«Ён адказаў: Я ненавіджу хахлоў. І ўсё». Алексіевіч расказала, з якімі людзьмі ёй давялося гаварыць, збіраючы матэрыялы для новай кнігі

El País: Над якой кнігай вы цяпер працуеце?

Святлана Алексіевіч: Яна яшчэ не скончаная. Я амаль завяршыла яе, калі пачалася вайна, і ўсё — (рух рукой, лёгкі свіст) — выпарылася. Стала зразумела, што патрэбны іншы падыход. Вайна літаральна пазбавіла нас мовы — словы страцілі сэнс, мы не мелі патрэбных тэрмінаў. І толькі цяпер пачынаем апраўляцца. У «Часе сэканд-хэнд» я пісала пра тое, як тоне імперыя, а цяпер ідзе глабальны працэс: паўстала глыбінная Расія і глыбінная Амерыка, і дэмакратыя адступае па ўсім свеце.

EP: У 2021 годзе вы пісалі пра беларускую апазіцыю, якую жорстка пераследуе Лукашэнка.

Алексіевіч: Цяпер мая кніга шырэйшая. У 1990-х, калі я працавала над «Часам сэканд-хэнд», падзагаловак быў «Канец чырвонага чалавека».

Я пахавала яго зарана, бо Homo soveticus не памёр — ён у Крамлі і ваюе ва Украіне. Некаторыя старонкі засталіся, але шмат што трэба пераасэнсаваць.

Пра сведкаў і ахвяр

EP: Ці шмат людзей вы ўжо апыталі для гэтай кнігі?

Алексіевіч: Так. У гэтым годзе я працавала ў Празе, Вільні, Варшаве і Берліне. У Еўропе мільёны выгнанцаў — беларусаў, украінцаў і «добрых рускіх».

Часам я гаварыла і з «дрэннымі рускімі». Напрыклад, адзін мужчына з Сібіры прыехаў развітацца з сястрой перад тым, як ісці на фронт. Ён казаў, што сям’я вырашыла: каб сплаціць іпатэку, трэба ісці на вайну.

Калі я спытала, ці толькі з-за грошай, ён адказаў: «Я ненавіджу хахлоў. І ўсё». Для яго расійскія салдаты — героі, як савецкія ў Афганістане. Ён абвінаваціў мяне ў тым, што ў «Цынкавых хлопчыках» я зняславіла іх.

Пра Беларусь і саўдзел у вайне

EP: Хто вашы героі — беларусы, рускія, украінцы?

Алексіевіч: Усе, каго змыла хваля агульнага караблекрушэння. Але ўкраінцы, можа, больш вызваліліся. Беларусь цяпер — акупаваная краіна: там стаяць расійскія войскі, самалёты, лагеры, шпіталі, рамонтныя базы танкаў. З нашай зямлі ідуць атакі. Таму мы — саўдзельнікі ў агрэсіі, але ў краіне пад акупацыяй людзі не могуць выходзіць на вуліцу — за нацыянальны сцяг даюць 15 гадоў турмы.

Пра вайну і штодзённасць

EP: Ці ёсць у кнізе матэрыялы ад украінскіх журналістаў?

Алексіевіч: Так. Я слухала запісы размоў палонных расійскіх салдат з сем’ямі. Адной жанчыне муж тэлефанаваў з турмы, а яна казала: «Наш сусед даслаў дачцэ ноўтбук і красоўкі, а ў нашай дзяўчынкі няма нават планшэта».

Адна журналістка ў Бураціі гутарыла з маці, якая пахавала сына, што загінуў ва Украіне. Маці баялася гаварыць — калі напішуць у прэсе, яна не атрымае кампенсацыю, за якую хацела купіць кватэру дачцэ. І яна сказала толькі: «Ён загінуў як герой. Калі б не ён, украінцы дайшлі б да Бураціі». Вось што робіць тэлевізар.

Пра будучую кнігу

EP: Калі вы плануеце завяршыць кнігу?

Алексіевіч: Думаю, напрыканцы наступнага года. Яна мае тры раздзелы: «Час рэвалюцыі», «Час паражэння» і «Вечны час».

Мы жывём у момант, калі побач існуюць некалькі эпох: з аднаго боку — штучны інтэлект, з другога — танкавыя калоны на мяжы з Украінай. Людзі часта кажуць мне, што размаўляюць са штучным інтэлектам, бо няма з кім гаварыць. Вось да чаго дайшло.

Пра мінулае і бацьку

EP: Ці быў камунізм ужо мёртвай ідэяй, калі вы пісалі «Час сэканд-хэнд»?

Алексіевіч: Ён паміраў у агоніі, але не памёр. А разам з ім руйнаваліся і імперскія ідэі. Як пісаў Ілья Кабакоў: «Калі мы ўзрадаваліся, што перамаглі камунізм, паглядзелі вакол — а ўсюды пацукі». І гэты монстр распаўся на тысячы пацукоў. Людзі ідуць забіваць братоў-украінцаў за грошы. Гэта больш жахліва, чым у часы Брэжнева.

EP: Ваш бацька быў ідэалістам…

Алексіевіч: Ён быў камуністам, вучыўся ў Мінску на вайсковага журналіста, пайшоў на фронт. Потым яму прапанавалі кар’еру, але трэба было развесціся з маці — яна была ўкраінкай, жыла на акупаванай тэрыторыі. Ён не пакінуў яе, і яго адправілі дырэктарам школы ў правінцыю. Ён верыў у камунізм, але лічыў, што Сталін яго сапсаваў.

Калі я вярнулася з Афганістана і расказала, што яго вучні там паводзяць сябе як злачынцы, ён плакаў. І я зразумела: любоў — вышэй за ідэю. Перад смерцю ён папрасіў пакласці ў труну партыйны білет. Верыў да канца.

Пра палітвязняў

EP: Ці ёсць у кнізе гісторыі беларускіх палітвязняў?

Алексіевіч: Напрыклад, пра маці таленавітага айці-спецыяліста, які атрымаў шмат гадоў турмы за ўдзел у пратэстах супраць Лукашэнкі. Яна папрасіла намаляваць партрэт свайго сына на драўлянай дошцы, прымацавала да яго колы і вазіла яго з сабой усюды.

EP: Ці дапамагае Захад палітвязням?

Алексіевіч:  Так, але толькі дыпламатычна. Трамп пачаў іх «купляць», і Лукашэнка гэтым скарыстаўся. У турмах каля 2000 чалавек. Ён выпускае іх часткамі, каб атрымліваць выгаду. А яшчэ садзіць новых — нават тых, хто дапамагае сем’ям вязняў.

Пра мову і культуру

EP: Вы беларуская пісьменніца, але пішаце па-руску. Ці можа беларуская культура развівацца ў рускай мове, як ірландская ў англійскай?

Алексіевіч: Так. Я беларуская пісьменніца, і я пішу па-руску.

EP: Як вы ставіцеся да адмовы ад рускай мовы ва Украіне?

Алексіевіч: Я супраць, але думаю, што гэта часовая з’ява, выкліканая адчаем, а не пастаянная тэндэнцыя. Урэшце, мовы, якія пакінулі пасля сябе каланізатары ў Афрыцы, сталі шляхам да цывілізацыі. І гэта вельмі добра.

Пра нянавісць і будучыню

EP: Ці адчуваеце вы нянавісць да Лукашэнкі і яго атачэння?

Алексіевіч: Вельмі. Я не магу вярнуцца дадому. Але ўсё павінна адбывацца паводле закона — суд у Гаазе.

У кнізе ёсць раздзел пра тое, як вучыцца жыць побач з катам. Хтосьці кажа, што трэба павесіць усіх, але я думаю: нянавісць — гэта тупік. Выратаванне — у дыялогу.

EP: Як ператварыць нянавісць у канструктыўную энергію?

Алексіевіч: Вось менавіта. І гэта праца для інтэлектуалаў, пісьменнікаў, мастакоў, святароў. Яны павінны паказаць, як можна гаварыць і не забіваць.

• 12
• 6
• 1
• 10
• 1
• 4
• 1
• 3