Čamu vostry kapialuš staŭ simvałam viedźmy ŭ Jeŭropie i Amierycy?
Čorny vostrakancovy kapialuš, miatła i časam čorny kot. Tak vyhladaje viedźma ŭ filmach, kazkach i na malunkach da Chełaŭina. Ale adkul uziaŭsia jaje znakamity hałaŭny ŭbor?
U biełaruskich narodnych pavierjach viedźma mahła vyhladać jak zvyčajnaja viaskovaja žančyna, jakuju ad susiedak ništo nie adroźnivała. A voś u zachodniaj masavaj kultury jaje ciažka ŭjavić biez vysokaha čornaha kapieluša z vostrym viercham.
Adzinaha adkazu na pytańnie, adkul uziaŭsia hety hałaŭny ŭbor i čamu jon staŭ simvałam viadźmarstva, niama. Ale historyja vostrakancovaha kapieluša značna starejšaja za sam vobraz kazačnaj viedźmy.
Kali vostry kapialuš byŭ znakam pavahi
Jak raskazvaje JSTOR Daily sa spasyłkaj na daśledavańnie Naomi Lubrych, u staražytnaści vostrakancovyja hałaŭnyja ŭbory byli viadomyja na Blizkim Uschodzie, dzie ich nasili žracy. Padobnyja kaŭpaki byli raspaŭsiudžanyja i ŭ Fryhii, na terytoryi sučasnaj Turcyi. Staražytnyja hreki ŭsprymali ich jak admietnuju rysu žycharoŭ uschodnich ziemlaŭ.
U Staražytnym Rymie kaničny kaŭpak pad nazvaj pileus atrymali prava nasić vyzvalenyja raby. Tak jon staŭ simvałam vyzvaleńnia, a paźniej i svabody ŭvohule.
Padobnyja hałaŭnyja ŭbory možna ŭbačyć i na rańniesiaredniaviečnych chryścijanskich vyjavach troch mudracoŭ, jakija pryjšli pakłanicca niemaŭlaci Isusu. Tak mastaki padkreślivali ich uschodniaje pachodžańnie i vysokaje stanovišča.
Da XII stahodździa vostrakancovyja hałaŭnyja ŭbory byli viadomyja i ŭ kantynientalnaj Jeŭropie, i ŭ Anhlii. Jany asacyjavalisia z dalokimi ŭschodnimi krainami i nie mieli ničoha ahulnaha ź viadźmarstvam.
Jak kapialuš staŭ znakam čužynca
Ale pastupova značeńnie hetaha hałaŭnoha ŭboru pačało źmianiacca. Padčas Kryžovych pachodaŭ u Jeŭropie ŭzmacnilisia antyjaŭrejskija nastroi. Na chryścijanskich malunkach XII stahodździa jaŭrejaŭ usio čaściej pakazvali ŭ vostrakancovych kapielušach, u tym liku ŭ scenach ździekaŭ z Chrysta. Tak ubor, jaki raniej moh śviedčyć pra pachodžańnie i status čałavieka, pačaŭ nabyvać niehatyŭnaje značeńnie.
U 1215 hodzie Čaćviorty Łateranski sabor pastanaviŭ, što jaŭrei i musulmanie ŭ chryścijanskich ziemlach pavinny adroźnivacca ad chryścijan adzieńniem. Sabor nie vyznačaŭ kankretnaha hałaŭnoha ŭboru, ale ŭ niekatorych niamieckamoŭnych ziemlach jaŭrejaŭ paźniej abaviazvali nasić vostrakancovy kapialuš, viadomy jak Judenhut — «jaŭrejski kapialuš». Praŭda, koler jon mieŭ zusim nie čorny.
Z časam vostrakancovyja kapielušy stali vykarystoŭvać i dla paznačeńnia inšych hrup nasielnictva. U kancy XIV stahodździa ŭ niamieckim horadzie Zielihienštacie ich abaviazali nasić lichviaroŭ niezaležna ad vieravyznańnia, a taksama chryścijanak, jakija mieli adnosiny ź jaŭrejami.
U niekatorych niamieckamoŭnych ziemlach padobnyja hałaŭnyja ŭbory vykarystoŭvali i jak znak pakarańnia za čaradziejstva, jazyčnickija abrady abo kradziež. Pavodle National Geographic, u 1431 hodzie ŭ Vienhryi ludziej, upieršyniu asudžanych za čaradziejstva, abaviazvali publična nasić vostrakancovyja «jaŭrejskija kaŭpaki».
Pry čym tut kvakiery?
Jašče adna hipoteza viadzie ŭ Anhliju XVII stahodździa. Tady vysokija kapielušy z šyrokimi palami byli častkaj zvyčajnaj mody. Ich nasili i mužčyny, i žančyny, u tym liku kvakiery — pradstaŭniki chryścijanskaha ruchu, jaki ŭźnik u siaredzinie stahodździa.
Kvakiery vieryli ŭ roŭnaść usich ludziej pierad Boham i admaŭlalisia ad mnohich hramadskich umoŭnaściaŭ. Naprykład, jany nie zdymali kapielušoŭ pierad asobami vyšejšaha stanovišča, bo nie ličyli patrebnym padkreślivać čužuju pieravahu takim čynam.
Jašče bolš niazvykłym dla tahačasnaha hramadstva było toje, što žančynam u kvakierskich supolnaściach dazvalali publična prapaviedavać naroŭni z mužčynami. Takija pavodziny vyklikali abureńnie ŭ Anhlii i jaje amierykanskich kałonijach. Kvakieraŭ pieraśledavali, a žančyn-prapaviednic vyśmiejvali i časam abvinavačvali ŭ suviaziach z djabłam.
Pavodle adnoj ź viersij, karykatury na kvakierak u vysokich kapielušach mahli paŭpłyvać na farmiravańnie vobraza viedźmy. Adnak hetaja suviaź taksama zastajecca niedakazanaj.
Isnuje i bolš budzionnaja viersija. Jana źviazvaje kapialuš viedźmy z žančynami, jakija ŭ siaredniaviečnaj Anhlii varyli i pradavali piva. Pavodle hetaj hipotezy, jany nasili vysokija kapielušy, kab vyłučacca siarod handlaroŭ na rynku. Ź imi źviazvajuć i miatłu, jakuju nibyta vystaŭlali kala doma jak znak prodažu piva. Adnak pierakanaŭčych histaryčnych śviedčańniaŭ takoha pachodžańnia atrybutaŭ niama.
Ad knižnych ilustracyj da Halivuda
U pošukach vytokaŭ znakamitaha viedźminaha kapieluša daśledčyki źviartajucca taksama da starych hraviur i knižnych ilustracyj. Pa ich možna prasačyć, jak ź ciaham času źmianiaŭsia vobraz viedźmy.
Tak, na hraviury «Viedźmy», stvoranaj niamieckim mastakom Hansam Baldunham Hrynam u 1510 hodzie, žančyny zajmajucca čaradziejstvam kala katła. Ale ŭ nivodnaj ź ich niama vostrakancovaha kapieluša.
U pačatku XVIII stahodździa viedźmaŭ užo malavali ŭ znajomych nam vostrakancovych kapielušach. Naprykład, u knizie «Historyja viedźmaŭ i čaraŭnikoŭ», vydadzienaj u Łondanie ŭ 1720 hodzie, jość hraviura, na jakoj viedźma ŭ vysokim kapielušy z vostrym viercham lacić na miatle ŭ kampanii demana.
U XIX stahodździ viedźmy stali papularnymi piersanažami kazak, dziciačych knih i teatralnych pastanovak. Ilustrataram byŭ patrebny vobraz, jaki čytač paznavaŭ by ź pieršaha pohladu. Vysoki vostrakancovy kapialuš dobra pasavaŭ dla hetaha i da kanca stahodździa staŭ niaźmiennym atrybutam vobraza. Naprykład, na ilustracyi R. E. Šervuda «Viedźma i toŭsty školnik», apublikavanaj u 1888 hodzie, u viedźmy mienavita taki hałaŭny ŭbor.
U XX stahodździ vobraz papularyzavaŭ kiniematohraf. Asabliva vialiki ŭpłyŭ mieŭ film «Čaraŭnik krainy Oz» 1939 hoda. Złaja viedźma Zachadu ŭ vykanańni Marharet Hamiltan źjaviłasia na ekranie ŭ čornym vostrakancovym kapielušy, ź zialonaj skuraj i miatłoj. Paśla taki vyhlad nieadnarazova paŭtarali ŭ filmach, multfilmach i kaściumach na Chełaŭin.
Tak hałaŭny ŭbor, jaki ŭ roznyja epochi moh być simvałam ułady, svabody, prynaležnaści da supolnaści abo publičnaj hańby, pieratvaryŭsia ŭ adzin z samych paznavalnych atrybutaŭ kazačnaj viedźmy.
U minskim handlovym centry Palazzo sabrałasia daŭžeznaja čarha. Pa darmovych miadźviedzikaŭ!5
Kamientary