Pakaleńnie Net

Žyćcio ŭ siecivie

Što vielmi dobra zrazumieŭ jašče Džulijan Asanž?

Źjaviłasia pakaleńnie chłopcaŭ i dziaŭčat 20–25 hadoŭ, jakija žyvuć u internecie, majuć znosiny adno z adnym i dumajuć, što žyvuć u hłabalnaj prastory, pa-za dziaržavami. Dla ich virtualny śviet — adzinaja realnaść.

Kab heta prailustravać, dastatkova ŭspomnić, čamu Snoŭden vyrašyŭ pakinuć Hankonh.

Spačatku Snoŭden abraŭ Hankonh, tamu što, z adnaho boku, heta častka Kitaja, a značyć, ZŠA budzie našmat ciažej damahacca jaho ekstradycyi.

Ź inšaha boku, u Hankonhu, byłoj brytanskaj kałonii, zachoŭvajecca tradycyja rule of law, a značyć, niezaležny sud. Jon byŭ hatovy paŭstać pierad sudom.

Ale niešta raptam źmianiłasia, i jon pakinuŭ Hankonh. Što? Prosta jon daviedaŭsia: pavodle najaŭnych praviłaŭ u Hankonhu pry zatrymańni adbirajuć kampjutar.

I ŭsio, jon palacieŭ u Šaramiećjeva.

Takija ludzi, jak Snoŭden, bajacca nie turmy, samaje strašnaje dla ich — stracić kampjutar. Jany ŭ im žyvuć.

Prablema ŭ tym, što z kulturnaha punktu hledžańnia hetaje pakaleńnie absalutna anarchisckaje.

Paniaćcia absalutnaj łajalnaści da ŭłasnaj dziaržavy dla jaho nie isnuje, i heta datyčyć usich krain.

U Amierycy heta prosta bolš nahladna, ale toje samaje było b u Rasii ci Kitai.

Paradoks u tym, što hetyja novyja kasmapality vielmi mocna zapatrabavanyja svaimi dziaržavami. Jany hienijalnyja, kali nakiroŭvajuć svaju enierhiju na raspracoŭku prahram.

Kali dziaržava choča mieć ličbavyja technałohii, stvarać kibierprastoru, takija ludzi nieabchodnyja. Mienavita ad ich iduć inavacyi.

Nijakaja raźviedka ŭ śviecie bieź ich nie abydziecca. Ale nichto nie viedaje, jak imi kiravać.

Salidarnaść suvierenaŭ

Ucioki Snoŭdena pakazali: jość ludzi, jakija zabyvajuć, što žyvuć u śviecie dziaržavaŭ, i dumajuć, što žyvuć u śviecie ŭzajemaźviazanych kampjutaraŭ.

I choć, mahčyma, šmat kamu było pryjemna bačyć, jak vykryvajuć amierykanskaje sačeńnie, tym samym pakazvajučy inšym, što treba być bolš akuratnymi, ni adna dziaržava nie choča rabić sa Snoŭdena hieroja. Tamu što kali heta adbudziecca, zaŭtra jaki-niebudź rasijski chłopiec, što pracuje ŭ FSB, taksama zachoča stać zorkaj. I raskaža pra toje, jak pracujuć rasijskija śpiecsłužby. Urešcie, nie tolki amierykancy zajmajucca tatalnym sačeńniem, prosta ŭ ich heta lepš atrymlivajecca.

U rasijskich, amierykanskich, kitajskich śpiecsłužbaŭ adna i taja ž prablema z hetym pakaleńniem: jaho pradstaŭniki patrebnyja, tamu što čynoŭnik 50 hadoŭ razabracca ź internetam nie moža; ale ich vypadam paturać nielha.

Kali Snoŭden stanie hierojem chacia b dla adnaho, uźniknie madel, jakaja zrobicca pahrozaj dla ŭsich. Pucin heta vydatna razumieje. Jon trochi paniervavaŭsia z nahody padvojnych standartaŭ amierykancaŭ, ale nie bolš za toje. A ci była ŭ jaho inšaja mahčymaść? Pasprabujcie ŭjavić sabie Pucina, jaki zaprasiŭ rasijskich pravaabaroncaŭ abo zachodnich žurnalistaŭ i spytaŭ, ci treba Rasii davać Snoŭdenu prytułak. Nie možacie? I prezident Pucin nie moža.

Usie hetyja ludzi dla jaho jašče dalejšyja, čym amierykanskija raźviedčyki, na jakich pracavaŭ Snoŭden. Viadoma, jon, napeŭna, chacieŭ by daviedacca, jakija źviestki maje Snoŭden (i taho napeŭna paraspytvali ŭ Šaramiećjevie), ale jon sapraŭdy ličyć: padtrymlivać biaśpieku dziaržavy, u tym liku praz sačeńnie, absalutna narmalna. U hetym i prablema:

kožny choča vykarystoŭvać Snoŭdena, ale nichto jamu nie spačuvaje, bo jon zdradziŭ nie tolki svajoj dziaržavie, a ŭsim dziaržavam.

Svoj, čužy, ci Kamu možna havaryć

Takija ludzi ŭžo byli ŭ historyi. Kali Lenin, Trocki žyli ŭ Łondanie i Ciurychu, jany dumali, što naležać da sietki zmaharoŭ za suśvietnuju revalucyju, jakaja chutka adbudziecca, a nacyjanalnyja dziaržavy zrobiacca pieražytkam minułaha.

Adnak jość aśpiekty, jakija siońniašnija «ludzi ź sieciva», jak i revalucyjaniery minułaha, nie zaŭsiody biaruć u raźlik. U Dzień niezaležnaści, tolki što adznačany ŭ ZŠA, prachodzili pratesty ŭ abaronu Snoŭdena i suprać umiašańnia śpiecsłužbaŭ u pryvatnaje žyćcio. Dla amierykancaŭ, jak viadoma, paniaćcie privacy niezvyčajna važnaje. Ale mitynhi byli niešmatlikija. Čamu?

Kali b Snoŭden znachodziŭsia pad aryštam u ZŠA, hatovy byŭ za svaje ideały prajści sud i turmu, na vulicy ŭ jaho padtrymku, možna nie sumniavacca, vyjšli b tysiačy.

Ale jon palacieŭ u Hankonh, zatym u Rasiju. I navat tyja amierykancy, što zusim nie ŭchvalajuć dziejańni svajho ŭrada, zadumalisia: a raptam jon usio ž pracuje na inšuju dziaržavu, raptam dvajny ahient?

Tak było b i ŭ Rasii, kali b ruski čekist źjechaŭ abaraniać siabie ŭ Amieryku. U hetym prablema sučasnych «revalucyjanieraŭ»: u ich niama adčuvańnia nacyjanalnaj łajalnaści i jany nie viedajuć, što ŭ inšych hramadzian jana ŭsio ž jość. U hetym jany nahadvajuć afšornych bankiraŭ.

Paradoks u tym, što hieraizm niemahčymy pa-za nacyjanalnaj dziaržavaj. Toje, što Snoŭden skazaŭ śvietu, było važna nie tamu, što nichto nie zdahadvaŭsia, a tamu, što ŭsie zdahadvalisia.

Kazać praŭdu ŭ palitycy — nie značyć kazać toje, čaho nichto nie viedaje. Heta značyć skazać toje, što ŭsie ci niekatoryja ŭžo viedajuć, ale bajacca skazać.

I tut vielmi važnaja najaŭnaść niejkaj palityčnaj supolnaści. Čałaviek, navažyŭšysia na adkryćcio praŭdy, biare na siabie peŭnuju ryzyku. Jon viedaje, što moža paciarpieć, ale jaho bol, niespakoj pavinnyja być daniesienyja da peŭnaj supolnaści ludziej i padzielenyja joju.

I — abaviazkovaja ŭmova — čałaviek sam pavinien być častkaj hetaj supolnaści. U advarotnym vypadku ludzi mohuć nie pavieryć «čužyncu».

Nie tamu, što jon niapravilna kaža, a tamu, što jaho nie ličać svaim. I jon hetych ludziej nie ličyć svaimi.

Chto i što pra ciabie viedaje

Trahiedyja Snoŭdena — trahiedyja idei prazrystaści. Takija ludzi, jak Snoŭden abo Asanž chočuć bačyć dziaržavy i ŭrady absalutna prazrystymi, nie padazrajučy, što prazrystaść maje advarotny bok. Prazrystaja dziaržava — značyć i prazrysty indyvid.

Kali skandały na rasijskich parłamienckich vybarach pryviali da masavaha ŭstalavańnia videakamier na ŭčastkach dla hałasavańnia na prezidenckich vybarach, naziralniki vitali heta: ciapier ździejśnić parušeńnie budzie bolš składana. Heta tak. Ale ŭjavim sabie: dzie-niebudź u hłybincy vybarščyk prychodzić na ŭčastak i bačyć kamieru. Jon nie dumaje, što jaje pastavili dla taho, kab jon, hramadzianin, kantralavaŭ dziaržavu. Jon dumaje, što jaje pastavili, kab jany, ułady, viedali, jak hałasuje jon sam. I akazvajecca, što situacyja zusim nie adnaznačnaja: tak, cisk adčuvaje ŭłada, ale cisk moža adčuvać i vybarščyk.

Ciapier vykarystajem utopiju suśvietnaj prazrystaści (abo antyŭtopiju, jak kamu bačycca) u dačynieńni da vialikich masivaŭ infarmacyi. U chodzie vybarčaj kampanii Baraka Abamy ŭ jaho štabie pracavali śpiecyjalisty pa hetaj temie. Pra štaty, dzie mierkavańnie vybarščyka mahło paviarnucca ŭ luby bok u apošniuju chvilinu, jany viedali ŭsio.

Takich štataŭ u ZŠA, jak viadoma, niašmat, a zvyčajna havorka ŭvohule idzie pra adnu-dźvie akruhi kolkaściu 100–200 tys. čałaviek. Mienavita jany mohuć vyznačyć los vybaraŭ prezidenta.

Dyk voś, hetyja śpiecyjalisty viedali pra kožnaha zarehistravanaha vybarščyka: jakija filmy jon hladzić, jakija kramy naviedvaje. Byŭ zrobleny profil kožnaha, i dadzienyja jany ŭziali nie ŭ raźviedki, a ŭ adkrytych kamiercyjnych kampanij. Paśla vybaraŭ jany padličyli, na kolki hałasoŭ pamylilisia. Na 38 čałaviek.

Z tysiač, praličanych absalutna dakładna.

Jana sapraŭdy płoskaja

A jak stała mahčyma, što były supracoŭnik amierykanskaj raźviedki zabyŭ, što žyvie ŭ śviecie dziaržavaŭ? Heta stała mahčyma tamu, što internet — vialikaja burbałka.

Dva čałavieki siadziać kožny za svaim kampjutaram i nabirajuć u pašukaviku słova «kachańnie». I kožnamu toj ža «Huhł» adkryje rozny śpis top-sajtaŭ. Bo ŭ śviecie «Huhła» my robimsia zakładnikami svaich prychilnaściaŭ. Heta adkaz pradaŭca na zapyt kupca.

Internet nie nastrojeny dać tabie praŭdu. Jon nastrojeny dać tabie toje, što ty chočaš.

Toje samaje zdarajecca i z supolnaściami ludziej. Jany sustrakajucca ŭ siecivie, na forumach adnadumcaŭ, abmiarkoŭvajuć toje, što ich chvaluje, i časta zusim nie zadumvajucca, što jość jašče šmat ludziej, i jany inšyja.

Da niejkaj stupieni heta stała prablemaj pratestavych ruchaŭ u śviecie.

Tak, hetyja pratesty — vynik mahčymaściaŭ novych kamunikacyj. Ale ŭdzielniki siaho-taho nie zaŭvažyli (i Maskva tut — adzin z prykładaŭ). Čamu mnohija ludzi apynulisia na vulicy? Tamu što pavieryli, što jany — bolšaść. Tak im zdavałasia, pakul jany byli ŭ internecie. I jany pačali dumać, što ich tysiačy, miljony i ŭ realnym žyćci, tolki potym ubačyŭšy, što jość i inšyja. Znoŭ ža tamu, što internet zrobleny tak, što ty bačyš tych, kaho chočaš bačyć.

Čałaviek i kampjutar abo čałaviek-kampjutar

A što ž «novyja revalucyjaniery»?

Napeŭna, za hetyja 30 dzion badziańniaŭ pa śviecie Snoŭden adkryŭ dla siabie, što internacyjanalistam być nie tak i prosta. Mahčyma, 90 hadoŭ tamu Turcyja dla Trockaha stała tym ža, što dla Snoŭdena — tranzitnaja zona Šaramiećjeva.

I jamu kazali: možna pabyć, ale niadoŭha. Ale kudy jechać? Amieryka prymać nie chacieła, Francyja pryniała, ale chutka znoŭ departavała. Urešcie Trocki apynuŭsia ŭ Mieksicy, što, mahčyma, usio ž lepš, čym Balivija.

Dla novaha pakaleńnia «revalucyjanieraŭ» «vypadak Snoŭdena» — heta pieršy palityčny dośvied, i ŭ mieru svajho razumieńnia śvietu jany buduć na im vučycca.

Ludzi kštałtu Snoŭdena i Asanža buduć źjaŭlacca znoŭ.

I znoŭ buduć sutykacca ź dziaržavaj, pra isnavańnie jakoj jany da hetaha mieli vielmi ćmianaje ŭjaŭleńnie. Jak i pra toje, što pa-za miežami ich śvietu jość jašče inšy.

* * *

Ivan Kraścieŭ — bałharski intelektuał, analityk, staršynia Centra libieralnych stratehij u Safii i pastajanny navukovy supracoŭnik Instytuta humanitarnych navuk u Vienie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0