Historyja Biełarusi. Častka XXXIV. CHII stahodździe: zmahańnie za Połack
Piša Aleh Dziarnovič.
Novaja «kijeŭskaja palityka»
U papiarednim tekście («NN»№34, 2014) my sačyli za losam kniazioŭ połackaj dynastyi, sasłanych u 1129 h. u Vizantyju, a taksama ich naščadkaŭ, jakija praź dziesiacihodździe viarnulisia na ziamlu prodkaŭ. Toje vyhnańnie było sprobaj kijeŭskich kniazioŭ z rodu Manamachavičaŭ pazbavić Połackuju ziamlu niezaležnaj pazicyi ŭ dynastyčnych i handlova-haspadarčych suviaziach.
Ale paśla zachopu Połacka i vysyłki kniazioŭ kijeŭskija ŭładary pierachodziać da novaj taktyki. Bo vysłać hanarystych naščadkaŭ Usiasłava Čaradzieja było mahčyma, ale jak paśla ŭtrymać pad kantrolem ich ziamlu i damahčysia łajalnaści Połackaha vieča? A jaho rola pavoli macnieła: žychary Połacka praz svoj publičny orhan samakiravańnia ŭsio čaściej na praciahu CHII st. vykazvali palityčnyja intaresy.
Adnym z varyjantaŭ vyrašeńniaŭ supiarečnaściaŭ, ułaścivym dla Siaredniaviečča, byŭ dynastyčny šlub. U 1143 h. Usievaład Olhavič, jaki zajmaŭ kijeŭski stoł, ažaniŭ syna Śviatasłava z dačkoj połackaha kniazia Vasilka Śviatasłaviča Maryjaj. A jaho palityčny supiernik Iziasłaŭ Mścisłavič, były staŭleńnik na połacki pasad u 1130—1132 hadach, a ciapier kniaź pierajasłaŭski, vydaŭ u 1143 h. dačku za druckaha kniazia, byłoha vizantyjskaha vysłanca Rahvałoda Barysaviča. Takim čynam, praź sistemu šlubaŭ kniazi połackaha kniaskaha doma byli pryciahnutyja da varahujučych łahieraŭ paŭdniovaruskich kniazioŭ.
Epocha supiarečnaściaŭ
Sama Połackaja ziamla pieryžyvała pieryjad padziełaŭ. Tut farmujucca asobnyja haliny kniaskaha domu — spadčyńnikaŭ votčyn. Połackaja vołaść u vuzkim sensie, jak i Ruskaja ziamla ŭ Kijeŭskaj dziaržavie, była asnovaj dziaržaŭnaj terytoryi Połackaha kniastva i ŭžo tamu nie mahła stać spadčynnaj votčynaj nivodnaha z kniazioŭ, jakija zajmali połacki stoł. Ale połackaje kniažańnie davała dadatkovyja prybytki, i tamu połacki stoł zastavaŭsia pryciahalnym dla ŭdzielnych kniazioŭ praz usio CHII st. Inšyja ž vołaści, ź jakich składałasia Połackaja ziamla, stali asnovaj dla ŭtvareńnia votčynych uładańniaŭ — spadčynnaj majomaści fieadałaŭ, jakaja ŭžo z VIII—ICH st. była panujučaj formaj ziemleŭładańnia ŭ Zachodniaj Jeŭropie, što spryjała raźvićciu ahrarnaha pluralizmu i, jak vynik, pastupovamu vyzvaleńniu ziemleŭładalnikaŭ z-pad kniaskaj ci manarchičnaj ułady.
U Połackaj ziamli, aproč staličnaj, my možam vyłučyć nastupnyja vołaści: Mienskuju, Viciebskuju, Druckuju. Iziasłaŭskuju (Zasłaŭskuju), Łahojskuju, Strežaŭskuju i Haradockuju. Z sacyjalna-pravavym statusam vałaściej na praciahu CHII st. adbyvalisia važnyja źmieny. Poruč z udziełami na rodavym pravie, jakija pavodle staroj «hiermanskaj sistemy» mahli raźmiarkoŭvacca ŭnutry adnaho rodu pamiž bratami, pačynajuć źjaŭlacca vołaści, zasnavanyja na fieadalnym pravie — spadčynnyja votčyny. Adnoj ź pieršych takich votčyn užo ŭ pačatku CHII st staŭ Barysaŭ. Hetaje tryvožnaje drableńnie było adnačasova śviedčańniem raźvićcia, pavieličeńnia materyjalnaha bahaćcia i ŭnutranaj kałanizacyi kraju.
Jašče adna važnaja źmiena, zaŭvažnaja ŭ palityčnym i sacyjalnym žyćci Połaččyny CHII st., — ad 1140-ch u spravy dziaržavy pačynaje aktyŭna ŭmiešvacca vieča. Pryblizna da 1146 h. połackim kniaziem zastavaŭsia Vasilka Śviatasłavič. Jak miarkujecca, paśla jaho śmierci na połacki pasad uzyšoŭ Rahvałod Barysavič. Niedzie hetym ža časam u Mienskaj vołaści ŭstaloŭvajecca syn lehiendarnaha kniazia Hleba Mienskaha Raścisłaŭ, što viarnuŭsia ź Vizantyi. Ale, pavodle letapisaŭ, u 1151 h. Rahvałod Barysavič byŭ zachopleny pałačanami i pasadžany ŭ turmu, a na kniažańnie byŭ zaprošany Raścisłaŭ Hlebavič. Aproč taho, da noŭharad-sievierskaha kniazia Śviatasłava Olhaviča połackaje vieča nakiravała svaich pasłoŭ, jakija pryznali taho svaim «baćkam i zastupnikam», faktyčna prymajučy jaho siuzierenitet nad Połackam. Nahadajem, što Śviatasłaŭ byŭ žanaty z Maryjaj — dačkoj połackaha kniazia Vasilki Śviatasłaviča. Zrešty, inšych śviedčańniaŭ hetaha siuzierenitetu my dalej nie znachodzim.
Skinutaha kniazia Rahvałoda Barysaviča trymali ŭ Miensku «ŭ vialikaj nužy», a ŭ samoj hetaj vołaści kniaziem sieŭ brat novaha połackaha kniazia Raścisłava Vaładar. U inšyja vołaści Połackaj ziamli kniaź Raścisłaŭ Hlebavič taksama pasadziŭ svaich kreŭnych — brata Usievałada ŭ Zasłaŭi, a syna Hleba ŭ Drucku. Faktyčna kniaziu Raścisłavu ŭdałosia abjadnać značnuju častku Połackaj ziamli pad uładaj Hlebavičaŭ. Ale tolki na niekalki hadoŭ.
Viartańnie Rahvałoda
Niečakana za Rahvałoda Barysaviča zastupiŭsia suzdalski kniaź Juryj Daŭharuki, pavodle ŭltymatyŭnaha patrabavańnia jakoha mienski viazień byŭ vyzvaleny. Heta jašče raz śviedčyć pra toje, što praz padzieły Połackaja ziamla stała dastupnaj dla cisku z boku inšych ruskich kniazioŭ.
Rahvałod Barysavič znajšoŭ prytułak u Čarnihavie, u kniazia Śviatasłava Olhaviča, chaŭruśnika Juryja Daŭharukaha. Tam połacki vyhnaniec i atrymaŭ dapamohu, u tym liku vojska. Letapisy paviedamlajuć, što Rahvałod Barysavič rušyŭ spačatku da Słucka, a potym (1158 h.) na Druck — svaju byłuju votčynu. Vajennaja akcyja była papiarednie padrychtavanaja, bo nasustrač Rahvałodu Barysaviču z Drucka i Połacka rušyli jahonyja prychilniki. Ich kolkaść vahajecca ŭ roznych krynicach — ad 300 čaŭnoŭ u Ipaćjeŭskim letapisie da 300 vajaroŭ u Nikanaŭskim i Uvaskrasienskim. Druhaja ličba vyhladaje bolš realistyčnaj. U lubym vypadku Rahvałod Barysavič «vyhnaŭ» z Drucka Hleba Raścisłaviča, razrabavaŭšy jaho dvor, dy viarnuŭ sabie ŭdzieł.
U adkaz z Połacka «z usioju bracijaj» vystupiŭ kniaź Raścisłaŭ Hlebavič. Letapisy danosiać da nas hłuchija źviestki pra bitvu pamiž naščadkami Usiasłava — «bišasia krepka», ale potym «pamiryšysia». Ale miechanizm intryh i chvalavańniaŭ byŭ užo zapuščany. U Połacku saśpieła zmova, i pasłańniki bajarskaj viarchuški vieča prybyli da Rahvałoda Barysaviča, zaprašajučy jaho na kniažańnie i abiacajučy jamu Raścisłava «źviazanaha addać».
Raścisłaŭ Hlebavič vymušany byŭ pakinuć Połack i skiravaŭsia da svajho brata Vaładara ŭ Miensk.
Rahvałod Barysavič nie tolki 8 lipienia 1158 h. znoŭ zaniaŭ połacki stoł, ale i zrabiŭ sprobu ŭstalavać kantrol nad usioj histaryčnaj Połackaj ziamloj. Atrymaŭšy dapamohu ad smalenskaha kniazia Raścisłava Mścisłaviča, novy-stary połacki kniaź vypraviŭsia ŭ Mienskuju ziamlu. Čamu była tak patrebnaja daŭniaruskim kniaziam vajskovaja dapamoha? Vajennyja dziejańni vialisia siłami niekalki sotniaŭ družyńnikaŭ. Vielmi redka mahli źbiracca bolšyja vojski, i tamu takija vypadki abaviazkova traplali na staronki letapisaŭ.
Spačatku ž Rahvałod Barysavič rušyŭ na Zasłaŭje, dzie siadzieŭ Usievaład Hlebavič. Paśla niepraciahłaj abłohi Usievaład sastupiŭ Rahvałodu horad, a na zamienu atrymaŭ Strežaŭ — voś tut u krynicach pieršy raz i źjaŭlajecca hety ŭdzieł, ale jahonaje miescaznachodžańnie zastajecca dyskusijnym. Pavodle adnoj z najbolš vierahodnych viersij, Strežaŭ znachodziŭsia kala ŭpadzieńnia raki Śviačanka ŭ voziera Strežaŭ (Stryžaŭ), dzie ciapier raźmiaščajecca siało Stryžava Biešankovickaha rajonu Viciebskaj vobłaści. U Zasłaŭi ž Rahvałod Barysavič pasadziŭ kniazia ź viciebskaj linii Bračysłava Vasilkaviča.
Iznoŭ Litva
U niečym padobny scenar paŭtaryŭsia pad Mienskam. Rahvałod Barysavič uziaŭ horad u abłohu. Paśla dziesiacidzionnaha tryvańnia Raścisłaŭ Hlebavič zaklučyŭ mir z Rahvałodam Barysavičam. Treba adznačyć, što ruskija kniazi paśla chryščeńnia Rusi redka zabivali svaich praciŭnikaŭ kniaskaha stanu. Taksama połackija Usiasłavičy zachoŭvali žyćcio zrynutym kuzenam i, bolš za toje, imknulisia paśla pieramohi znachodzić ź imi parazumieńnie.
Ale byŭ kniaź, jaki nie moh pahadzicca z vynikami supraćstajańnia — Vaładar Hlebavič, užo znajomy nam raniej jak baćka dackaj karalevy Safii Vaładaraŭny («NN» №20, 2014). Vaładar Hlebavič nie prosta źbiahaje, a skiroŭvajecca šukać padtrymku ŭ susiedniaj Litvie, ź jakoj u Mienska ŭstaloŭvajucca ekskluziŭnyja adnosiny jašče z CHI st. U vyniku ŭ 1159 h. Vaładar Hlebavič zmoh zamacavacca ŭ Haradcy. My nie viedajem dakładnaj łakalizacyi i hetaha kniastva-vołaści, možam mierkavać tolki, što jano znachodziłasia na zachodnich rubiažach Mienskaha ci Zasłaŭskaha kniastvaŭ, «pad Litvoj», mahčyma, heta siońniašniaja vioska Haradok Maładziečanskaha rajona.
U atmaśfiery revanšu ŭžo Raścisłaŭ Hlebavič u 1160 h. viartaje pad svoj kantrol Zasłaŭje, uziaŭšy ŭ pałon Rahvałodavych staŭleńnikaŭ Bračysłava Vasilkaviča i jaho brata Vałodšu. U adkaz Rahvałod Barysavič ździajśniaje novuju vypravu na Miensk. U dapamohu połackamu kniaziu daŭni chaŭruśnik Raścisłaŭ Mścisłavič, ciapier užo kniaź kijeŭski, daŭ adździeł torkaŭ (pryčarnamorskich ciurkamoŭnych kačeŭnikaŭ) — 600 vajaroŭ na čale z vajavodam Žyrasłavam Niažyravičam. Ale koni ich padochli ŭ lasach, i niajasna, nakolki hety adździeł zdoleŭ dapamahčy Rahvałodu Barysaviču. Sama ž abłoha doŭžyłasia šeść tydniaŭ. I znoŭ braty-supierniki znachodziać parazumieńnie — zaklučajecca čarhovy mir, z «poruba» vyzvalajecca Vałodša, a z «žaleza» (kajdanoŭ) — Bračysłaŭ.
Ale što rabić ź niaŭrymślivym Vaładarom? U 1162 h. Rahvałod Barysavič vypraŭlajecca na Haradziec. Hetaja vajskovaja akcyja stała fatalnaj dla połackaha kniazia. Nie pryniaŭšy boju ŭdzień, Vaładar Hlebavič unačy napaŭ na stan pałačanaŭ. Praciŭnik byŭ razhromleny. Vojska ž Vaładara Hlebaviča składałasia z «litvy». Heta stała važnym znakam — Miensk nie tolki čerpaŭ siły ź Litvy, ale i Litva robicca ŭsio bolš vyrašalnaj siłaj na abšarach Połackaj ziamli.
Rahvałod Barysavič biažyć u Słuck, a praz try dni kirujecca ŭ svaju radavuju Druckuju vołaść. Połack ža nie hatovy znoŭ pryniać hetaha kniazia, bo, jak śćviardžaje letapis, «zanadta mnoha zahinuła pałačan». Połackaje vieča čarhovy raz prajaŭlaje samastojnaść i abiraje na kniažańnie čarhovaha Usiasłaviča, hetym razam ź viciebskaj linii — Usiasłava Vasilkaviča. Sam ža Rahvałod Barysavič, imavierna, da śmierci kniažyŭ u Drucku.
Rahvałodaŭ kamień
Našyja krynicy pa CHII st. vielmi abmiežavanyja. My možam jašče rekanstrujavać kalejdaskop kniaskich imionaŭ, kab adčuć rytm žyćcia tahačasnych elit — žyćcia, jakoje redka było asiedłym i stabilnym. Zatoje vielmi pryblizna my možam kazać pra cyvilizacyju našaha kraju tych časoŭ. Zusim niešmatlikija artefakty vyvodziać nas pa-za palityčny dyskurs CHII st. Rahvałod Barysavič, užo (ci tolki) kniaź Drucki, pakinuŭ nam napamin pra siabie i kłopaty svajoj epochi.
U 1772 h. rasijskija čynoŭniki, jakija zasvojvali novyja terytoryi, adabranyja ad Rečy Paspalitaj, u rajonie vioski Dziatłava Aršanskaha pavieta trapili na vałun z vysiečanym šaścikancovym kryžom i nadpisam: «V leto 6679 miesiaca maja v 7 dień dośpien kriest siej. Hospodi pomozi rabu svojemu Vasiliju v krieŝienii imieniem Rohvołodu synu Borisovu». Staražytnaje słova «daśpieci» maje sensy «padrychtavać», «zbudavać», «paśpieć». Datu ž z staražytnaha vizantyjskaha letaźličeńnia možna pierakłaści jak 1171 h. Podpis vyrazna śviedčyć pra imia kniazia, pavodle zahadu jakoha byŭ zrobleny sam nadpis, — heta i jość Rahvałod Barysavič, u chroście Vasil.
Nadpisy na kamianiach pačaŭ pakidać jašče baćka Rahvałoda Barysaviča Rahvałod (Barys) Usiasłavič. Dziela čaho — nie da kanca razhadana. Mahčyma, tak markiravalisia miežy kniaskich uładańniaŭ. U svoj čas daśledčyk uschodniejeŭrapiejskich staražytnaściaŭ Barys Rybakoŭ vysunuŭ aryhinalnuju viersiju. Historyk supastaviŭ daty na kamianiach z klimatyčna-ahrarnaj situacyjaj u rehijonie i pryjšoŭ da vysnovy, što ŭ časy Rahvałoda-Barysa adbyłosia chryścijanskaje aśviačeńnie kultavych pahanskich kamianioŭ u spadziavańni na lepšyja ŭradžai. Rahvałod-Vasil paśla hałodnaj zimy 1170—1171 hadoŭ aśviačaŭ pahanskija kamiani ŭ spadziavańni na ŭradžaj.
Inšyja epochi patrabujuć inšyja ŭradžai nianaviści. U 1930-ja Rahvałodaŭ kamień byŭ uzarvany, bo nibyta pieraškadžaŭ budaŭnictvu šašy Maskva—Minsk. Siońnia my majem tolki pamienšanuju kopiju kamienia, ustlavanuju ŭ 1998 h. u Oršy.
Hladzi taksama: Historyja Biełarusi. Šlachami Daviła i Maŭkolda
Historyja Biełarusi. Kniaź Hleb i uzvyšeńnie Minska
Kamientary