie ciapier u AHP bilet numar 1. Amal 5 hod na hetaj partyjnaj pasadzie adpracavaŭ, a potym pieradaŭ pasadu Anatolu Labiedźku.

Pavialičyć

— Ci jość dasiahnieńni, jakimi Vy hanaryciesia jak były deputat i palityk?

— Ja hanarusia tym, što va ŭmovach amal poŭnaj adsutnaści demakratyi, kali hałasy tolki kryšačku ličyli, u 1995 hodzie naša partyja prajšła ŭ Viarchoŭny Saviet i my stvaryli ŭ im frakcyju «Hramadzianskaje dziejańnie». Ad 17 da 22 čałaviek tam było ŭ roznyja časy. Ja tam byŭ staršyniom. Druhoje, što, stvarajučy partyju, chaciełasia, kab heta nie była niejkaja sekta, a takaja partyja, jakaja pracavała b na pryncypach svabody. I mnie ŭdałosia pryciahnuć tudy šerah viadomych asobaŭ. Voś Pavał Kazłoŭski, były ministar abarony. Kali b nia ja, jon by nie pajšoŭ u našu partyju. Jašče šmat navukoŭcaŭ, daśviedčanych ludziej. My abjadnalisia i niešta rabili i praz frakcyju, i praz partyju.

A što dasiahnieńniaŭ mała, dyk heta praŭda, ich sapraŭdy mała. Zvyčajna na heta ja kažu: jaki narod, takaja i apazycyja. Jaki narod, takaja i ŭłada. Voś na apošnich vybarach nadumali dapamahčy Anatolu Labiedźku sabrać podpisy, žonka ŭziałasia abyści naš padjezd. Usie viedajuć mianie, usie kłaniajucca, z žonkaj taksama ŭsie vitajucca. Nu ŭsie demakraty. A jak pastavić podpisy — jaki strach u ludziej, prosta padpisać papieru bajacca. Heta dziva, jaki ŭ nas narod! Voś taki ŭ nas dom pa vulicy Adojeŭskaha. Niekalki podpisaŭ sabrali, ale ž vielmi pakazalna, što ludzi stali hetak usiaho bajacca! Čaho jany bajacca? Ja voś nie bajusia publična krytykavać, davać acenku samomu Łukašenku, a im strach podpis pastavić. Viadoma, było b bolš hramadzianskaści ŭ našych ludziej, dyk i ŭ Hramadzianskaj partyi było b bolš pieramoh. A to na kuchni lubiać pahavaryć: «Vy, apazycyja, čaho ž vy?.. Kali ž vy ŭžo?.. Čamu nia toje i toje?..» Moža kali b my z Narvehii zavieźli apazycyju, było b inakš, ale apazycyja ŭ nas takaja, jak naš narod, tamu i majem, što majem.

— A sapraŭdy, čamu heta Vy nie baiciesia krytyčna vykazvacca pra Łukašenku? Voś niadaŭna, kali jon zapatrabavaŭ ad čynoŭnikaŭ znoŭ zrabić 500 dalaraŭ siaredniaha zarobku i prapanavaŭ im «kraści», kab hetaha dasiahnuć, Vy aburylisia i nazvali heta «dzikunstvam». A što Vas hetak ździviła?

— Viedajecie, ja vykazvaŭ toje, što dumaju, jašče pry byłoj uładzie. U mianie ź junactva jość siabar, jaki časta ździŭlaŭsia: «Jak ty možaš hetak na plenumach rajkamu vystupać — žorstka, krytyčna?» Kažu jamu, što voś hetak kazaŭ zaŭsiody, i nie pasadzili, a navat zmoh dasiahnuć u svajoj spravie viaršyni, stać staršyniom Nacbanku, doktaram navuk. A inšy padlizvaŭsia, dyk jaho nikudy i nia vyłučyli.

Prosta kali ty sam pavodziš siabie sumlenna, kali krytykuješ arhumentavana, dyk bajacca niama čaho. I voś ciapier hetyja słovy Łukašenki — maŭlaŭ, «kradzicie», ale zabiaśpiečcie jamu 500 dalaraŭ siaredniaha zarobku — nu jak takoje moža kazać kiraŭnik dziaržavy?!

Pryčym ja b jaho padtrymaŭ, kali b jon skazaŭ, što my mianiajem madel, bo jana sastarełaja i drennaja, my mianiajem urad, jaki davioŭ krainu da krachu, my raspracoŭvajem novuju prahramu, na niejki peryjad źnižajem padatki, kab ažyvić ekanomiku. U nas nizkaja rentabelnaść — dyk my ŭstaloŭvajem zaležnaść zarobku dyrektara ad uzroŭniu rentabelnaści i prybytkovaści, admaŭlajemsia ad vału, spyniajem praktyku, pry jakoj čynoŭnik z uradu važniejšy za dyrektara zavodu. Jość dyrektar zavodu, a jon pryznačaje namieśnika ministra adkazvać za hety zavod. Što heta?! Dyk pamianiaj dyrektara, kali jon drenna kiruje.

Voś kali b hetak, kali b jon razumnuju prahramu prapanavaŭ, ja b tady padtrymaŭ Alaksandra Ryhoraviča ŭ tym, što možna dasiahnuć i 500, i 1000 dalaraŭ zarobku. My nie durniejšyja za palakaŭ, jakija ŭžo majuć bolš za 1000 dalaraŭ siaredniaha zarobku. Va ŭsiakim razie, ja nie liču siabie ci Łukašenku durniejšym za palakaŭ.

— Na Vašu dumku, ci dla Biełarusi stračanaja mahčymaść iści ŭ Eŭraźviaz, jak ciapier robić Ukraina?

— Miarkuju, na hety momant niama takoj realnaj mahčymaści. Na bližejšyja dziesiacihodździ. Ale nam treba tut u siabie rabić Eŭropu, heta mahčyma. Tut stvaryć viaršenstva zakonu i prava, svabodu medyja, kankurencyju palityčnuju, ekanamičnuju — dy roznuju. Refarmavać sudovuju systemu, źmianić zakon ab prakuratury i hetak dalej. My musim stvaryć cyvilizavanuju dziaržavu z vysokimi demakratyčnymi standartami. Heta dla nas hałoŭnaje.

I zachavać suverenitet. Ja dziela hetaha kaliści pahadnieńnie ab rublovaj zonie nie padpisvaŭ. Nie dziela taho, kab eŭra ŭvieści, a kab zachavać suverenitet, uźniać ekanomiku, nia być nachlebnikam u Rasiei, a handlavać z Rasiejaj, z Ukrainaj, z Prybałtykaj, Polščaj. Voś naš šlach — być takoj Švecyjaj. U nas nasielnictva prykładna adnolkava — kala 10 miljonaŭ. Nie, možna pasprabavać być i Švajcaryjaj, ale heta bolš składana.

U kožnym razie nieabaviazkova kłaniacca albo Maskvie, albo Bruselu, a sprabavać naładzić dačynieńni z usimi. Kaliści ja kazaŭ, što nie admaŭlaŭsia b i ad «chalavy» z Rasiei. Kali jana zhodnaja pradavać nam tańniej naftu i haz — vielmi dobra, kali łaska. Ale praz heta nielha pryviazvać svaju ekanomiku tolki da Rasiei, bo siońnia heta avanturysckaja kraina — ja pra pucinskuju Rasieju. Jany ž nas paciahnuć za saboj tudy, uniz. Tamu treba mieć suviazi z usim cyvilizavanym śvietam. I najpierš z Eŭropaj, bo my nasamreč eŭrapiejcy.

4. Pytańni Bahdankieviču — biełarusu z polskimi karaniami: Ci budzie kiravać Kola?

— Daŭno čuŭ takuju versiju, što Vy «schavany» palak. Dyk heta praŭda?

— Tut unučka źviarnułasia ŭ archiŭ pa dakumenty, kab padavać na kartu palaka. Dyk joj dali dakument, što ja etničny palak, bo naradziŭsia ŭ Polščy. Chacia ja nasamreč naradziŭsia, vyras i adbyŭsia jak čałaviek u rodnaj Biełarusi i liču siabie biełarusam. A heta jany pa linii dziaduli znajšli polskija karani. Tak, moj baćka skončyŭ Varšaŭskuju ahranamičnuju škołu da revalucyi, jon byŭ haspadarom na chutary, sprabavaŭ zrabić tam dobruju haspadarku, ale niešta ŭ jaho nia vielmi atrymałasia. Moža tamu nas i nia vysłali potym, jak inšych, chto byŭ bahaciejšy. A tak 20 hiektaraŭ było, ale karyści ad ich było mała. Ziamlu tuju dzied nabyŭ u kniahini niejkaj, zabyŭ jaje proźvišča, a moj baćka jašče huverneram u toj kniahini byŭ. Raskazvaŭ, što jana dała jamu prava bić jaje niepasłuchmianaha synka, jakoha navučaŭ, linarkaj pa dałoniach. Takoje voś było. Potym kniahinia razaryłasia, źjechała, jany ŭziali kredyt u banku, kupili ŭ jaje ziamli, a tam savieckaja ułada pryjšła i ŭsio adabrała.

Pavialičyć

— Ci jość u Vas chobi? Moža pra što škadujecie, čym hetak i nie zanialisia ŭ žyćci?

— Dy jakija chobi ciapier? Kaliści ŭ junactvie ŭ mianie było chobi — heta čytańnie. Pieračytaŭ vialikuju kolkaść knih, u tym liku ŭ aryhinale polskija knihi čytaŭ, taho ž Hienryka Siankieviča i šerah inšych piśmieńnikaŭ. Heta adzin čas było chobi. A ahulnaje chobi ad naradžeńnia, vidać, heta luboŭ da pracy. Skazaŭ by, što prosta nie mahu biez pracy. Na leciščy dahetul niešta majstruju. Sielskuju haspadarku tam, kali ščyra, zakinuŭ, a ŭ haražy ci ŭ łaźni jość što jašče zrabić, i hetym zajmajusia. Doma składaniej, śpina stała baleć, ruchacca ciažka, a na leciščy ŭsio ž niešta rablu.

A, voś jašče adno źjaviłasia chobi — adkazvać na pytańni žurnalistaŭ. Jany mianie lubiać, nie dajuć adpačyć. Užo ničoha i nie pišu, a tolki adkazvaju na pytańni. Niekatoryja mnie zvoniać i kažuć: a voś u vašym artykule… Dy nie artykuł heta, a moj adkaz na pytańni praz telefon — papraŭlaju.

— Pra što Vy marycie, što jašče planujecie?

— Maru, kab moj praŭnuk vyras u dobraha hramadzianina. Ściapan jaho zavuć. Kab małodšy syn Pavał mahistraturu zakončyŭ, kab u jaho na pracy ŭsio adbyłosia dobra. Jon adziny z maich synoŭ, jaki dakładna idzie maimi śladami. Skončyŭ specyjalnaść «finansy i kredyt», pracuje ŭ banku. Niadaŭna ŭziali jaho ŭ «Biełhazprambank», byŭ tam na praktycy, i jaho tam pakinuli. Pryčym ja vielmi zadavoleny, što heta biez majho ŭdziełu atrymałasia. Moh by i sam jaho kudy ŭładkavać, z hetym nie prablema, ale atrymałasia, što jon sam. Tam vialiki adździeł, jaho ŭziali. Praŭda, na miesca, jakoje vyzvaliła žančyna, bo pajšła ŭ dekret. Ale žančyn tam šmat. Kažu jamu, starajsia, kab jašče sychodzili ŭ dekret… (Śmiajecca.) Z hetym, kaža, usio dobra.

— Pasłuchajcie, Stanisłaŭ Antonavič, voś Vy krytykujecie Łukašenku, a sami, jak jon, źmienu sabie rychtujecie. Jon Kolu rychtuje, vy — Paŭła. Darečy, a jak dumajecie, sapraŭdy, jak kažuć ludzi, paśla Alaksandra budzie Mikałaj?

— Spačatku pra majho małodšaha syna. Nie, jon u mianie nie taki. Va ŭniversytecie vučyŭsia na płatnym, praŭda, u mahistraturu ŭžo ŭziali na biaspłatnaje. Starajecca. Jašče ŭ mianie jość unučka, Nadzieja, dyk jana z załatym medalom zakončyła škołu, vučycca ŭ EHU na biaspłatnym, bo u jaje bał 9,5. Svabodna havoryć pa-anhielsku. Jašče jość unuk, moj poŭny ciozka, Stanisłaŭ Antonavič, jon — jak ja, jamu treba lepš vučycca. A što da Koli, nia dumaju, što jamu daviadziecca kiravać krainaj. Pakul vidać, što junaku ŭ peŭnym sensie składana vučycca, ale chto viedaje, moža jon niejki asablivy. Tolki ŭ kožnym razie nia dumaju, što heta praciahniecca i nastupnyja 20 hadoŭ. Ja spadziajusia na lepšaje.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0