«Ništo tak nie zaachvočvaje pisać, jak nuda». 50 hadoŭ tamu pamierła Ahata Kryści. Jak pisała heta hienijalnaja žančyna?
Detektyŭnyja ramany Ahaty Kryści zachaplajuć čytačoŭ užo bolš za stahodździe, ale navat praz 50 hadoŭ paśla śmierci sama jana zastajecca zahadkaj. U intervju ŭ 1955 hodzie byli raskrytyja niekatoryja sakrety piśmieńnicy, jakaja była takaja ž składanaja, jak i siužety jaje tvoraŭ, paviedamlaje Bi-bi-si.
Ahacie Kryści fienamienalna ŭdavałasia chavacca va ŭsich na vačach. Jana vyhladała jak vysakarodnaja pažyłaja dama ŭ futry, jakaja lubić sadoŭnictva, dobruju ježu, siamju i sabak.
Pry ŭsim svaim biaskryŭdnym vyhladzie piśmieńnica atrymlivała zadavalnieńnie, prydumlajučy zabłytanyja historyi pra atručvańni, zdradu i krovapralićcio, jakija potym stanavilisia biestsielerami. Jana redka raspaviadała pra toje, jak pracuje jaje vynachodlivy rozum.
Kryści była vielmi saramlivaj, ale ŭ 1955 hodzie jana pahadziłasia dać redkaje intervju ŭ svajoj łondanskaj kvatery dla radyjoprahramy Bi-bi-si.
U im piśmieńnica raspaviała, jak nietradycyjnaje dziacinstva raspalvała jaje myśleńnie, čamu pisać pjesy było lahčej, čym ramany, i jak jana mahła skončyć knihu za try miesiacy.
Ahata Miler (jaje dziavočaje proźvišča) naradziłasia ŭ zamožnaj siamji ŭ 1890 hodzie i ŭ asnoŭnym atrymlivała adukacyju doma. Na pytańnie pra toje, jak jana pačała pisać, Kryści adkazvała: «Ja źviazvaju heta z tym, što ŭ mianie nikoli nie było adukacyi». […] Urešcie ja ŭsio ž pajšła ŭ škołu ŭ Paryžy, kali mnie było 16 ci kala taho. Ale da taho času, akramia navučańnia asnovam aryfmietyki, ja nie atrymlivała nijakaj adukacyi».
Kryści apisvaje svajo dziacinstva jak poŭnaje cudoŭnaha hultajstva, ale ŭžo tady ŭ jaje byŭ nieŭtajmavany apietyt da čytańnia. «Ja prydumlała historyi i hrała roznyja roli, i niama ničoha lepšaha za nudu, kab prymusić ciabie pisać. Tak što da 16 ci 17 hadoŭ ja napisała davoli šmat apaviadańniaŭ i adzin doŭhi, sumny raman», — kazała jana.
Pa słovach Kryści, svaju pieršuju apublikavanuju knihu jana dapisała ŭ 21 hod. Paśla niekalkich admovaŭ raman «Zahadkavaje zdareńnie ŭ Stajłzie» byŭ apublikavany ŭ 1920 hodzie — i śviet paznajomiŭsia ź jaje samym viadomym piersanažam, detektyvam Erkiulem Puaro.
Kryści nie vypadkova vybrała atručvańnie ŭ jakaści mietadu zabojstva dla svajoj pieršaj historyi.
U čas Pieršaj suśvietnaj vajny, kali jaje muž Arčy Kryści słužyŭ u Francyi, jana pracavała miedsiastroj u špitali dla paranienych sałdat u Brytanii. Kryści była pamočnicaj u špitalnaj aptecy, dzie atrymała viedy pra leki i jady. Piśmieńnica vykarystoŭvała jad u svajoj tvorčaści ŭ 41 vypadku zabojstvaŭ, zamachaŭ i samahubstvaŭ.
Typovaja formuła ramanaŭ Kryści pačynajecca z zamknionaj hrupy padazravanych z adnaho sacyjalnaha koła i zabojstva, achutanaha dokazami, jakija viaduć da kulminacyjnaj kanfrantacyi. U centry siužetu — pryvatny detektyŭ, taki jak Puaro ci mis Marpł, jaki razhadvaje tajamnicu i raskryvaje praŭdu ŭsioj hrupie ŭ dramatyčnaj finalnaj scenie. Hetaja znajomaja i biaskonca adaptujemaja struktura apoviedu źjaŭlajecca častkaj taho, što robić tvorčaść Kryści takoj daŭhaviečnaj.
U 1926 hodzie ŭ śviet vyjšła kniha «Zabojstva Rodžera Ekrojda», i za Ahataj Kryści kančatkova zamacavałasia reputacyja prafiesijnaha aŭtara detektyvaŭ — u toj čas jak jaje ŭłasnaje asabistaje žyćcio pajšło pad adchon. Maci Kryści pamierła, a jaje muž Arčy pryznaŭsia, što kachaje inšuju žančynu, i paprasiŭ pra razvod.
U zmahańni z horam i tvorčym kryzisam, Kryści sama apynułasia hierainiaj detektyŭnaj historyi. Chałodnaj śniežańskaj nočču ŭ malaŭničym miastečku ŭ hrafstvie Surej byŭ znojdzieny jaje aŭtamabil na krai miełavoha karjera. U mašynie palicyja znajšła jaje futra i paśviedčańnie kiroŭcy, ale samoj piśmieńnicy nidzie nie było.
Była raspačata adna z najbujniejšych u historyi Vialikabrytanii apieracyj pa vyšuku źnikłaha čałavieka. Hetaja historyja mieła ŭsie prykmiety siensacyi dla tabłoidaŭ: viadomaja piśmieńnica i aŭtar detektyvaŭ, jakaja źnikła, pakinuŭšy paśla siabie šerah intryhujučych śladoŭ, siamihadovaja dačka, jakaja zastałasia biez maci, i pryhožy muž, jaki zabłytaŭsia ŭ adnosinach z maładoj paluboŭnicaj. Navat aŭtar Šerłaka Chołmsa ser Artur Konan Dojł uklučyŭsia ŭ pošuki, naniaŭšy ekstrasensa, kab toj źviazaŭsia z Ahataj praz adnu ź jaje palčatak.
Padarožžy pa Blizkim Uschodzie
Praz 10 dzion Ahatu Kryści znajšli ŭ hateli ŭ Charahiejcie ŭ Paŭnočnym Jorkšyry za 370 km ad taho miesca, dzie znajšli jaje mašynu. Źjaviłasia mnostva teoryj: ci było jaje źniknieńnie vynikam straty pamiaci, sprobaj pastavić muža ŭ niajomkaje stanovišča ci navat rekłamnym trukam?
Kryści vyrašyła nie razhadvać hetuju tajamnicu ŭ svajoj aŭtabijahrafii, napisaŭšy tolki: «Paśla chvaroby pryjšli smutak, rospač i raźbitaje serca. Niama patreby zacyklivacca na hetym».
Jana była hetak ža prahmatyčnaja, kali havorka zajšła pra sakrety jaje stylu pracy, skazaŭšy Bi-bi-si ŭ 1955 hodzie: «Praŭda ŭ tym, što ŭ mianie niama asablivaha mietadu. Ja drukuju svaje čarnaviki na staroj drukarcy, jakaja dakładna słužyć mnie šmat hadoŭ, i vykarystoŭvaju dyktafon dla karotkich apaviadańniaŭ ci dla pierapracoŭki akta pjesy, ale nie dla bolš składanaj pracy nad ramanam».
U 1930 hodzie Ahata Kryści vyjšła zamuž za Maksa Małoŭena — archieołaha na 14 hadoŭ maładziejšaha za jaje, ź jakim paznajomiłasia padčas pajezdki ŭ Irak za paŭhoda da hetaha. Para padzialała luboŭ da staražytnych kultur. Ich padarožžy pa Blizkim Uschodzie natchnili jaje na napisańnie takich tvoraŭ, jak «Śmierć na Nile» (upieršyniu apublikavana ŭ 1937 hodzie). Ščaście ŭ asabistym žyćci, miarkujučy pa ŭsim, hłyboka paŭpłyvała na jaje tvorčaść: za nastupnyja dzieviać hadoŭ jana napisała 17 paŭnavartasnych ramanaŭ.
Dla Kryści hałoŭnaje zadavalnieńnie ad piśmienstva zaklučałasia ŭ prydumvańni chitrych siužetaŭ.
Jana kazała: «Ja dumaju, što sapraŭdnaja praca zaklučajecca ŭ tym, kab pradumać raźvićcio siužetu i abdumvać jaho da taho času, pakul jon nie stanie idealnym. Heta moža zaniać davoli šmat času. Zatym, kali ŭsie materyjały sabranyja, zastajecca tolki znajści čas, kab napisać knihu. Mnie zdajecca, što try miesiacy — całkam razumny termin dla napisańnia knihi, kali možna adrazu prystupić da spravy».
U radyjopieradačy 1955 hoda teatralny impresarya ser Piter Sonders, jaki spradziusavaŭ pastanoŭku pjesy Kryści «Myšałoŭka», što stała chitom, kazaŭ, što piśmieńnica vałodała dziŭnym talentam stvarać u svajoj hałavie całkam sfarmiravanyja sceny i historyi.
«Adnojčy ja spytaŭ jaje: «Jak idzie novaja pjesa?» «Jana hatovaja», — adkazała jana. Ale kali ja spytaŭ, ci mahu ja jaje pračytać, jana adkazała tak prosta: «O, ja jaje jašče nie napisała».
Ź jaje punktu hledžańnia, pjesa ad pačatku da kanca była prapracavana da najmienšych detalaŭ. Napisańnie pjesy było dla jaje prosta fizičnaj pracaj».
Pra heta ž kazaŭ i zasnavalnik vydaviectva Penguin Books ser Ałan Lejn. Za 25 hadoŭ siabroŭstva z Ahataj Kryści jon ni razu «nie čuŭ hukaŭ jaje drukarskaj mašynki… niahledziačy na ŭzrušalnuju kolkaść i jakaść jaje pracy». Pa jaho słovach, čym by piśmieńnica nie zajmałasia — arhanizoŭvała pracu łahiera padčas ekśpiedycyi pa pustyniach Miesapatamii ci vyšyvała viečarami, «novaja pjesa ci apovieść Ahaty Kryści raspracoŭvałasia ŭ jaje rozumie».
Knihi, ličyła Kryści, možna napisać za try miesiacy, a pjesy, pa jaje słovach, «lepš pisać chutčej». Kali radyjoprahrama pra Kryści vyjšła ŭ 1955 hodzie, try jaje pjesy išli ŭ łondanskim Vest-Endzie. «Myšałoŭka» ŭžo biła rekordy kasavych zboraŭ usiaho praz try hady paśla premjery. Pjesa spačatku była pradstaŭlena ŭ vyhladzie radyjopastanoŭki pad nazvaj «Try ślapyja myški» ŭ 1947 hodzie ŭ ramkach viačernich prahram, pryśviečanych 80‑hodździu karalevy Maryi.
Pa słovach Kryści, pisać pjesy było «značna viesialej, čym pisać knihi». Jana kazała: «Nie treba turbavacca pra doŭhija apisańni miescaŭ i ludziej ci pra toje, jak raźmierkavać materyjał. I treba pisać davoli chutka, kab zachavać nastroj i zrabić dyjałohi naturalnymi».
Samy doŭhaihrajučy śpiektakl
U 1973 hodzie Kryści naviedała mierapryjemstva ŭ honar 21‑hodździa «Myšałoŭki» ŭ łondanskim hateli Savoy. Na im taksama prysutničaŭ Ryčard Atenbora, vykanaŭca hałoŭnaj roli ŭ aryhinalnaj pastanoŭcy, jaki pradkazaŭ, što śpiektakl «moža iści jašče 21 hod». «Ja nie pastaŭlu jaho ŭ adzin šerah z saboram Śviatoha Paŭła, ale, biezumoŭna, amierykancy ličać, što, pryjechaŭšy ŭ Łondan, jany pavinny pajści i pahladzieć «Myšałoŭku», — kazaŭ jon.
U 1957 hodzie «Myšałoŭka» stała samym doŭhaihrajučym śpiektaklem u Vialikabrytanii. Spynić hety pośpiech zmahła tolki pandemija kavidu ŭ 2020 hodzie, kali pakazy byli prypynienyja. U sakaviku 2025 hoda adbyłosia 30‑tysiačnaje pa liku pradstaŭleńnie; «Myšałoŭka» idzie i dahetul.
Atenbora taksama daŭ intervju ŭ 1955 hodzie. Pa jaho słovach, Kryści była «apošnim čałaviekam u śviecie, pra jakoha vy mahli b padumać u suviazi sa złačynstvam, hvałtam ci čymści žudasnym ci dramatyčnym».
«My prosta nie mahli źmirycca z tym faktam, što hetaja cichaja i šanoŭnaja dama mahła vyklikać u nas dryžyki, začaroŭvać ludziej va ŭsim śviecie svaim majsterstvam saśpiensu i svaim daram stvarać na scenie i na ekranie takuju atmaśfieru žachu», — kazaŭ jon.
Intervju, jakoje Ahata Kryści dała ŭ 1955 hodzie, pralivaje trochi śviatła na jaje mietady, ale sama jana pa-raniejšamu zastajecca zahadkaj.
Kamientary