Apošni pryvilej dyktatara

Toj, chto naziraŭ pa telebačańni za vyniasieńniem prysudu Sadamu Chusejnu i jahonym palečnikam u Bahdadzie, nia moh nie zaŭvažyć chvalavańnia hałoŭnaha sudździ. To jon nervova šukaŭ va ŭsich svaich kišeniach niejkuju papierku, to svaryŭsia z abaroncami eks-dyktatara (adnaho z advakataŭ jon navat vystaviŭ z sudovaj zali), to chapaŭsia za sudziejski małatok. Padčas začytvańnia vyraku padsudny pierabivaŭ sudździu krykami: “Ałah akbar!” i “Niachaj žyvie Irak!”

Napeŭna, mnohija nia tak sabie ŭjaŭlali sud nad byłym dyktataram.

Bahdadzki viazień

Uvieś praces nad Chusejnam vyhladaŭ na teleekranach jak trahifars: karcinnyja pavodziny byłoha kiraŭnika Iraku, zamiena sudździaŭ, biaskoncyja pieranosy pasiedžańniaŭ, zabojstva niekalkich advakataŭ…Sam hramadzianski praces na tle hramadzianskaj vajny i niaspynnych teraktaŭ u Iraku, u jakich štodnia hinuć irackija palicyjanty j mirnyja žychary, a taksama amerykanskija žaŭniery dy žaŭniery inšych krainaŭ kaalicyi nahadvaŭ svajho rodu hratesk. Ale vyhladaŭ trybunał u Bahdadzie nia bolš hrateskava, čym vyhladaje časam usia naša rečaisnaść.

Śmiarotny prysud Chusejnu dy jahonamu zvodnamu bratu znoŭ raskałoŭ mižnarodnuju supolnaść – jak i ŭ sakaviku 2002-ha, kali pačałasia vajna ŭ Iraku.

Bieły dom u ZŠA dy ŭrad Błejra ŭ Vialikabrytanii adnaznačna vitali prysud. Niamieckaja kanclerka Merkiel dy niekatoryja inšyja kiraŭniki eŭrapiejskich krainaŭ rabili akcent na tym, što Eŭraźviaz pryncypova vystupaje suprać śmiarotnaha pakarańnia.

Miž inšym, dadatkovych farbaŭ dadaŭ prysud u Bahdadzie vizytu ŭ Tehieran kiraŭnika Biełarusi, jaki zaŭsiody adkryta vystupaŭ u padtrymku eks-dyktatara Iraku. U susiednim šyickim Iranie śmiarotnaje pakarańnie svajmu daŭniamu zaciatamu vorahu Chusejnu ličać samym minimalnym z usich mahčymych pakarańniaŭ.

Tym časam pravaabarončyja arhanizacyi Zachadu – naprykład, “Mižnarodnaja amnistyja”, asudzili śmiarotny vyrak u spravie Chusejna na toj padstavie, što praces sam pa sabie nia byŭ “uzoram pravasudździa”. Dziŭna, što Chusejn dahetul nia byŭ abvieščany viaźniem sumleńnia. Mabyć, u vačach kreŭnych i svajakoŭ zahibłych u irackaj vioscy Dudžejr 24 hady tamu paśla niaŭdałaha zamachu na dyktatara (hetaje złačynstva i było pradmietam razhladu trybunału ŭ Bahdadzie) takaja traktoŭka vyhladała b nie zusim karektnaj.

Inšaja sprava, što “lidera libijskaj revalucyi” Muamara Kadafi, datyčnaść jakoha da vybuchu avijalajnera nad šatlandskim Łokerbi dakazaŭ sud, siońnia prymajuć na vyšejšym uzroŭni ŭ Bruseli. A jahonamu irackaha kalehu, jakomu pašancavała mieniej, pahražaje šybienica. (Darečy, kolkaść zahibłych pasažyraŭ avijalajnera blizkaja da kolkaści zahibłych žycharoŭ vioski Dudžejr). Heta možna nazvać jašče adnym z paradoksaŭ “realnaj palityki” na Zachadzie, a možna – zvyčajnaj kryvadušnaściu, jakaja zrabiłasia nieadjemnaj častkaj sučasnaj palityki ŭvohule.

Niebiezdakornaje pravasudździe

Što ž tyčycca sudu, dalokaha ad uzoraŭ suśvietnaj jurysprudencyi, možna ŭspomnić jašče adzin praces – niurnberhski. Sioleta ŭ kastryčniku minuła akurat 50 hadoŭ z momantu, kali hałoŭnyja fihuranty taho pracesu – hitlerskija vajennyja złačyncy – byli paviešanyja pavodle rašeńnia mižnarodnaha trybunału. U 1946-m byŭ stvorany precedent pakarańnia za “złačynstvy suprać čałaviečnaści”, jaki zastajecca aktualnym da siońnia. Pavodle takoha ž abvinavačańnia pakarany j Sadam Chusejn.

Niekatoryja chiby niurnberskaha pracesu vidavočnyja nia tolki dla jurystaŭ. Heta i jaŭny “abvinavaŭčy ŭchił” (padsudnyja byli abvieščanyja złačyncami jašče da pačatku pracesu) i dosyć małaja kolkaść śviedkaŭ – kala 140 čałaviek, što z hledzišča abarony niesuvymierna maštabam pradjaŭlenych abvinavačańniaŭ. Paźniej heta dało padstavy niekatorym advakatam fašyzmu admaŭlać sam fakt Hałakostu – źniščeńnia šaści miljonaŭ habrejaŭ hitleraŭcami. Adnak, u našyja dni sproby stavić pad sumnieŭ hetaje złačynstva ŭ cyvilizavanych krainach karajucca ŭ kryminalnym paradku. Tak, adzin brytanski historyk byŭ niadaŭna asudžany aŭstryjskim sudom na niekalki hadoŭ źniavoleńnia za hetkija vykazvańni.

Zrazumieła, ŭdzieł u Niurnberhskim pracesie Savieckaha Sajuzu ŭ asobie prakurora Rudenki nie dadajuć trybunału aŭtarytetu z hledzišča dnia siońniašniaha. Dy j tady na Zachadzie mnohija cudoŭna viedali i pra HUŁAH i pra toje, čaho vartaje stalinskaje “pravasudździe”. (Darečy, Rudenka, jaki zrabiŭ prakurorskuju karjeru va Ŭkrainie u 1930-ja hady, paźniej udzielničaŭ u reabilitacyi achviaraŭ stalinskich represijaŭ.) Prosta abyścisia biez udziełu SSSR, jaki panios najbolšyja straty ŭ vajnie z hitleraŭskim fašyzmam, było niemahčyma.

Pry ŭsim hetym, kožny z abvinavačanych u Niurnberhu mieŭ vysokakvalifikavanych abaroncaŭ. Padličana, što abaronie padčas sudu było pradstaŭlena kala 30 miljonaŭ staronak roznaha rodu dakumentaŭ i piśmovych śviedčańniaŭ u aŭtentyčnym pierakładzie. A byli jašče i kinadakumenty i fatahrafii, adźniatyja ŭ hitleraŭskich lahierach śmierci, hladzieć jakija biaz vuścišy niemahčyma j ciapier. Dyj sami niemcy, jak viadoma, akuratna dakumentavali źniščeńnie miljonaŭ ludziej, zapisvajučy ŭ hrosbuchi kolkaść adabranych u achviaraŭ kaštoŭnych rečaŭ, ułučna z zaručalnymi piarścionkami j załatymi zubnymi karonkami.

Prezydent ZŠA Džordž Buš paśla vyraku Chusejnu nahadaŭ, što padsudny maje aŭtamatyčnaje prava na apelacyju, a taksama šmat inšych jurydyčnych pravoŭ, jakich byli pazbaŭlenyja jahonyja suhramadzianie pry dyktatury.

Prava viedać

Niurnberski trybunał i sud nad Chusejnam, zrazumieła, adbyvalisia ŭ roznyja histaryčnyja epochi i ŭ zusim roznych hieapalityčnych akaličnaściach. Sud u Bahadzie nia jość mižnarodnym. Stroha kažučy, heta ŭnutranaja sprava samich irakcaŭ.

Kali kažuć, što irakcy – sunity j šyity – “nieadnaznačna” ŭspryniali śmiarotny vyrak eks-dyktataru, čamuści zabyvajucca, jak chutka razvaliłasia vojska Chusejna paśla pačatku naziemnaj aperacyi ŭ Iraku. Miljony ludziej, jakija nibyta adnahałosna hałasavali za Chusejna na apošnich pierad vajnoj prezydenckich vybarach, nie vyjšli sa zbrojaj u rukach baranić svajho pravadyra. Bolšaść ich, i nia tolki ŭ Dudžejry, horača vitali padzieńnie dyktatarskaha režymu.

Što, zrazumieła, u vačach hetych ludziej zusim nie apraŭdvaje siońnia prysutnaści ŭ Iraku akupacyjnych vojskaŭ. Sprava Chusejna nia moža zachinuć saboj złačynstvy amerykanskich vajskoŭcaŭ suprać mirnych irakcaŭ, u tym liku ŭ dačynieńni viaźniaŭ turmy Abu-Hrejb. Pakarańnie dyktatara – kali jano adbudziecca – stanie tolki epizodam u kryvavaj dramie, jakuju pieražyvaje Irak. Imionaŭ dziasiatkaŭ tysiač zahibłych irakcaŭ, adrozna ad imieni ich byłoha ŭładara, nichto nia viedaje. U Iraku jość sotni biezymiennych mahiłaŭ (niekatoryja zachavalisia z časoŭ Chusejna). Tysiačy ludziej zabivajuć biez sudu i śledstva, vykradajuć i katujuć. Nieabvieržny fakt: bolšaść irakcaŭ zabili nie interventy, a sami irakcy. I za heta taksama niasie adkaznaść Sadam Chusejn, choć jon i nazyvaje siabie patryjotam Iraku. Bo hramadzianskija vajny na pustym miescy, ź ničoha, nie ŭźnikajuć.

Publičny (choć i z peŭnymi abmiežavańniami ź mierkavańniaŭ biaśpieki) sud nad Chusejnam – nasamreč, apošni pryvilej dyktatara. Jaho nie rasstralali niedzie na zadvorkach, jak muža j žonku Čaŭšesku. Nie atrucili, jak heta pryniata va ŭschodnich despatyjach, nia vyrazali ŭsiu jahonuju siamju, nia źniščyli jahonaha rodnaha Tykrytu. Jaho nie pazbavili słova, mahčymaści abaraniacca i, hałoŭnaje, viedańnia, što jaho čakaje i čamu.

Publičnaść – hałoŭny sens pracesu nad Chusejnam.

U Biełarusi tolki sioleta byli pakaranyja śmierciu šeść čałaviek. My nia viedajem, što heta za ludzi i za što dakładna kožnamu ź ich byli vyniesienyja prysudy. Biez usialakich sumnievaŭ, jany asudžanyja za svaje złačynstvy ŭ poŭnaj adpaviednaści z zakonam. Ale sudy nad imi kali j byli farmalna publičnymi, dyk nia vyklikali nijakaha hramadzkaha rezanansu. Sama tema śmiarotnaha pakarańnia śmierciu ŭ Biełarusi nie dyskutujecca. I mienavita adsutnaść hałosnaści ŭ hetaj sfery, u adsutnaści hramadzkaj dyskusii na hetuju temu stavić jaje ŭ adzin šerah z uschodnimi despatyjami.

U nas, dziakavać Bohu, pakul nie dajšło da palityčna matyvavanych śmiarotnych prysudaŭ. Ale ŭžo dziejničaje “antyterarystyčny” artykuł karnaha kodeksu, jaki praduhledžvaje “vyšejšuju mieru”. Joj pahražali niadaŭna siabram niezarehistravanych maładziovych arhanizacyjaŭ u “spravie” Paŭła Krasoŭskaha. Sud chutki j niapravy, za začynienymi dźviaryma, stanovicca budzionnaj praktykaj, jak u hitleraŭskaj Niamieččynie, ci ŭ stalinskim SSSR. Stalinu znoŭ staviać pomniki, a miljony achviaraŭ stalinskich represijaŭ abviaščajucca “nieisnujučymi” – rasstralanych NKVD u Kurapatach zaličvajuć u “achviary druhoj suśvietnaj vajny”.

Napeŭna, niekali za heta buduć sudzić, jak i za admaŭleńnie faktu Hałakostu. Siońnia nam zastajecca zdalok sačyć za trybunałam nad dyktataram u Iraku.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0