Sto biełaruskich knih XX stahodździa

 Sto biełaruskich knih XX stahodździa

Vyniki apytańnia čytačoŭ “NN”

Byvaj, XX stahodździe. My sychodzim. My pakidajem hety pylna-fijaletavy Aŭhanistan u ruinach. My jašče doŭha budziem zhadvać ciabie, XX stahodździe. Tvaje revalucyi dy vojny, kurapaty, chatyni, čarnobyli. A što śvietłaha — dyk chiba niešta asabistaje, kožnamu svajo, z malenstva. Śvietła zaŭsiody napieradzie. Bo my sychodzim fatalna i niezvarotna. My sychodzim i hasim za saboju śviatło.

Dla Biełarusi heta było litaraturnaje stahodździe. Nacyja, Paezija i Kamuna naradžalisia ŭvadnačaśsie, i starońniamu naziralniku čaściakom nie ŭdavałasia adroźnić ich pamižsobku. Što ŭžo kazać pra samich narodžanych! Nacyja paetaŭ i nacyja balšavikoŭ stvarała siabie, abviaščała pra siabie śvietu i zabivała siabie. Litaratura naradžałasia i hinuła. Tysiačy ludziej, što ŭśviadomili siabie biełarusami, bralisia za krasnaje piśmienstva z usim svaim entuzijazmam i hinuli ad junačaje biezahladnaści i nieabačlivaści. Naradžeńnie i śmierć išli tut pobač. Nacyja napoŭnicu pieražyła hetaje stahodździe praź litaraturu, litaratura napoŭnicu adlustravała nacyjanalny los. Nivodzin inšy vid tvorčaści hetak poŭna i systemna nia vykazaŭ Biełaruś u XX st. I nivodzin za hetaje stahodździe nia skłaŭsia ŭ taki samadastatkovy malunak, jak heta adbyłosia ź litaraturaj.

Architektura tolki blisnuła niekalkimi pomnikami kanstruktyvizmu, nadzvyčaj kvołymi pošukami nacyjanalnaha stylu, tatalnaj zabudovaj savieckich chruščovak dy panelnych brežnievak i biesprecedentnym vyniščeńniem pomnikaŭ minułych epochaŭ. Absalutna eklektyčnaja i frahmentarnaja atrymałasia karcina. Ujavić sabie celnuju historyju biełaruskaj architektury XX st. niemahčyma. U paraŭnańni z papiarednimi epochami — poŭny zaniapad. Padobnym čynam vyhladaje i vyjaŭlenčaje mastactva. Viciebskaja škoła 20-ch, malavanyja dyvany Aleny Kiš, prychod cełaje płojmy hrafikaŭ u 70-ja — źjavy, ničym mižsobku nie źviazanyja. Muzyka praz usio stahodździe raskraplonaja pieśniami, u jakich jana žanrava čaplałasia za toje samaje pryhožaje piśmienstva, za litaraturu. Litaraturnaje stahodździe ŭsprymajecca jak vydumka, fikcyja, u jakuju zdarovy rozum čaściakom admaŭlajecca vieryć.

Čatyry hady tamu “Naša Niva” nadrukavała śpis sta najlepšych knižak XX st. Toj śpis byŭ składzieny supracoŭnikami Ńju-Jorskaj Publičnaj Biblijateki i achoplivaŭ knihi z usiaho śvietu i ŭsich sferaŭ žyćcia čałaviectva. U kancy śpisu redakcyja prapanavała čytačam stvaryć svoj śpis — sta najlepšych biełaruskich knih XX st. I voś za praminuły čas atrymali mnostva listoŭ z prapanovami. Chto paru-trojku knižak nazyvaŭ, a chto i ŭsie sto. Peryjadyčna na staronkach “NN” drukavalisia pramiežkavyja padliki — śpisy samych papularnych knih. A ŭsie ŭvohule prapanovy zanosilisia ŭ ahulny redakcyjny śpis. Na siońniašni dzień hety ahulny śpis uklučaje 1000 nazvaŭ. Ci mahło štości ź nieasprečnych kaštoŭnaściaŭ tudy nie patrapić? Vierahodna, nie. Bo pisali ludzi samych roznych uzrostaŭ, adrasoŭ i prychilnaściaŭ. Kolki ŭsiaho było vydadziena biełaruskich knih u XX st.? Napeŭna, tysiačaŭ sto. Vybraŭšy ź ich sto najlepšych, “Naša Niva” pastaviła metu sfarmavać universalnuju biblijateku biełaruskaj cyvilizacyi i novuju, postsavieckuju hijerarchiju nacyjanalnych kulturnych aŭtarytetaŭ. Što ŭ vyniku atrymałasia?

Kab adrazu źniać paproki i zrazumieć “niedarečnaści”, treba mieć na ŭvazie, što heta — vynik apytańnia nie specyjalistaŭ albo ŭsich naahuł, a mienavita čytačoŭ “Našaj Nivy”. Naturalna, heta aŭdytoryja ludziej, dałučanych da tajemstvaŭ biełaruščyny. Sami matyvacyi adboru — zusim roznyja. Najčaściej heta — znakavyja knihi. Sapraŭdy, jak moža vyhladać taki śpis biez Kupały i Kołasa? Navat kali ŭ vas nie ŭźnikaje patreby źviartacca da ichnych tvoraŭ. Druhi matyŭ — heta ŭsio adno jak adkładańnie tych knih, jakija chaciełasia b pračytać. Sapraŭdy, kali kiravacca matyvam — što b ja ŭziaŭ z saboj u kosmas, dyk, naturalna, uziaŭ by najpierš nia toje, što pieračytvać, a toje, čaho jašče nie čytaŭ. Jašče adzin matyŭ — intaresy nastupnych pakaleńniaŭ — knihi, jakija pavinny pračytać dzieci. Albo jašče — čytaŭ niekali, pra što — nia pomniu, ale niečym dobrym zapomniłasia. Nu i mnostva drabniejšych matyvaŭ — što zhadvajecca sa školnaj prahramy, ci voś taki — skłaści śpis z małaviadomych, ale biezumoŭna vartych knih. Słovam, matyvacyjaŭ mnostva, i heta dazvalaje ličyć našaniŭski rejtynh dastatkova abjektyŭnym. Choć jon i šmat u čym nie supadaje z aficyjnaj, vypracavanaj za savieckim časam hijerarchijaj. Zrešty, tut spracoŭvaje hałoŭny našaniŭski pryncyp, jaki možna akreślić adnym słovam — dekamunizacyja. Tak ci inakš, hazeta nie pretenduje na poŭnuju abjektyŭnaść svajho prajektu — chutčej heta sukupnaść subjektyŭnaściaŭ.

Paet stahodździa ŭ Biełarusi — ź vialikim adryvam ad inšych — Maksim Bahdanovič. Mienavita jamu naležyć i biełaruskaja kniha stahodździa — “Vianok” — taja, što vyjšła ŭ 1913 h. Jaje čytačy “NN” nazvali 59 razoŭ, i heta maksymalnaja ličba. Cikava, što Bahdanovič amal usio śviedamaje žyćcio pražyŭ pa-za Biełarusiaj i movu vyvučaŭ z knih. I pražyŭ usiaho 26 hadoŭ. Navat partreta narmalnaha nie zastałosia — adno prydumanyja. I razam z tym niama nijakaha ŭjaŭleńnia, što b jon rabiŭ, kali b nie pamior napiaredadni revalucyi ŭ 17-m. Nastolki, zdajecca, poŭna i pryhoža vykazaŭsia, a novaja realnaść mahła zapatrabavać ad jaho takich piesień, što zahasili b uvieś papiaredni estetyčny podźvih lubimaha paeta nacyi. Rańniaja śmierć zrabiła tak, što jahony talent dastaŭsia nam nierastračany. Mižvoli dumaješ, jak usio ž doŭhaje tvorčaje žyćcio moža źnivelavać uražańnie ad šedeŭraŭ, napisanych u maładości. Zhadvajucca słovy Albera Kamiu: my zadoŭha žyviem. Albo prykład Selindžera, jaki śviadoma pierastaŭ zajmacca litaraturaj, jak tolki adčuŭ, što, kažučy słovami Hlobusa, paezija pakinuła jaho. Što praŭda, karotki viek — zusim nie dla ŭsich tvorcaŭ zakon. Žyŭ by dalej Karatkievič, mieli b my jašče tuzin vydatnych jahonych knih.

Uładzimier Karatkievič — piśmieńnik stahodździa, jon pa-za kankurencyjaj. Čytačy “NN” nazyvali jahonyja knihi 277 razoŭ, a jahonaje “Dzikaje palavańnie karala Stacha” — samaja lubimaja paśla Bahdanovičavaha “Vianka” biełaruskaja kniha.

Treciaja postać u našaniŭskim rejtynhu — Vasil Bykaŭ. Jaho zhadvali 209 razoŭ. Heta, tak by mović, viaršyni, nieasprečnyja kaštoŭnaści. Da prykładu, knihi nastupnaha ŭ rejtynhu — Janki Kupały — nazyvalisia 129 razoŭ.

Liderstva Bahdanoviča i Karatkieviča raźmiaščajecca pa-za savieckaj idealohijaj. Pieršy ŭsio napisaŭ jašče da kamunizmu, druhi — na vychadzie z kamunizmu. Heta značyć, što apłodnienaja kamunaj nacyjanalnaja ideja nie dała ŭ vyniku pazačasavych šedeŭraŭ.

Zachodniebiełaruskija aŭtary ŭ paślavajenny čas nia nadta hanaravalisia ŭ školnych prahramach. Ukareńvaŭsia stereatyp, što centram kultury ŭ mižvajenny peryjad byŭ Miensk, a zachodniebiełaruskija tvorcy — niby marhinalnyja, nie zusim pravilnyja. Ažno za apošniaje dziesiacihodździe stała zrazumieła, što heta nia tak. I našaniŭski knižny rejtynh paćviardžaje heta.

1920 hod paznačany “Historyjaj biełaruskaj litaratury” Hareckaha, a nastupny, 21-šy — brašurkaj “Adviečnym šlacham” Ihnata Abdzirałoviča. Abodva tvorcy — vilenskija. U 22-m vychodziać apošni tom “Biełarusaŭ” Karskaha i “Spadčyna” Janki Kupały. Mienskija vydańni. Dalej zachodnija i ŭschodnija knižki čarhujucca. Naprykład, u 27-m vychodziać “Bajki” Krapivy ŭ Miensku i “Pad sinim niebam” Arsieńnievaj u Vilni. U samy razhar balšavickich represijaŭ suprać biełaruskaj intelihiencyi karcina vyhladaje tak: u 35-m u Miensku — “Treciaje pakaleńnie” Kuźmy Čornaha, u 36-m u Vilni — “Na etapach” Maksima Tanka. 37-my paznačany dźviuma knihami: mienskim “Mikołkam-paravozam” Łyńkova i vilenskaj knižkaj “U kapciuroch HPU” Franciška Alachnoviča. U 38-m — pusta, a ŭ 39-m — krapivoŭskaja pjesa “Chto śmiajecca apošnim”. Symbaličnaja nazva. Paśmiajalisia... Kandrat Krapiva, monstar tahačasnaj biełaruskaj savieckaj litaratury, udzielničaŭ u tak zvanym “vyzvalenčym pachodzie savieckaj armii ŭ Zachodniuju Biełaruś”. Viedajučy niadobry kantekst času, hety radok u bijahrafii Krapivy ŭsprymaješ jak pajezdku na safary.

Minułaja vajna pradstaŭlenaja ŭ rejtynhu ŭsiaho dźviuma knižkami — zusim nia tych aŭtaraŭ, jakija vypuskali hazetu “Razdavim fašysckuju hadzinu”. Čas usio rasstaŭlaje na svaje miescy, i važniejšym robicca nie savieckaje abo fašystoŭskaje, a toje, dzie hałoŭny matyŭ tvorčaści — biełaruščyna, jaje subjektnaje samavyjaŭleńnie. Čytačy nazvali zbornik Łarysy Hienijuš “Ad rodnych niŭ”, jaki vyjšaŭ u Prazie, i knihu “Biełaruś učora i siańnia”, paznačanuju akupavanym niemcami Mienskam. Dalej hetaja halina biełaruskaj litaratury całkam vyciaśniajecca na emihracyju idealahizavanaj savieckaj litaraturaj.

Paślavajenny peryjad paznačany panavańniem mienskich piśmieńnikaŭ. Ale našaniŭski rejtynh i tut unosić karektyvy ŭ našyja ŭčorašnija školnaprahramnyja stereatypy. Na ŭsie 50-ja hady — tolki dźvie knihi — “Na rostaniach” Jakuba Kołasa i emihranckaja “Płyvie z-pad Śviatoje hary Nioman” Jurki Vićbiča. Sapraŭdnaja chvala litaratury pačynajecca ŭ časy chruščoŭskaje adlihi. Mielež, Bryl, Bykaŭ, Karatkievič panujuć u 60-ja — 70-ja — 80-ja hady. Pastupova da ich dałučajucca inšyja tvorcy, pieravažaje histaryčnaja tematyka. Cikava, što nie zastalisia niezaŭvažanymi i emihranckija knihi Janki Stankieviča, Aŭhiena Kałuboviča, Vitaŭta Kipiela, Kastusia Akuły i knihi biełarusaŭ u Polščy — Turonka i Hajduka. Peŭny fenomen našaniŭskaha śpisu — vydańni Vitaŭta Čaropki. Ich pamiž sta knih XX st. ažno čatyry. Asabista ja vytłumačyŭ by hetkuju papularnaść nia vielmi daskanałych tvoraŭ niepieraborlivaściu čytača ŭ časie strašennaha hoładu na histaryčnuju litaraturu, a taksama — tuhoju pa Karatkieviču.

Kamuna, što tak zrasłasia była z nacyjanalnym adradžeńniem i ź biełaruskaj litaraturaj u XX st., vierahodna, budzie ciapier pastupova i niaŭchilna zabyvacca. Niama ŭ našaniŭskim rejtynhu knih Broŭki, Kulašova, Makajonka dy niekatorych inšych narodna-partyjnych pieśniaroŭ. U ichnaj adsutnaści, badaj, adna pryčyna. Ichny aŭtarytet byŭ stvorany savieckaj idealohijaj, bo — słužyli hetaj idealohii. Ale ž idealohii minajuć, i zastajecca tolki toje, što słužyć viečnym kaštoŭnaściam, siarod jakich i pačućcio svaje nacyi, samatojesnaść.

Zaviaršaje XX st. u knižnym rejtynhu “NN” kniha, paznačanaja 1999-m hodam i seryjaj “Biełaruski knihazbor”. Na vokładcy proźvišča — Kastuś Kalinoŭski… Byccam i nie było hetaha stahodździa, ruiny jakoha praz paru tydniaŭ zastanucca ŭ nas za śpinaj. A toje, što było, i toje, što my zabirajem z saboju ŭ budučyniu, — byccam hetamu XX st. i nie naležyć. Vierahodna, jano naležyć viečnaści, a minułaje stahodździe adbiłasia na im adno załožnaju, tatalnaj pieraškodaj — naradžacca, raźvivacca i tvaryć. Vierahodna, tak było ź lepšymi biełaruskimi knihami, tak było i z najlepšymi biełaruskimi ludźmi, z nacyjaj u cełym. Nia tak šmat nam pakinuli minułyja vojny i zakałaty, a najpierš — epidemija kamunizmu, jakaja kaho paniščyła, a kaho papierakručvała na samyja vyčvarnyja łady.

Byvaj, XX stahodździe. My sychodzim. Śvietła zaŭsiody napieradzie. Śvietłaje zzadu pakidajecca tady, kali maješ namier viarnucca. A my sychodzim fatalna i niezvarotna. Bo inakš nie byvaje. My sychodzim i hasim za saboju śviatło.

Kryt.

1906

Ciotka. Skrypka biełaruskaja (9)

Ciotka. Chrest na svabodu (17)

1908

Janka Kupała. Žalejka (27)

1910

Vacłaŭ Łastoŭski. Karotkaja historyja Biełarusi (32)

1913

Maksim Bahdanovič. Vianok (59)

1914

Maksim Harecki. Ruń (25)

1918

Aleś Harun. Matčyn dar (18)

Branisłaŭ Taraškievič. Biełaruskaja hramatyka dla škoł (33)

1919

Maksim Harecki. Dźvie dušy (18)

Usievaład Ihnatoŭski. Karotki narys historyi Biełarusi (31)

Arkadź Smolič. Hieahrafija Biełarusi (30)

1920

Maksim Harecki. Historyja biełaruskaj litaratury (16)

1921

Ihnat Abdzirałovič. Adviečnym šlacham (14)

1922

Jaŭchim Karski. Biełarusy (16)

Janka Kupała. Spadčyna, 1922-1955 (37)

1923

Jakub Kołas. Novaja Ziamla (47)

1924

Janka Kupała. Tutejšyja (17)

Vacłaŭ Łastoŭski. Padručny rasiejska-kryŭski (biełaruski) słoŭnik (21)

1925

Jakub Kołas. Symon-muzyka (25)

Mikoła Bajkoŭ, Ściapan Niekraševič. Biełaruska-rasijski słoŭnik (8)

1926

Maksim Harecki. Na imperyjalistyčnaj vajnie (9)

Mitrafan Doŭnar-Zapolski. Historyja Biełarusi (16)

Vacłaŭ Łastoŭski. Historyja biełaruskaj (kryŭskaj) knihi (18)

1927

Natalla Arsieńnieva. Pad sinim niebam (28)

Kandrat Krapiva. Bajki (9)

1928

Mikoła Ščakacichin. Narysy z historyi biełaruskaha mastactva (9)

1929

A.Mryj. Zapiski Samsona Samasuja (15)

Adam Stankievič. Rodnaja mova ŭ śviatyniach (11)

Alaksandar Ćvikievič. “Zapadno-ruśsizm” (14)

1930

Janka Maŭr. Paleskija rabinzony (29)

1935

Kuźma Čorny. Treciaje pakaleńnie (9)

1936

Maksim Tank. Na etapach (9)

1937

Francišak Alachnovič. U kapciuroch HPU (28)

Michaś Łyńkoŭ. Mikołka-paravoz (9)

1939

Kandrat Krapiva. Chto śmiajecca apošnim (8)

1942

Łarysa Hienijuš. Ad rodnych niŭ (20)

1944

Jazep Najdziuk i Ivan Kasiak. Biełaruś učora i siańnia (16)

1955

Jakub Kołas. Na rostaniach (31)

1956

Jurka Vićbič. Płyvie z-pad Śviatoje hary Nioman (19)

1962

Ivan Mielež. Ludzi na bałocie (36)

1964

Janka Bryl. Ptuški i hniozdy (9)

Vasil Bykaŭ. Alpijskaja balada (26)

Uładzimier Karatkievič. Dzikaje palavańnie karala Stacha (56)

1966

Maksim Harecki. Kamaroŭskaja kronika (8)

1968

Uładzimier Karatkievič. Kałasy pad siarpom tvaim (51)

1970

Vasil Bykaŭ. Sotnikaŭ (33)

1972

Uładzimier Karatkievič. Chrystos pryziamliŭsia ŭ Harodni (33)

1975

Aleś Adamovič, Janka Bryl, Uładzimier Kaleśnik. Ja z vohniennaj vioski (14)

Viadźmak Łysahorski. Skaz pra Łysuju haru (12)

1977

Uładzimier Karatkievič. Ziamla pad biełymi kryłami (28)

1978

Viačasłaŭ Adamčyk. Čužaja Baćkaŭščyna (12)

Uładzimier Karatkievič. Ź viakoŭ minułych (11)

1979

Nił Hilevič. U dobraj zhodzie (8)

1981

Aleś Adamovič. Karniki (8)

Michaś Ramaniuk. Biełaruskaje narodnaje adzieńnie (8)

1982

Vasil Bykaŭ. Znak biady (46)

Uładzimier Karatkievič. Nielha zabyć (16)

Adam Maldzis. Biełaruś u lusterku memuarnaj litaratury XVIII stahodździa (8)

Aleś Sałaviej. Niatusknaja krasa (8)

1983

Uładzimier Karatkievič. Čorny zamak Alšanski (42)

1984

Kastuś Tarasaŭ. Pamiać pra lehiendy (28)

1985

Śviatłana Aleksijevič. U vajny nie žanočaje abličča (17)

Nił Hilevič. Rodnyja dzieci (20)

1986

Kastuś Tarasaŭ. Pahonia na Hrunvald (18)

1987

Vasil Bykaŭ. U tumanie (9)

Leanid Dajnieka. Mieč kniazia Viački (17)

Uładzimier Karatkievič. Vieršy (27)

Michaś Stralcoŭ. Vybranaje (17)

Michaś Tkačoŭ. Zamki Biełarusi (18)

1988

Leanid Dajnieka. Śled vaŭkałaka (17)

Aleś Razanaŭ. Vastryjo strały (17)

Anatol Sys. Pan Les (10)

1989

Vasil Bykaŭ. Abłava (16)

Mikoła Jermałovič. Pa śladach adnaho mitu (26)

Siaržuk Sokałaŭ-Vojuš. Kroŭ na sumiotach (10)

Anatol Citoŭ. Haradzkaja hieraldyka Biełarusi (8)

1990

Śviatłana Aleksijevič. Cynkavyja chłopčyki (9)

Łarysa Hienijuš. Spoviedź (36)

Mikoła Jermałovič. Staražytnaja Biełaruś (42)

Jan Stankievič. Biełaruska-rasijski (vialikalitoŭska-rasijski) słoŭnik (9)

1991

Vitaŭt Čaropka. Chram biaz Boha (11)

1993

Aŭhien Kałubovič. Kroki historyi (16)

Vitaŭt Kipiel. Biełarusy ŭ ZŠA (16)

Janka Kupała. Žyvie Biełaruś (11)

Jury Turonak. Biełaruś pad niamieckaj akupacyjaj (25)

Mikoła Hajduk. Paratunak (9)

1994

Kastuś Akuła. Zmaharnyja darohi (19)

Uładzimier Arłoŭ. Tajamnicy połackaj historyi (30)

Jazep Losik. Tvory (10)

Leanid Prančak. Biełaruskaja Ameryka (8)

Vitaŭt Čaropka. Imia ŭ letapisie (32)

Jaŭhien Siamaška. Armija Krajova na Biełarusi (14)

1995

Ryhor Baradulin. Evanhielle ad mamy (10)

Hienadź Sahanovič. Nieviadomaja vajna (40)

1996

Vitaŭt Čaropka. Uładary Vialikaha kniastva (15)

Vitaŭt Čaropka. Pieramoha cieniu (9)

1998

Vasil Bykaŭ. Ściana (26)

Uładzimier Žyłka. Vybranyja tvory (Biełaruski knihazbor) (19)

1999

Uładzimier Arłoŭ, Hienadź Sahanovič. 10 viakoŭ biełaruskaj historyi (8)

Kastuś Kalinoŭski. Za našuju volnaść (Biełaruski knihazbor) (12)