AKUŁA

 AKUŁA

* * *

Ja zhańbavanuju śviatyniu
jak moh, što siłaŭ, adnaŭlaŭ.
Na pomač klikaŭ na čužynie,
šlachi i viechi ŭstanaŭlaŭ.
I błahasłaŭleny Ŭsiavyšni
nas vieraj, siłaj nadzialiŭ, –
narod naš na ziamli nia lišni,
jon budzie žyć, jak chval pryliŭ!

Kastuś Akuła

1981 h.

Uładzimier Arłoŭ

Ptušatnik ź Vieraciejaŭ

Taho, što nia stałasia ŭražańniem i ŭspaminam, prosta nie isnavała. I ŭ žyćci, i ŭ litaratury.

Havorka nia tolki pra padziei dy źjavy.

Časam ja zadumienna hartaju telefonny daviednik Sajuzu Biełaruskich Piśmieńnikaŭ i na kožnaj staroncy sustrakaju proźviščy, jakija nia kažuć absalutna ničoha navat mnie, “kalehu pa tvorčym cechu”. Ci isnujuć i ci isnavali ichnija ŭładalniki naahuł? Što stvaryli, jakija ŭčynki ździejśnili? Moža, ich najvyšejšym tvorčym uźlotam było padpisańnie ŭžo zabytaj zajavy ŭ padtrymku “sajuznaj dziaržavy”?

Žychara kanadyjskaha horadu Taronta Kastusia Akuły ŭ zhadanym daviedniku vy nia znojdziecie. Možna padumać, što jon nie biełaruski piśmieńnik. Abo što ŭ ich tam ciažkavata z telefonami.

Ale, adrozna ad nialičanych dziasiatkaŭ anikomu nia viedamych “biełaruskich piśmieńnikaŭ”, Kastuś Akuła isnuje. Užo 75 hadoŭ. (Cikava, darečy, ci zaśviedčyć hety fakt hazeta “Litaratura i mastactva”?)

“Daloki j zahadkavy Akuła” (słovy Vasila Bykava z aŭtohrafu na “Ścianie”) praz usio žyćcio pakidaje za saboju jaskravyja ŭražańni dy ŭspaminy.

Dvuchmetrovaha biełarusa, što nikoli nie saromieŭsia svajho pachodžańnia, a nacyjanalny honar moh abaranić nie aby-jakimi kułakami, pamiatajuć veterany 2-ha polskaha korpusu Vośmaj brytanskaj armii, razam ź jakimi jon vajavaŭ u 1945-m na Apeninach.

Jaho časta zhadvaŭ były kursant tankavaj škoły padcharonžych u Jorkšyry kniaź Jury Radzivił, što nie praminaŭ vypadku raspytać Kastusia pra radzimu prodkaŭ. 

Ubačyŭšy mahutnuju postać Akuły, staryja barmeny z pabaŭ u londanskim rajonie Finčli pryhadvajuć biełaruskija słovy i navat cełuju naskuju pieśniu – “Ad paniadziełka da paniadziełka...”

Zamšełyja barytony j tenary kolišniaha Čyrvanaściažnaha ansamblu pieśni j tancu Savieckaj Armii časam bačać u žudlivych snach, jak na cyrymonii pačatku ichnich hastrolaŭ u Kanadzie niejki mister šyraka j zyčliva ŭśmichnuŭsia im i pa-rasiejsku, ź miakkim znajomym akcentam pačaŭ pramaŭlać: “My sierdiečno privietstvujem vas na svobodnoj kanadskoj ziemle i nienavidim antinarodnyj kriemlevskij riežim točno tak žie, kak i vy jeho nienaviditie”.

Dobra pamiataŭ K.Akułu były namieśnik staršyni Savietu Ministraŭ Savieckaha Sajuzu tav.Palanski, jaki, ahladajučy hanarovuju vartu ŭ “dzień SSSR” na vystavie EKSPO-67 ŭ Manreali, raptam pačuŭ mała słabiejšy za jerychonskuju trubu hołas: “Death to Moskow murderers! Freedom for Belarus!” i apynuŭsia pad daždžom z sotniaŭ ulotak. (Pa darozie ŭ sud zatrymany aŭtar “hiepeninhu” paśpieŭ rastłumačyć kanvairu, što jahonaje, kanvairava, proźvišča zusim nia niejki tam niaŭciamny Kozełł, a spradviečnaje, śvietłaje j jasnaje, biełaruskaje – Kazioł.)

U 90-ja hady Kastuś Akuła kolki razoŭ naviedaŭ Baćkaŭščynu, pakinuŭšy pa sabie nieardynarnyja ŭražańni ŭ hramadzianaŭ suverennaje Biełarusi samaha roznaha statusu j rodu zaniatkaŭ – ad adnaviaskoŭcaŭ i dyspetčarki z aŭtastancyi ŭ Pleščanicach, što ledź nie pieražyła insultu, upieršyniu ŭbačyŭšy pierad saboju pasažyra, jaki zapatrabavaŭ kavy, da manašak połackaha Spasa-Eŭfrasińnieŭskaha manastyra i adkaznych tavaryšaŭ z BT, jakija ŭsio ž vypuścili ŭ eter interviju ź niadobranadziejnym zamiežnym litarataram, bo ŭ tyja časy na BT jašče nia “čykali”, a tolki “cykali”.

Tady narešcie adbyłasia sustreča Akuły z našym čytačom. Jak vyhladaje, jaje čakańnie było ŭzajemnym. Frahmenty z “Usiakaje ŭsiačyny”, “Haravatki” dy inšych knihaŭ Kastusia Akuły nadrukavali, badaj, usie biełaruskija časopisy, a ŭ 1994-m u “Mastackaj litaratury” byŭ pieravydadzieny raman “Zmaharnyja darohi”.

Užo dźmuŭ novy viecier. Raman byŭ padpisany ŭ druk na treci dzień paśla pieramohi Łukašenki na prezydenckich vybarach. Vidać, z hetaje pryčyny nakład, paraŭnaŭča z kolkaściu zajavak, rezka źmienšyli da 6 tysiačaŭ. Ale Alaksandar Ryhoravič reabilitavaŭsia, biespasiaredna pryčyniŭšysia da reklamy “Zmaharnych darohaŭ”. U časie telesustrečy z novym načalnikam krainy małady amatar palityčnych danosaŭ bujnym planam prademanstravaŭ z ekranu “niechorošuju” knihu ŭ zhrabnym pieraplocie stalovaha koleru, zaklikajučy razabracca, kudy iduć narodnyja hrošy. Načalnik pabłažliva paabiacaŭ.

U vyniku “Zmaharnyja darohi”, asabliva ŭ Miensku, byli imhnienna raskuplenyja. Kolki miesiacaŭ kniha zajmała vysokija pazycyi ŭ śpisie biełaruskich bestseleraŭ, a adtul paźniej pieravandravała ŭ pieralik 100 biełaruskich knih XX stahodździa (a značyć, niekali abaviazkova budzie znoŭ pieravydadzienaja).

Uvieś hety čas doŭžyłasia vyjaśnieńnie, kudy ž pajšli narodnyja hrošy. Kropku pastaviŭ Biełaruski PEN-Centar, prysudziŭšy Kastusiu Akułu litaraturnuju premiju imia Franciška Bahuševiča.

Razvahi pra tvorčaść Kastusia Akuły, jaje kantekst, tradycyjnaść i navatarstva pakidaju litaraturaznaŭcam. (Pahatoŭ, svaje dyletanckija ŭražańni ja kaliści ŭžo vykazaŭ u pradmovie da “Zmaharnych darohaŭ”.) Zaznaču adno, što biaz hetaha ramanu, napisanaha na dalokim bierazie Antaryjo, biełaruskaja vajennaja proza zastałasia b trochi kulhavaj.

Mo jašče kolki słoŭ pra toje, što litaraturaznaŭcam, mahčyma, nieviadoma.

Kastuś Akuła nazyvaje siabie ptušatnikam, to bok nieprafesijnym arnitolaham. Jon moža ź nieŭdavanaju skruchaju napisać, što ŭ Taroncie pamierli ad marozu vierabji. Byvajučy ŭ Biełarusi, jon zachoplena hladzić na kožnuju saroku, bo ŭ Kanadzie hetyja ptuški nie viaducca j usprymajucca jak ekzoty kštałtu jakoha-niebudź kakadu.

A ptuška, jakuju vy bačycie, – samy śviežy list ad Akuły ŭ Biełaruś.

Biełaruski piśmieńnik, jaki ŭ 75 hadoŭ maluje ptušak, musić žyć doŭha.

Žyćciapis

Kastuś Akuła (Alaksandar Kačan), narodžany 16 listapada 1925 h. u vioscy Vieraciei (s/s Karaleŭščyna, Dokšycki r-n, Viciebskaj vobł.). Baćka — Ihnat, maci — Paŭlina. U siamji było 8 dziaciej. Baćka mieŭ 12 hiektaraŭ vornaj ziamli. Nadta pracavity j sumlenny sielanin, jon taksama staraŭsia dać mahčymaść dzieciam vučycca.

Ja vučyŭsia ŭ polskaj pačatkovaj i paśla savieckaj škole. Padčas niamieckaje akupacyi skončyŭ šaścimiesiačnyja kursy dla nastaŭnikaŭ pačatkovych škołaŭ u Hłybokim, pracavaŭ nastaŭnikam u Porpliščach. Naleta pastupiŭ u Vilenskuju biełaruskuju himnaziju. Uvosień 1943 h. u Miensku trapiŭ u niamieckuju abłavu i adsiedzieŭ 4 miesiacy ŭ viaźnicy i kanclahiery.

U čyrvieni 1944 h. pastupiŭ dobraachvotnikam u Škołu Kamandzieraŭ Biełaruskaj Krajovaj Abarony ŭ Miensku. Škoła pakinuła Miensk 29 čyrvienia. U kancy žniŭnia, u Francyi, jana arhanizavana pierajšła da francuskich partyzanaŭ. U śniežni ja ŭstupiŭ u Brytanskuju vośmuju armiju ŭ Italii (Druhi polski korpus).

Ad studzienia 1945 hodu da kanca vajny ŭ Italii braŭ udzieł u akcyi suprać niemcaŭ, atrymaŭ jak uznaharodu “Medal za vajnu” i “Zorku Italii”. Ad siaredziny traŭnia da kanca nastupnaha krasavika znachodziŭsia ŭ Anhlii na Škole Padcharonžych Pancyrnaj Zbroi ŭ Kateryk Kiemp u Jorkšyry. Paśla viarnuŭsia jašče raz u Italiju, dzie z ranhaj kaprała padcharonžaha prachodziŭ praktyčnyja zaniatki. Viarnuŭšysia ŭ Anhliju, u červieni 1947 hodu vyjechaŭ u Kanadu.

Papracavaŭšy trochi na kantrakcie na fermie, pierabraŭsia ŭ Taronta. Hałoŭnaja meta – pałažyć pačatak arhanizavanaha biełaruskaha nacyjanalnaha žyćcia ŭ hetaj krainie. 30-ha kastryčnika 1948 h. inicyjatyŭnaja hrupa — 14 čałaviek, — u Taroncie załažyła Zhurtavańnie Biełarusaŭ Kanady, mianie vybrali pieršym staršyniom. Ad pačatku 1948 hodu da 1954 h. redahavaŭ miesiačnuju hazetu “Biełaruski Emihrant” (poŭnuju jaje kopiju na istužcy pierasłaŭ ja sp-ru Lavonu Prančaku).

U 1950 hodzie ažaniŭsia ź biełaruskaj, Nadziaj Viernaj. Čaćviora dziaciej (syn pamior u 1972 h. u vieku 20 hadoŭ ad cukrycy), syn Jurka skončyŭ Taroncki ŭniversytet (sacyjalohiju), ciapier žyvie ŭ Manreali. Dačka j syn u Taroncie.

Ja pracavaŭ na industryi, najpierš u Masy Ferhuson na praciahu 18 hadoŭ, a paśla ŭ dźvioch inšych kampanijach. Ad 1-ha studzienia 1990 hodu adyjšoŭ na pensiju.

Ceły čas braŭ aktyŭny ŭdzieł u biełaruskaj hramadzkaj pracy, šmat času paśviačaŭ žurnalistycy i antykamunistyčnym akcyjam jak na biełaruskim, tak i na mižnacyjanalnym frantoch. Tvorčaja praca na litaraturnaj nivie davała dobruju padtrymku ŭ nialohkim emihracyjnym bycie.

Tvory: “Zmaharnyja darohi”, raman (1962).

“Haravatka”, trylohija: “Dziarlivaja ptuška” (1965), “Zakryvaŭlenaje sonca” (1974), “Biełarusy, vas čakaje ziamla” (1981).

“Usiakaja ŭsiačyna”, proza, paezija, pjesa (1984).

“Za volu”, raman (1991).

“Tomorrow is Yesterday”, raman (1968).

Na praciahu niekatoraha času pisaŭ u rasiejskamoŭny časapis (byŭ siabram redkalehii) “Sovriemieńnik” u Taroncie, taksama pisaŭ u paryski časopis “Kontinient”.

U 1951 h. baćku zamardavali ŭ kanclahiery, dzieści kala Barysava. Detali mnie nieviadomyja.

Ciapier redahuju časopis veteranaŭ “Zvažaj”.

P.S. Niekatory čas karystaŭsia, u žurnalistycy pieravažna, pseŭdanimam Michaś Kozyr.

P.P.S. Chaču vytłumačyć skaz z tej aŭtabijahrafii: “Naleta pastupiŭ u Vilenskuju biełaruskuju himnaziju”. Heta było ŭ vieraśni 1943 hodu. Ja zdaŭ ispyty ŭ vośmuju (apošniuju) klasu. Skončyć mnie jaje nie ŭdałosia, bo pa darozie dadomu (treba ž było pryvozić z domu charčy) zajechaŭsia ŭ Miensk i tam trapiŭ u abłavu. Adsiedzieŭ try miesiacy ŭ viaźnicy j adzin miesiac u kanclahiery, što byŭ la Kamaroŭki. Hledziačy nazad, nie škaduju taho, što nia maju farmalnaj siaredniaj adukacyi, bo lepšuju navuku dała mnie viaźnica j kanclahier. Prašu zrazumieć: pišu heta tamu, što ŭžo niekatoryja ludzi, havoračy pra mianie ci pišučy, robiać i takoje: “skončyŭ Vilenskuju biełaruskuju himnaziju”. Na majoj paśvietcy z himnazii (jana, paśvietka, ciapier znachodzicca ŭ Londanie ŭ Skarynincy) napisana: “Nieklasyfikavany z pryčyny chvaroby”.

Praŭda, apynuŭšysia ŭ Druhim korpusie polskaj armii ŭ Italii, zdaŭ ja ekzamen z “małoj matury”. Biez “małoj matury” nie zahadali by mnie jechać na škołu padcharonžych u Anhliju, jakuju ja skončyŭ, choć polski pamieščyk Pališeŭski, kamandzier Škoły, daŭ mnie apošniuju “lokatu”, a heta z pryčyny majoj nacyjanalnaści. Ja chacieŭ admovicca, a paśla padumaŭ, što jak maješ na mundziry pahony padcharonžaha, katoryja dajuć tabie ŭ vojsku aficerskija pravy, dyk da ciabie ŭsie inakš adnosiacca. I ja nie pamyliŭsia.

K.Akuła

19.2.1993

stary feljeton

Schodziny*

Siadnia ŭ Ńju Jorku adbylisia schodziny čała Ŭsiekryvickaha Ruchu j Ordenu Dvupahoni. Ładnaja ličba z henkich prysutnych tolki nadoviečy zrabiła ŭłaziny ŭ Haspadarstvy Złučanyja Amerykanskija.

Usi siabry j hości schodzilisia pavažliva dy zajmali łavy j usłony poblizu dochtarčynaha kresła, ź jakoha naśki dochtar, prachvesar, inžynier Ivańka Sklut maŭ prahałasić vodčyt.

Spačatna pryjchodzili małažlavyja siabry j siabrychi, za imi-ž prybyvali j starejšyja. Napokuci na ŭsłonie raźmiaściŭsia viedamy mudryc Hapon Kazanovičyk. Pobač raśsielisia: dzieŭka Chviadosia ŭ salopcy, vučyciełčyn plamiańnik Pilipianio Panasiuk. Hettaka-ž pieraź ichnyja plečy vidać było by kuravodku Hapulku i jejnaje rabio. Za joju było vidać jaščo kolkadziesiat ludzioŭ. Miž imi vydzialalisia charašlavyja Lavon, Silivon, Hapon, Sapron i Charyton – ludzi razumnyja j siarod kryvickaha ruchu słaŭnyja, što nie aby jakija mazki mali. Usiudach čutnaja była mova kryvičanskaja – skaryninskaja. U dźviaroch naśkaja palica pieravieryvała prašparty, kab uścierahčysia varahoŭ. Usiaho ŭ sali schodzinaŭ zybrałasia dabrusieńkich da aśmidziesiat čatyroch siabraŭ.

Pa nieśkim časie zapanavała ciša. U salu pavažliva zrabiŭ uchodziny ŭ supravodzie čeladzi byŭšy vajvodaŭ siabra, harapiaka kryvickaha ruchu, mahistar Ordenu Dvupahoni, viedamy mudryc i filaloh movy kryvickaje paŭšechnaje, słaŭnaja dumnica – aciec i vučycieł ruchu paspalitaha, usiekryvickaha – prachvesar, dochtar, inžynier, akademik Ivańka Sklut.

Hettaka-ž usie ŭstali j adale pačalisia niamoŭknyja vopleski j vyhuki: “Vivat, vašeć! Vaśki duch iz nami! Dapamožam vašeci ŭzdoleć čužnikoŭ i varahoŭ!”

Jahonaje-ž šanoŭstva, uzvažliva kiŭnuŭšy dumnicaj va ŭsie starany, padyjšoŭ da ordenskaha kresła. Chuścinaj vycier čało j ački, kaŭtnuŭ vadzicaj iz šklanoj pasudziny j raspačaŭ havorku. Havaryŭ jon na temu: “Vuzły j nici ruchu ŭsiekryvičanskaha, z Ordenam Dvupahoni źviazanaha, na naśkaj damašniaj hlebie vyrasłaha j našy zadačy siadnia ŭ Zadzinočanych Haspadarstvach Amerykanskich”.

Henki vodčyt ciahnuŭsia doŭha, ale tyi prysutnyja jo ludźmi cierpialivymi j kiemkimi, dyk prośle vodčytu raźviarnułasia vialikaja dyskusa. Raźbiralisia noŭšyja chormy baraćby z čužnikami ŭdoma i ŭsiudach.

Prośle ŭsiaje dyskusy było spaładžana jhryšča kryvickaje. Na henaje jhryšča dajšli jšče jhrycy iz snaściami: z dudoj, bubnam, litaŭrami j cymbałami dy jskrypkaj. Na stałoch było padrychtavana jemina j pitvo. Padsiłkavaŭšysia j vypiŭšy ładnie, usi kinulisia ŭ skoki pad zyčnuju muzyku ihrycoŭ. Dziekatoryja irzali ź viesiałości j radoščaŭ.

Naśki dochtar byŭ i nie aby jaki hulaka. Uziaŭšysia pad baki, jon prytupnuŭ nahoju j pazalichvacku zaciahnuŭ pieśniu: “Zažuryłaś papadździa što pop z baradoju”.

Ihryšča skončyłasia prośle pieršych piatuchoŭ. Nakancy ŭsim była prahałomšana viedamka, što ŭ druhuju niadzielu adbudziecca ŭsiekryvicki vybieh paza Ńju Jork.

Podla viedamak, zybranych Cecylaj i Damicelaj i apracavanych Janukom i Pranukom

* Hety feljeton, asnovany na movie viadomaha filolaha j palityka, byŭ źmieščany ŭ “Biełaruskim Emihrancie”, № 8 (30) za 30-ha vieraśnia, 1950 hodu ŭ Tarońcie. (Zaŭvaha aŭtara.)

Kastuś Akuła. Usiakaja ŭsiačyna: Proza, paezija, pjesa. – Vydańnie “Pahoni”, Taronta, 1984. ISBN 0-96908969-6-2

[Artahrafija aryhinału]