Babaryka skazaŭ, što Bykaŭ staviŭ ekanamičny suvierenitet vyšej za biełaruskuju movu. Navumčyk: Nie čuŭ ad Bykava ničoha i blizka padobnaha

Na hetu frazu adreahavaŭ u fejsbuku były deputat Viarchoŭnaha Savieta i žurnalist Siarhiej Navumčyk. Jon piša:

«Akramia asabistaha znajomstva z Bykavym, sumiesnaj pracy ŭ składzie Sojmu BNF u Miensku ŭ 90-ja, pierapiski, sustrečaŭ u hady vymušanaha žyćcia Vasila Uładzimieraviča za miažoj, mnie daviałosia być i ŭkładalnikam dvuch zbornikaŭ bykaŭskaj publicystyki («Bykaŭ na Svabodzie», 2004 h., druhoje dapoŭnienaje vydańnie — 2005 h., «Vasil Bykaŭ 100», 2024 h.). U hetyja zborniki ŭvajšła tolki častka bykaŭskich vykazvańniaŭ na palityčnyja i hramadskija temy — ale pračytaŭ ja, miarkuju, praktyčna ŭsio, va ŭsiakim razie z pačatku apošniaj chvali nacyjanalnaha Adradžeńnia z kanca 80‑ch hadoŭ.

Ja nie čuŭ ad Bykava i nie čytaŭ u jaho ničoha i blizka padobnaha na toje, pra što skazaŭ šanoŭny Viktar Babaryka.

A voś vykazvańniaŭ advarotnaha źmiestu — mahu pryvieści dziasiatki. Ale ŭzhadaju tolki niekalki, jakaja dajuć ujaŭleńnie pra sapraŭdnaje staŭleńnie Bykava da biełaruskaj movy i jaje roli ŭ losie nacyi.

«Kali stracim momant, mova źniknie»

Pačnu z tezy pryjarytetnaści ekanomiki nad movaj, nibyta vykazanaj Bykavym. U relnaści, mienavita nacyjanalnaje Adradžeńnie (i movu jak jaho padmurak) Bykaŭ ličyŭ hałoŭnym harantam isnavańnia biełarusaŭ. «Mova — asnova nie tolki nacyjanalnaj kultury, ale i isnavańnia nacyi, isnavańnia etnasu» — kazaŭ jon («Bykaŭ na Svabodzie», 2005, s. 48.).

Jon byŭ pierakanany ŭ pryjarytetnaści, pierščarhovaści, nieadkładnaści vyrašeńnia moŭnaj prablemy, ličyŭ, što pytańnie ŭratavańnia movy nielha adsoŭvać na druhi płan, bo «kali stracim hety momant, dyk naša mova źniknie praź niekalki hadoŭ va ŭmovach reanimacyi tatalitaryzmu i pahrozy reintehracyi ŭ adzinuju imperyju» (tam ža, s. 61).

Mienavita tamu Bykaŭ byŭ siarod tych, chto ŭ 1986‑m padpisaŭ składzieny Uładzimieram Sodalem zvarot da hienieralnaha sakratara CK KPSS Michaiła Harbačova (lehiendarny «list 28-mi») pra katastrafičnuju situacyju ź biełaruskaj movaj (mianie mocna ŭraziła, kali ŭ razmovie z Harbačovym ja pačuŭ zhadku pra toj list — praz šmat hadoŭ Harbačoŭ pryhadaŭ jaho sam, ja nie pytaŭsia).

Źjaŭlajučysia adnym z zasnavalnikaŭ BNF, Bykaŭ ličyŭ, što baraćba za nacyjanalnaje adradžeńnie pavinna być pryjarytetam hetaha ruchu — naroŭni sa zmahańniem za Niezaležnaść i demakratyju. Jon padtrymlivaŭ prahramnaje pałažeńnie Narodnaha Frontu ab nadańni statusu biełaruskaj movie jak adzinaj dziaržaŭnaj u adpaviednym zakonie.

Kažučy pra Zakon ab movach, zvyčajna nahadvajuć, što jon pryniaty VS XI sklikańnia, u jakim nie było nivodnaha deputata BNF. Sapraŭdy, Viarchoŭny Saviet hetaj kadencyi byŭ abrany ŭ 1985 hodzie, kali da ŭtvareńnia BNF zastavałasia niekalki hadoŭ.

Ale ŭ studzieni 1990-ha, kali prymaŭsia Zakon, u Avalnaj zali byŭ deputat, jaki ŭvachodziŭ nie tolki ŭ BNF, ale i jaho kirujučy orhan — Sojm. Imia hetaha deputata — Vasil Bykaŭ.

Dadam, što ŭ składzie rabočaj hrupy pa padrychtoŭcy Zakonu byŭ Piotra Sadoŭski (jon budzie abrany deputatam nastupnaha, XII sklikańnia), jaki karystaŭsia kansultacyjami ŭ tym liku i siabra Sojmu BNF Vincuka Viačorki).

Tak što frontaŭcy mieli niepasrednaje dačynieńnie da Zakonu, pryniataha sfarmavanym jašče ŭ kamunistyčnyja časy Viarchoŭnym Savietam.

Chočacca dumać, što za toje hałasavańnie (jak i za hałasavańnie 27 lipienia 1990 za Dekłaracyju ab suverenitecie i 25 žniŭnia 1991 za Niezaležnaść) kamunistam darujucca na niebie chaj nie ŭsie, dyk choć niekatoryja ziamnyja hrachi.

Ale adzin «hrech» byŭ u samim zakonie. Heta — peryjad ustupleńnia ŭ siłu dziejnaści asobnych jahonych pałažeńniaŭ, jaki dasiahaŭ — da ździŭleńnia amataraŭ mifu pra «chutkuju i hvałtoŭnuju biełarusizacyju» — až 10 hadoŭ. Dziesiaci hadoŭ! U zakanadaŭstvie nivodnaj inšaj byłoj respubliki SSSR vy nie znojdziecie ničoha padobnaha (terminy zvyčajna žorstkija i ścisłyja) — pry tym što nidzie stan movy tytulnaj nacyi nie byŭ nahetulki katastrafičny, jak u Biełarusi.

Bykaŭ za zakon prahałasavaŭ, ale praźmierna doŭhi termin krytykavaŭ: «Usie hetyja zakony pryniatyja byli aficyjna Viarchoŭnym Savietam i raściahvali, raściahvali na dziesiacihodździe ŭstanaŭleńnie dziaržaŭnaści biełaruskaj movy. Kaniešnie, tady ŭžo było vidać: va ŭmovach niestabilnaści hramadstva — što možna raźličvać na dziesiać hadoŭ?» («Vasil Bykaŭ 100», 2024, s. 28).

Padmanlivaje «a potym…»

Budučy ŭ avanhardzie baraćby za zachavańnie biełaruskaj movy, Bykaŭ uspryniaŭ palityku Łukašenki jak nacyjanalnuju trahiedyju: «Vorahi nacyjanalnaj idei razumieli situacyju i zrabili kontradziejańni. Adnym z rašučych dziejańniaŭ staŭ referendum, na jakim pad vyhladam raŭnapraŭja movaŭ była atrymanaja farmalnaja zhoda narodu na palityku faktyčnaha źniščeńnia biełaruskaj movy. I ciapier hetaja palityka vykanaŭčaj uładaj pravodzicca vielmi aktyŭna. Ja nie baču jakich-niebudź nadziejaŭ na lepšaje ŭ bližejšy čas». («Vasil Bykaŭ 100», 2024, s. 30).

Časam pryhadvajuć radki Bykava z «Doŭhaj darohi dadomu» pra toje, što lidar BNF Paźniak imknuŭsia da idealnaj Biełarusi, a Łukašenka kazaŭ narodu rečy zrazumiełyja i prymityŭnyja, jak «myčańnie karovy», i padajuć heta jak nibyta niazhodu Bykava ź lidaram BNF. Absurd! Bykaŭ cudoŭna viedaŭ, što Narodny Front raspracavaŭ niekalki ekanamičnych prahram i dziasiatki zakonaprajektaŭ, pałažeńni jakich lehli ŭ padmurak ekanamičnych reformaŭ (chaj i skamiečanych postkamunistyčnaj namenkłaturaj).

U hetym lohka pierakanacca, prahladzieŭšy na jutubie zapis jahonaha vystupu pa BT u jakaści davieranaj asoby kandydata ŭ prezidenty Paźniaka ŭ červieni 1994 hoda. Bykaŭ mieŭ na ŭvazie zusim inšaje — a mienavita toje, jak padmanulisia ludzi, pavieryŭšy papulisckim, biezadkaznym łozunham Łukašenki. U hetym — ni hramu krytyki BNF i ni kropli zhody z Łukašenkam.

I voś tut, padajecca, my vychodzim na temu, jakaja była aktualnaj u 1994-m, u 2020-m, zastałasia aktualnaj siońnia (pra što śviedčać ciapierašnija słovy Viktara Babaryki) i nie zhubić aktualnaści na budučych demakratyčnych vybarach. Heta — toje, što čujecca ŭžo bolš jak try dziasiatki hadoŭ: a davajcie my adsuniem na potym niepapularnyja ŭ značnaj častki nasielnictva pytańni nacyjanalnaha Adradžeńnia, movy, i skažam ludziam toje, što jany chočuć pačuć, jany za nas prahałasujuć, my pryjdziem da ŭłady — nu a potym…

Jak tolki što vymaŭlenyja, čuju skazanyja mnie viasnoj 94‑ha słovy Viktara Hančara, kali jon prapanoŭvaŭ mnie dałučycca da kamandy Łukašenki: Siarhiej, ty bačyš, jak składajecca situacyja, ciapier važna ŭziać uładu! A potym…. Žyćcio paćvierdziła, što — nie budzie, nie byvaje nijakaha «potym». Ničoha dobraha nie byvaje praz padman.

«Naš ruch — nie na piać hadoŭ, naša sprava — śviataja»

Pierada mnoj — mašynapis z aŭtarskimi praŭkami pramovy Bykava na IV źjeździe BNF, jaki Vasil Uładzimieravič addaŭ mnie paśla vystupu. Heta było 10 krasavika 1995-ha, nazaŭtra 19 deputataŭ Apazicyi BNF abviaścili haładoŭku suprać łukašenkaŭskaha referendumu. Frahmientam taho vystupu i zakonču — tam jakraz pra papulizm i pra «…a potym».

«Papulizm, jak adzina mahčymy z adnosna prymalnych srodkaŭ, taksama zaježdžany, zapeckany, i ŭ našych umovach, pa-sutnaści, adyjozny, jak i inšyja srodki z bahataha arsienału našych praciŭnikaŭ. Naŭrad ci hoža BNF karystacca imi. Usio ž isnuje niešta vyšejšaje za palityčnuju ci inšuju metazhodnaść, vyšej za jaŭny i prahmatyčny palityčny raźlik. Ci hoža zabyvać, navat u ciažkija časiny, na peŭnyja impieratyvy ź liku chryścijanskaj etyki, evanhielskaj marali, čałaviečaha sumleńnia, narešcie?

U hetym sensie maralny ryharyzm Biełaruskaha Narodnaha Frontu i jahonaha lidara — toj kaštoŭny kapitał, jakim vałodaje zaraz mała jakaja partyja, i nie tolki na Biełarusi. Heta maralnaja siła ź niesumniennym palityčnym efiektam chiba moža skiravanaja nie tak u sučasnaść, jak u budučyniu.

Asabliva, kali mieć na ŭvazie, što naš ruch — nie na piać hadoŭ, što my łučym u dalokuju histaryčnuju pierśpiektyvu, navat kali jana budzie naležyć nie nam. Ale ŭsio roŭna jana budzie naležyć Biełarusi.

My nie ciešym siabie chutkaj i lohkaj pieramohaj — lohkaj pieramohi, vidać, nie budzie. Ale navat jaŭnaja paraza nie pavinna adkinuć nas ad našaj spravy, bo taja sprava — śviataja. Jana dziela naroda, dziela našaj zaniadbanaj nacyi, dziela čałaviectva i čałaviečnaści. Dziela demakratyi i historyi, narešcie».

• 33
• 1
• 2
• 9
• 1
• 0
• 0
• 0