«Kupalle… heta dobra… Ot, pomniu, kaliś źbiaremsia, pajedziem dzie na pryrodu, zapalim vohnišča i piajom, piajom praz usiu noč…» Jak pravilna śviatkavać Kupalle, dzie jaho śviatkavać, i hałoŭnaje — kali. U dadatak — recept vina zielanoha i kupalskaja kazka dla ŭsich uzrostaŭ. 23-ha červienia Kupała, 24-ha — Jan.
Jak my adradzili Kupalle
Kupalle — heta dobra… Ot, pomniu, kaliś źbiaremsia, pajedziem dzie na pryrodu, zapalim vohnišča i piajom, piajom praz usiu noč…
A kali surjozna, dyk siońnia ja trochi skieptyčna pahladaju na sproby «adradzić» Kupalle. Moj pesymizm vyklikany praktyčnym dośviedam. Spačatku na našych śviatach źbirałasia čałaviek 50‑100 tałakoŭcaŭ. Usie adzin adnaho viedali, usie viedali pieśni, abrady, bo pierad hetym pravodzili specyjalnyja zaniatki. Pierad nami vystupali prafesijnyja falklarysty, sami knižki pačytvali. Heta paŭtarałasia z hodu ŭ hod, tak što byli trochi adukavanyja. U maim archivie zastałasia tečka kolišnich scenaroŭ. U vyniku nichto nikoli nie napiŭsia, nie zbłudziŭ, nie ŭtapiŭsia. Było viasioła i adnačasova nadziejna, spakojna. Potym padumali — kali nam tak dobra, dyk i inšym budzie. Stali zaprašać, ahitavać. Pačali prychodzić, tysiačy… I śviata razburyłasia. A ŭ Litvie zrabili Kupalle vychodnym dniom i ciapier na pieršym miescy kamercyja — piva dy šašłyki.
Maja parada budzie takaja. Arhanizujcie na niejkaj scenie kupalski kancert dla šyrejšaj publiki. Zaprasiecie falklorny kalektyŭ, najlepš aŭtentyčnych babulaŭ. Možna pračytać vieršy pra Kupalle, možna artystyčna pračytać apisańni kolišnich abradaŭ. Možna prydumać dla publiki ŭsialakija konkursy, latarei, inšyja zabavy. A ŭžo potym źbiarycie nadziejnych siabroŭ i pajdziecie ź imi ŭ vandroŭku. Znajdziecie pryhožaje miesca. Na moj hust, voziera pobač moža j nia być, pakupacca‑pakačacca i ŭ rasie možna. Lepiej, kab było takoje miesca, adkul možna było b nazirać uzychod sonca. Ź im na Kupalle niešta robicca. Jano «hraje». Pasiadzicie kala vohnišča, paśpiavajcie, jak umiejecie, zvarycie kupališu — vina zielanoha… I budzie vam sapraŭdnaje śviata.
Pa sakrecie raskažu recept vina zielanoha. U kacioł nabiarecie kryničnaj vady. Kali zakipić, zdymiecie z ahniu. Usypcie sušanych ziołak — śviatajańniku ci lubych inšych, jakija lubicie. Kali nastaicca, vyłavicie zielle, pakładziecie miodu i pastaŭcie, chaj iznoŭ zakipić. Tady ŭlicie ŭ kipień konaŭku čystaha śpirytusu. Aściarožna. Śpirt zaharycca j sakralny ahoń paśviencić vaš napoj. Zdymiecie kacioł z ahniu i dabaŭcie jašče trochi vohniennaj vady. I, pakul ciopły, picie na zdaroŭje.
***
Na Kupalle
Kazka
Pozna ŭnačy, kali ŭvieś horad užo spaŭ, kala pomniku Janku Kupału zaćviła paparać‑kvietka. Ad jaje abudziŭsia vialiki paet. I, jak potym akazałasia, inšyja pomniki. Kupała raspraviŭ plečy, abtros pył viakoŭ, uziaŭ kijok darožny i skazaŭ: «A chto tam idzie?» I sam pajšoŭ. Spačatku jon pajšoŭ da rečki Śvisłač (jana ciače niepadaloku). Tam kupalisia dziaŭčaty. «Dzieŭki, kančaj hetyja raspusnyja hulni. Nastaŭ čas zmahańnia. Siońnia nam treba raźbić vorahaŭ i ačyścić rodnuju ziamlu ad čužyncaŭ. Apranajciesia zaraz ža i biažycie źbirajcie ŭsich našych», — skazaŭ dziadźka Janka i navat palito svajo źniaŭ, kab tym było što apranuć. «Što vy, spadar Janka! Nie, my pojdziem tak — jak sapraŭdnyja amazonki. Našych budziem natchniać, a vorahaŭ zamańvać u zasadu». Kinulisia jany biehčy. Adna pabiehła da Maksima Bahdanoviča. Bahdanovič ubačyŭ dziaŭčynu i davaj stračyć: «Zorka Venera…» «Adstavić, spadar paet! Ciapier nia čas na luboščy. Čas vypraŭlacca ŭ pahoniu». «Za ciabie mnie ŭmierci dazvol», — skazaŭ rašuča paet inšym vieršam. Druhaja dziaŭčyna pabiehła da Jakuba Kołasa. Kołas, pačuŭšy navinu, trochi pasiadzieŭ, padumaŭ i vydaŭ: «Ja maŭču, maŭču, tryvaju, ale chutka zahukaju — strelby, chłopčyki, biary…» Treciaj dziaŭčynie vypała samaja dalokaja daroha — da Franciška Skaryny. «Dziadziečka Francišak, niama času słuchać mudraje čytańnie z vašaj knihi, nadta daloka biehčy». «Heta ž henyja hady naŭmysna mianie tak daloka zapiorli.Ja ž musiŭ stajać kala Akademii navuk. Ale ničoha, paśpiejem — jak pčoły, što baroniać vulli svaje…»
Narešcie ŭsie sabralisia kala cyrku. Stali dumać: a kudy iści? Apazycyja zaŭždy sprabuje adsiul na centralnuju płošču prajści. Musić, tam vorahi i zasieli. Chadziem tudy.
Heta było pryhoža. Ziamla skałanałasia ad ichnaha mahutnaha postupu. Nieba raźlahałasia ad hukaŭ pieramožnaha himnu «A chto tam idzie ŭ ahromnistaj takoj hramadzie? Biełarusy». Ništo ich nie mahło strymać i jany vyjšli na płošču. A tam nikoha niama… A čaho jany tady siudy ściamilisia? Tut ź lesu vyjšaŭ chłopčyk ź lebiedziem. Vusnami dziciaci hłaholić iścina, i chłopčyk im skazaŭ: «Treba iści dalej, da Niezaležnaści. Tam staŭ vorah». I našyja hieroi pajšli dalej. Znajšoŭsia adzin zdradnik, sa svaich, tutejšych — Feliks Dziaržynski. Chacieŭ jon zatrymać našych zmaharoŭ, ale dzie ž ty suprać takoj siły pojdzieš. Našyja raźbili voraha, litaralna raźbili, na kavałački raskryšyli. Potym hałavu znajšli, pastavili na tym miescy. Tolki roznyja ekskursavody pa‑roznamu tłumačać heta. Adnyja chvalacca — maŭlaŭ, voś jak našyja hieroi henaha hada… A druhija biadujuć — vuń jak henyja hady našaha hieroja… Nu, ale treba iści dalej. Kali ŭžo bicca dyk bicca — padavaj hałoŭnaha voraha. Jon zachapiŭ našu płošču Niezaležnaści, jon zachapiŭ naš Dom uradu. Nu ničoha, my jaho zaraz razabjem. Na kavałački. Na druz. U pył.
Vyjšli na płošču. Pa darozie sustreli jašče śviatoha Jurju, spytalisia błasłavieńnia. «Śviatuju spravu zadumali. Ja z vami pajdu. Dzida maja pratknie jašče adnaho złydnia»,— śviaty Jurja pierastupiŭ zabitaha cmoka i palacieŭ napieradzie biełaruskaha vojsku. I voś padyšli jany da hałoŭnaha voraha. Heta byŭ Uładzimier Illič Hultajoŭ. Pastajali, pahladzieli, ździvilisia: kazali, vialiki pravadyr, vialiki pravadyr — a jon ža ŭ paraŭnańni z nami zusim mały. Dy my jaho zaraz.
Ale nie paśpieli. Zapiajaŭ pievień. Vyśvietliłasia, što toj cmok, jakoha jany pakinuli kala čyrvonaha kaściołu, nia zdoch, a tolki tak, prykidvaŭsia. I nia toje, što jon škadavaŭ biazbožnika Hultajova, — naadvarot, jon sam mieŭ na jaho zub za toje, što biazbožniki niščyli vieru nia tolki ŭ Boha, ale i ŭ Čorta. Dyk voś, hety cmok nia praz Hultajova, a praz svaju pahanuju takuju naturu, kab usio papsavać, uziaŭ i zapiajaŭ pieŭniem. A viadoma, jak pievień zapiaje — kaniec usim kupalskim čaram. U adno imhnieńnie pomniki viarnulisia na miescy. Ale ničoha, nie apošni raz Kupalle śviatkujem…
***
Nie na kalandar, a na sonca
Biełaruskija etnohrafy ŭ adzin hołas ćvierdziać: sapraŭdnaje Kupalle pavinna adznačacca ŭ noč z 23 na 24 červienia. Darečy, mienavita tak śviatkujuć jaho našy susiedzi palaki, litoŭcy. U łatyšoŭ heta navat nacyjanalnaje śviata — Liha. A biełarusy adznačajuć Kupalle i ŭ červieni, i ŭ lipieni.
«Sonca — hałoŭny Boh. I tamu našyja prodki ŭšanoŭvali mienavita dzień najvyšejšaha soncastajańnia —17 hadzin 9 chvilin. Znoŭ ža mitalohija isnuje: paśla Kupalla — samaha vysokaha soncastajańnia — pryroda jak by vianie. Lekavyja, hajučyja ziołki i kvietki pierastajuć mieć tuju žyćciovuju siłu lekavuju. Tamu treba było b aryjentavacca nie na kalandar, a na sonca», — raspaviadaje kandydat filalahičnych navuk, etnakulturolah Lija Sałaviej.
Usia sprava ŭ kalandarach, julijanskim i hryharyjanskim, kaža falklaryst Nasta Hułak: kataliki adznačajuć Iaana Chryściciela z 23 na 24 červienia, pravasłaŭnyja — Jana z 6 na 7 lipienia.
***
Dzie śviatkavać Kupalle
…nad Niomnam
30 červienia «Ruch «Za Svabodu» ładzić niepadalok ad Horadni tradycyjnaje biełaruskaje Kupalle. Daviedki pa t.: (029) 133‑87‑17 (Eduard), (029) 788‑31‑63 (Andrej), [email protected].
…u Laŭkach
U noč z 7 na 8 lipienia ŭ Kupałaŭskich miaścinach na Aršanščynie projdzie noč volnaj biełaruskaj paezii. Vieršy, pieśni, proza i dyskusii — la vohnišča na bierazie Dniapra pobač z muzejem u Laŭkach.
…u «Reaktary»
25 červienia ŭ klubie «Reaktar» (V. Charužaj, 29) adbudziecca 1‑y mižnarodny kupalski pahan‑folk fest «Kupalskaje Koła». Biaruć udzieł TIŃ SOŃCIA z Ukrainy, ALKONOST z Rasiei, ZNICH, LITVINTROLL, LUTOVIEŔJE, PIAREVARATIEŃ ź Biełarusi. Pačatak a 18‑j.
…ź Irynaj Darafiejevaj
22 červienia ŭ Mirskim zamku pačniecca trochdzionny festyval. U pieršy viečar budzie hučać klasyčnaja muzyka ad arkiestru Teatru opery. Paśla hetaha vystupić ansambal «Vierasy» va ŭsich svaich składach roznych časoŭ.
23 červienia muzyčnaja impreza raspačniecca kancertam «Charošak», paźniej budzie «Dyskateka — 80‑ch».
24 červienia — «Pieśni hodu Biełarusi». Imiony ŭdzielnikaŭ vyznačajucca pavodle rejtynhaŭ FM‑stancyj.
Nu, i ŭrešcie — šoŭ «Kupalle Iryny Darafiejevaj. Festyval stychij».
Pačatak kancertaŭ — a 21.30 i 23.30.
…u Londanie
Śviatkavańnie Kupalla ŭ Londanie adbudziecca ŭ subotu 23 červienia. Pačniecca a 17‑j u kaplicy Śv. Piatra i Paŭła (na rahu Holden Road i Holden Avenue), i praciahniecca a 17.30 u sadzie Biełaruskaha kulturnaha i relihijnaha centru (39 Holden Road, London N12). Čakajucca pieśni, skoki praz vohnišča i inšyja tradycyjnyja imprezy i dziei.
Usie ŭnioski ŭ vyhladzie ježy (sałataŭ, miasa ci to vypiečki i inš.) i pitva vitajucca. A taksama kvietki dla kupalskich viankoŭ. Viečar zakončycca prykładna a 22‑j.
…u ZŠA
Ńju‑Jorskija biełarusy buduć śviatkavać Kupalle 22—24 červienia na terytoryi Ward Pound Ridge ŭ Cross River, NY. Transpart: Ciahnikom sa stancyi Grand Central da prypynku Katonah. Heta prykładna hadzina jazdy ciahnikom ad Manhetanu na Mietro North, Harlem Line.
Kantakty: Piotra i Alena Ryžyja: [email protected]
…u Ventśpiłsie
U Ventśpiłsie (Łatvija) z 30 červienia da 1 lipienia — Dni biełaruskaj kultury. Tematyka Dzion — «Ad Liha da Kupały», hałoŭnaja meta — paznajomić žycharoŭ i haściej Ventśpiłsu z najpryhažejšymi tradycyjami śviatkavańnia Kupalla ŭ biełarusaŭ. Haściam, aprača ŭdziełu ŭ Kupalnych hulańniach, jakija adbuducca 1 lipienia ŭ Prymorskim Muzei, prapanujecca dać asobny kancert na adnoj z adkrytych placovak Ventśpiłsu ŭ subotu, 30 červienia.
Hałoŭnym śpikieram Žanočaha forumu ŭ Minsku stanie rasijski kryndžovy psichołah, jaki raskazvaŭ pra «pamiać žanočych pałavych hub»12
Kamientary