Žamojć i Litva

U pałkich da biessensoŭnaści dyskusijach na temu «biełaruskim ci litoŭskim było Vialikaje Kniastva Litoŭskaje» palemisty časta vykarystoŭvajuć faktar «Žamojci». Maŭlaŭ, histaryčnaja Litva była častkaj biełaruskaj terytoryi, a bałtamoŭnaje nasielnictva VKŁ zvałasia žamojtami i tolki ŭ XIX st., lidary letuviskaha nacyjanalnaha ruchu, naščadki žamojtaŭ, zdoleli atajasamić svaju historyju ź Litvoj i reprezentavali hetaje ŭjaŭleńnie śvietu. Što ž takoje Žamojć nasamreč?

Jermałovič i Urban

Šyrokaj publicy «temu Žamojci» adkryŭ Mikoła Jermałovič (1921—2000). Hety talenavity daśledčyk-samavuk u svajoj knizie «Pa śladach adnaho mifa» łakalizavaŭ «letapisnuju Litvu» na terytoryi Vierchniaha Paniamońnia, pamiž Połackaj, Turava-Pinskaj i Navahradskaj ziemlami i razam ź imi vyznačaŭ «Litvu» jak adnu z histaryčnych ziemlaŭ Biełarusi. U XVI st., pavodle Jermałoviča, nazva «Litva» pašyryłasia na ŭsiu terytoryju Biełarusi i ŭschod Litoŭskaj Respubliki. A bolšaja častka terytoryi sučasnaj Litvy nazyvałasia Žamojć. Siońnia viersija Mikoły Jermałoviča nie prymajecca absalutnaj bolšaściu historykaŭ, ale jaho značnaść u abudžeńni cikavaści biełaruskaha hramadstva da historyi Vialikaha Kniastva ciažka pieraacanić.

Blizkija da Jermałovičavych pohlady na miesca «Litvy» i «Žamojci» mieŭ biełaruski emihrancki historyk Paŭła Urban (1924—2011). Urban sprabavaŭ raźmiežavać «litvinaŭ» i «žmudzinaŭ», pakazać, što Žamojć była adasoblenaja ad Litvy moŭna i etnična.

U svajoj pracy «Da pytańnia etničnaj prynaležnaści staražytnych lićvinoŭ» Urban na asnovie ŭłasnaj interpretacyi imionaŭ kniazioŭ imknuŭsia abhruntavać ideju pra słavianskaść «staražytnaj Litvy», a Žamojć u składzie VKŁ ličyŭ «inšarodnym ciełam». Pohlady Urbana byli bolš radykalnyja, čym u Jermałoviča, jaki pryznavaŭ bałckaje pachodžańnie staražytnaha plemia «litva».

Prodki žamojtaŭ taksama prodki łatyšoŭ

Žamojć sapraŭdy mieła adroznuju ad Litvy staražytnuju etničnuju historyju. Nie zahłyblajučysia ŭ śpiecyfiku archieałahičnych kultur, adznačym tolki, što prodki siońniašnich žamojtaŭ u siaredzinie I tys. n. e. nie ŭvachodzili ŭ areał tak zvanaj Kultury ŭschodnielitoŭskich kurhanoŭ, jakuju daśledčyki atajasamlajuć z pačatkami Litvy. Žamojty ŭtvaralisia na bazie Kultury hruntovych mohilnikaŭ, pachavalny invientar jakich uklučaŭ konskija hałovy i kapyty. Historyja žamojtaŭ pačynałasia ŭschodniej siońniašniaj terytoryi etnahrafičnaj Žamojci — u basiejnie raki Śviatoj (Šviantoi). Imavierna, žamojty pačali ŭtvaracca na bazie ziemhałaŭ — uschodniebałckaha plemia, bolšaja častka jakoha ŭvajšła ŭ skład łatyšskaha naroda.

Prasoŭvajučysia dalej na zachad, rannija žamojty źmiašalisia z kuršami — jašče adnymi prodkami łatyšoŭ. Spačatku heta było zachodniebałckaje plemia, rodnasnaje prusam i jaćviaham, jakoje paźniej zbliziłasia z uschodnimi bałtami. Kuršy fihurujuć u isłandskich sahach CHII—CHIII stst., jany pastajanna sutykalisia ź vikinhami.

Zdavałasia b, na hetym možna było b i spynicca, paznačyŭšy tolki hetyja etničnyja admietnaści žamojtaŭ. Ale siaredniaviečnyja piśmovyja krynicy dajuć nam kudy bolš padstavaŭ dla razvahaŭ.

Pa-litoŭsku Žamojć (Žemaitija) aznačaje «nižniaja». Tradycyjna majecca na ŭvazie znachodžańnie hetaha kraju ŭ nižniaj płyni Niomana. U hetym Žamojć procipaŭstaŭlajecca Aŭkštocie — «vysokaj ziamli» (lit. Aukštaitija ad aukštas — vysoki). Ale pry čym tut tady Nioman? Siońnia linhvisty i archieołahi Litoŭskaj Respubliki vyznačajuć terytoryju rańniaj Aŭkštoty na pahorkach pamiž Vilniaj i Ašmianami — heta i jość jadro Litvy. Nioman, jak my viedajem, ciače krychu ŭbaku — paŭdnioviej i zachodniej. Tamu ciapier sens nazvy Žamojć interpretujuć jak niziny basiejna raki Niaviažy. Faktyčna, nazapašvańnie moŭnych i archieałahičnych faktaŭ nadalej tolki zabłytvaje prablemy suadniasieńniaŭ hetych paniaćciaŭ — Litvy, Žamojci, Aŭkštoty... Ale tak budzie, kali ich usprymać tolki jak etničnyja paniaćci.

Upartaja Žamojć

Pieršuju pryhadku Žamojci, a dakładniej jaje kniazioŭ, my majem pad 1219 h. — Halicka-vałynski letapis paviedamlaje, što ŭ «leta 6723» litoŭskija kniazi, u tym liku žamojckija Jerdzivił i Vykint, zaklučyli mir z halicka-vałynskimi kniaziami. Nadalej faktar Žamojci prysutničaŭ u historyi stvareńnia dziaržavy Mindoŭha — budučaha Vialikaha Kniastva.

Umacoŭvajučy adzinaŭładździe, kala 1248 Mindoŭh zachapiŭ ziemli svaich plamieńnikaŭ Edzivida i Taŭciviła. U adkaz jany ŭźniali miaciež, da jakoha dałučylisia žamojcki kniaź Vykint, Daniła Halicki, Livonski orden i Ryžskaje arcybiskupstva. Kab razburyć hetuju niebiaśpiečnuju kaalicyju, Mindoŭh napisaŭ u Rym i kala 1251 pryniaŭ katalictva, a ŭ 1253 karanavaŭsia (vierahodnaj za ŭsio ŭ Navaharadku) karaleŭskaj karonaj, jakuju dasłaŭ Papa Inakiencij IV. Heta byŭ udały chod Mindoŭha, ale jon patrabavaŭ vydatkaŭ — častka Žamojci była addadziena niemcam.

U 1261 Mindoŭh admoviŭsia ad katalictva i ŭstalavaŭ u Litvie svaju nieabmiežavanuju ŭładu. Heta vyklikała zmovu suprać jaho kniazioŭ žamojckaha Traniaty, połackaha Taŭciviła, halšanskaha Daŭmonta. Uładar Litvy byŭ zabity. Faktyčna, Žamojć choć i nie stała častkaj dziaržavy Mindoŭha, ale ŭvieś čas fihuravała ŭ palitycy Litvy.

Usio nastupnaje stahodździe Žamojci prajšło pad znakam kryžackich rejdaŭ. Niamiecki chranist Piotr z Dusburha pad 1283 adznačyŭ u svajoj «Chronicy Pruskaj ziamli»: «...braty doma Teŭtonskaha pačali vajnu z tym narodam, mahutnym i ŭpartym i zahartavanym u bitvach, jaki byŭ najbližejšy da ziamli Pruskaj i žyŭ za rakoj Miemiel (Nioman) u ziamli Litoŭskaj». Niamiecki chranist dobra adroźnivaŭ Žamojć ad inšaj ziamli — Aŭkštoty i viedaŭ pra supiarečnaści pamiž Litvoj i Žamojciu, nobili jakoj «uzdymali prosty lud suprać karala litoŭcaŭ».

Žamojć lažała pamiž dźviuma dziaržavami, jakija niemcy stvaryli ŭ Paŭdniovaj Bałtycy — Prusijaj i Livonijaj. Niemcy imknulisia terytaryjalna źviazać hetyja militarnyja ŭtvareńni, padparadkavaŭšy Žamojć. Rejdy kryžakoŭ u Biełaruś na praciahu XIV st. — tolki blakły adbitak sistematyčnaha nastupu, jaki daviałosia adčuć žamojtam. Pamiežnyja vołaści ŭ druhoj pałovie XIV st. praktyčna abiaźludnieli.

Uładary Litvy, kali šukali padtrymki Ordena, vykarystoŭvali faktar Žamojci — paprostu handlavali joj. Tolki paśla Hrunvalda Orden zroksia Žamojci. Tady ž da Žamojci byli dałučanyja spustošanyja ziemli kuršaŭ — Miehava (z Pałanhaj) i Ceklis. Pačałosia zasialeńnie spuściełych pamiežnych vałaściej i terytoryja Žamoci pavialičyłasia amal udvaja, a žamojty asimilavali paŭdniovych kuršaŭ i ziemhałaŭ.

Časy starastva i biskupstva

Užo ŭ składzie VKŁ u 1413 pačaŭsia chrost žamojtaŭ. Heta byŭ apošni chryścijanizavany narod Jeŭropy. A ŭ 1417 była stvorana ryma-katalickaja dyjacezija (Žamojckaje biskupstva) z centram u Miednikach (žamojckich).

U miežach VKŁ Žamojć atrymała status starastva. Heta było najbolšaje starastva ŭ dziaržavie. I kali zvyčajna ŭ VKŁ starastvy ŭ administratyŭnym sensie znachodziłasia na adnym ŭzroŭni z vałaściami dy ŭvachodzili ŭ skład pavietu, to Žamojckaje starastva pavodle statusu adpaviadała vajavodstu. Žamojć mieła šyrokuju aŭtanomiju i karystałasia šyrokim samakiravańniem.

U 1440, paśla abrańnia vialikim kniaziem Kazimira Jahiełona, u Žamojci pačałosia paŭstańnie miascovaha bajarstva, što było na baku inšaha pretendendta na vialikakniaski stoł — Michaiła (Michajłuški) Žyhimontaviča. Kab ułahodzić bajarstva, Žamojci dali pryvilej (1441), pavodle jakoha joj harantavaŭsia asobny status, u tym liku biesprecedentnaje prava miascovamu bajarstvu samim abirać starastu, jaki svaim statusam byŭ roŭny vajavodu, a taksama miascovych słužboŭcaŭ — civunoŭ. Jašče adna nazva, jakaja zamacavałasia za rehijonam, — Kniastva Žamojckaje.

Mova i miežy: transfarmacyja sensaŭ

Ale na praciahu XIV—XIX stst. adbyvałasia transfarmacyja sensu nazvy «Žamojć» i źviazanych ź im inšych aznačeńniaŭ. Reč u tym, što «histaryčnaja» Žamojć — terytoryja Žamojckaha kniastva (ziamli) ci «starostva» — była bolšaja za ŭłasna etnahrafičnuju Žamojć, uklučajučy taksama byłuju jaćviažskuju Sudoviju i častku Zachodniaj Aŭkštoty. Ale isnavała jašče adno važnaje administratyŭna-terytaryjalnaje ŭtvareńnie, jakoje mieła ŭ svajoj naźvie Žamojć — heta Žamojckaje biskupstva. Aproč ułasna Žamojckaj ziamli, jano ŭklučała ŭ svoj skład taksama Upicki paviet Trockaha vajavodstva.

Pavodle litoŭskaha movaznaŭcy Zihmasa Zinkiavičusa, jašče da źjaŭleńnia litoŭskaha piśmienstva ŭ VKŁ byli raspaŭsiudžany dva interdyjalekty, heta značyć dźvie havorki, što vykarystoŭvali ŭ svaich znosinach nośbity roznych dyjalektaŭ. Adzin byŭ stvorany na bazie litoŭskich havorak vakoł staličnaj Vilni i paŭstaŭ ź miascovaha ŭschodnieaŭkštajckaha dyjalektu. Druhi naležaŭ Žamojckamu kniastvu Siarednielitoŭskaj raŭniny. Jon zvaŭsia «žamojckaj movaj» i mocna adroźnivaŭsia ad vilenskaha interdyjalektu, jaki nazyvaŭsia «litoŭskaj movaj» (nie błytać z sučasnaj litaraturnaj litoŭskaj movaj!). Na asnovie hetych dvuch asnoŭnych interdyjalektaŭ paźniej u VKŁ sfarmavalisia dva varyjanty litoŭskaj piśmovaj movy: uschodni abo vilenski (nazyvaŭsia «litoŭskaj movaj» i čaściej vykarystoŭvaŭsia ŭ bałtamoŭnym rehijonie Vilenskaha biskupstva) i «siaredni» dyjalekt Kiejdanskaha kraju (zvaŭsia «žamojckaj movaj» dy vykarystoŭvaŭsia ŭ Žamojckim biskupstvie). U toj ža čas u Pruskim hiercahstvie litoŭcy na čale ź pieršadrukarom Mažvidasam stvaryli svaju piśmovuju movu, u asnovie jakoj lažaŭ miascovy zachodniežamojcki dyjalekt.

Takim čynam, «žamojckaj movaj» u časy VKŁ nazyvali zachodni varyjant aŭkštajckaj movy, jaki nie maje adnosin da sučasnych žamojckich havorak. Na hetaj «žamojckaj movie» pisali mnohija važnyja dla litoŭskaj kultury dziejačy, naprykład, Mikałojus Daŭkša (1527—1613). Z. Zinkiavičus miarkuje, što piśmovy ŭschodnieaŭkštajcki dyjalekt źnik na pačatku XVIII st. Śfiera piśmovaha ŭžyvańnia interdyjalektu była abmiežavanaj, faktyčna im pisalisia asobnyja natatki relihijnaha źmiestu. Ale vusnaja vilenskaja havorka ŭschodnieaŭkštajckaha dyjalektu častkova zachavałasia, u tym liku i na terytoryi sučasnaj Biełarusi (Hierviacki kraj). Padobna, što heta i jość moŭny relikt toj staražytnaj («letapisnaj») Litvy.

Sučasnaja ž litoŭskaja litaraturnaja mova była stvorana vychadcami z Suvałkskaj hubierni (sučasny Viłkavišski rajon) na miažy XIX—XX stst. i jana źjaŭlajecca naŭprostym spadkajemcam «žamojckaj movy» Žamojckaha biskupstva.

Žamojć histaryčnaja i etničnaja

Takim čynam, z časoŭ Poźniaha Siaredniaviečča my majem dźvie Žamojci. Najpierš, heta histaryčny rehijon, jaki supraćstajaŭ niamieckaj ekspansii, ale i nie žadaŭ padparadkoŭvacca centralizatarskim tendencyjam u Litvie CHIII—XIV stst. Najdaŭžej hety kraj zastavaŭsia pahanskim. Urešcie jon atrymaŭ biesprecendentnuju stupień aŭtanomii. Prynazoŭnik «žamojcki» ŭ XV—XVIII stst. naležaŭ da administratyŭnych utvareńniaŭ — śvieckaha i carkoŭnaha. Žamojckaj taksama paznačali zachodnieaŭkštajkuju movu, pašyranuju ŭ Žamojckim biskupstvie. Tolki z kanca XVIII st. aznačeńnie «Žamojć» stała nabyvać etničny źmiest, paznačajučy etnična admietnaje i moŭna samabytnaje nasielnictva, što nasialała zachodniuju častku histaryčnaj Žamojci. Bo spačatku etničny źmiest znachodziŭsia na marhinezie razumieńnia Žamojci. Atajasamleńnie hetych dvuch paniaćciaŭ — Žamojci histaryčnaj i Žamojci etničnaj — moža pryvieści da błytaniny pry pracy z histaryčnymi krynicami.

Žamojć XIII—XIV stst. — heta pahanski kraj, u jakim nie było haradoŭ. Aŭtanomnaja ž Žamojć XV—XVI ctst. była składovaj častkaj VKŁ. A Žamojckaje biskupstva ŭklučała ŭ siabie navat častku histaryčnaj Litvy. Kali ž u XVII—XVIII stst. pisali pra Žamojć, to najpierš mieli na ŭvazie supolnaść polskamoŭnaj šlachty.

Jak nie vypadaje atajasamlać u Siaredniavieččy histaryčnuju Žamojć i Litvu, tak i pamyłkovym budzie ich supraćpastaŭlać, śćviardžać, što jany zusim nie mieli ahulnaha losu.

Nacyjatvorčyja pracesy XIX st. – zusim inšy siužet: apielacyja da historyi tam sapraŭdy była, ale novyja narody budavalisia pavodle moŭnych prykmiet. Jak Litva mieła niekalki abliččaŭ (prynamsi — histaryčnaje i etničnaje), tak i Žamojciaŭ stała dźvie.

• 1
• 0
• 0
• 0
• 2
• 0
• 0
• 0