Ihar Lalkoŭ. Kraina našych niaspraŭdžanych nadziejaŭ

 Kraina našych niaspraŭdžanych nadziejaŭ

Biełarusam Francyja j francuzy zaŭsiody ŭjaŭlalisia krainaju j ludźmi Nadziei. U pierałomnyja momanty historyi našyja prodki źviartali svaje pozirki da dalokich bierahoŭ Seny j Luary.

Jahajła, zaklučajučy Kreŭskuju uniju, braŭsia šlubam z karalevaju Polščy Jadźvihaj, pradstaŭnicaj słynnaj francuskaj dynastyi d'Anžu. U kancy XVI st., kali zhas rod Jahajłavičaŭ, pieršym abranym manarcham Rečy Paspalitaj staŭsia Hienryk Valeza, budučy karol Francyi Hienryk III. U XVII st. našaja dziaržaŭnaja elita šukała ratunku ad anarchii j razvału, što apanavali krainu ŭ časie “švedzkich”, “kazackich” i “tureckich” vojnaŭ, zaprašajučy na varšaŭska-vilenski, a to j asobna na vilenski stalec naščadkaŭ słavutych francuskich familijaŭ. Prapanovy takoha kštałtu atrymlivali j znakamity vajar Lui II de Burbon, prync de Kande (viadomy ŭ historyi jak Kande Vialiki), i jahony syn Anry-Žul de Kande, i Fransua-Lui de Burbon, prync de Kanci, jaki byŭ navat zakonna abrany karalom Polščy j vialikim kniaziem Litvy ŭ traŭni 1697 h. Častka litvinskaj šlachty zastałasia viernaj hetamu haspadaru, navat kali ŭ 1698-m jon źbieh z Rečy Paspalitaj pad naciskam vojskaŭ saksonskaha kurfiursta Frederyka-Aŭhusta. Apošni byŭ abvieščany polska-litvinskim manarcham Aŭhustam II dy adrazu ž uciahnuŭ dziaržavu ŭ źniščalnuju Paŭnočnuju vajnu. Mienavita na dapamohu Francyi abapiralisia ramantyki Barskaj kanfederacyi, jakija ŭ 1768—71 h. zmahalisia z akupacyjnymi rasiejskimi vojskami, sprabujučy zachavać niezaležnaść Rečy Paspalitaj. I karotkačasovaje adnaŭleńnie ŭ XIX st. Vialikaha Kniastva Litoŭskaha taksama adbyłosia pry samym niepasrednym udziele Francyi — Časovy Ŭrad VKŁ stvaryŭsia ŭ 1812 h. u Vilni, zaniataj Vialikaj Armijaj Napaleona Banaparta, i dziejaŭ pad kantrolem imperatarskaha kamisara Ł.Bińjona. I paŭstancy 1794, 1830—31, 1863—64 hh. słali svaich emisaraŭ pa dapamohu mienavita ŭ Paryž — tudy, dzie ŭ 1643 h. Ivan Uževič skłaŭ pieršuju ŭ historyi hramatyku biełaruskaj movy, dzie ŭ 1840-m Alaksandar Rypinski vydaŭ pieršuju ŭ historyi knižku, na tytulnaj staroncy jakoj čytač moh pabačyć zahadkavuju nazvu — “Biełaruś”, dzie ŭ 1841-m Adam Mickievič padčas lekcyi ŭ Kalež de Frans nazvaŭ movu biełarusaŭ “samaju harmaničnaj i z usich słavianskich movaŭ najmienš źmienienaj”. Pieršym mižnarodnym demaršam pieršaje biełaruskaje palityčnaje partyi — Biełaruskaj Sacyjalistyčnaj Hramady — byŭ jejny ŭdzieł u nielehalnym źjeździe partyjaŭ Rasiei, što adbyŭsia ŭ 1904 h. u Paryžy.

Adnak, zahadka adviečnaha biełaruskaha spadziavańnia na vyrašeńnie kardynalnych prablemaŭ svajho Kraju z dapamohaju dalokaj i takoj spakuślivaj Francyi zdajecca jašče bolš tajamničaju, kali ŭspomnić pra kaniec usich vyšejpieraličanych zachadaŭ. Uspomnić, jak kožny raz naša krochkaja Nadzieja ŭščent raźbivałasia ab kamienny mur de la Politique réelle i du Pragmatisme national — realnaje palityki nacyjanalnaha prahmatyzmu.

I sapraŭdy, vyniki sprobaŭ prymusić halskaha pieŭnia prakryčać nam śvitanak havorać sami za siabie. Hienryk de Valua prahaspadaryŭ u Rečy Paspalitaj tolki čatyry miesiacy (luty—červień 1574), na praciahu jakich nie znajšoŭ času naviedać Vialikaje Kniastva, a potym patajemna źbieh u Paryž, kab zaniać spadčynny tron pa śmierci brata Karła ICH. Kande Vialiki ŭvohule admoviŭsia pryjechać u Reč Paspalituju, a jahony syn nie pahadziŭsia na karonu VKŁ, asobnuju ad polskaj, kali “karaniažy” nie zachacieli abrać jaho spadkajemcam karala j vialikaha kniazia Jana Kazimira. Prync de Kanci nia zdoleŭ dabracca da miesca karanacyi, a svajoj nierašučaściu za niekalki miesiacaŭ raspužaŭ usich prychilnikaŭ i biassłaŭna pakinuŭ Kraj. Barskim kanfederatam nie chapiła mizernaj francuskaj dapamohi, kab adužać šmattysiačnaje rasiejskaje vojska, i ichnaja paraza spravakavała pieršy padzieł Rečy Paspalitaj. Časovy Ŭrad VKŁ musiŭ pakinuć dziaržavu razam z adstupajučymi častkami Vialikaj Armii ŭ śniežni 1812 h., a ŭsia jahonaja dziejnaść źviałasia da arhanizacyi charčovaha j furažnaha zabieśpiačeńnia francuskaha vojska dy rekruckaha naboru ŭ toje samaje vojska — čamuści, pavodle rasiejskaha zakanadaŭstva. Insurhientam Kaściuški, Vałoviča ci Kalinoŭskaha Francyja ničym realna nie dapamahła.

Ihar Lalkoŭ