Źjaŭleńnie ŭ Minsku novaj ustanovy «Draničnaja №1» vyklikała chvalu abureńnia. Biełarusy ŭbačyli ŭ jaje kancepcyi savieckuju nastalhiju i hłamurnyja vobrazy z maskoŭskich Patrykaŭ. A miž tym kaliści ŭ kožnym bujnym horadzie Biełarusi dziejničali ŭstanovy, jakija hatavali tolki stravy z bulby i padkreślena vykarystoŭvali nacyjanalny kałaryt.
Moŭnaje pytańnie
Nie ŭsio tak hładka ŭ novaj ustanovy i z nazvaj. Prymietnik «draničny» sapraŭdy jość u biełaruskaj movie — ale pavodle słoŭnikaŭ źviazany nie z dranikami, a z budaŭnictvam. Jon utvorany ad słova «dranica», jakim abaznačajuć tonkija draŭlanyja doščački dla kryćcia dachu abo dla abivańnia ścien pad tynkoŭku.
Z bulbaj takoj palisiemii nie ŭźnikła b, ale siońnia znajści sapraŭdnuju «bulbianuju» — amal niemahčyma. Choć kaliści šyldy ŭstanoŭ z takoj nazvaj, dzie padavali amal vyklučna stravy z bulby, možna było pabačyć va ŭsich bujnych haradach Biełarusi.
Jany byli i ŭ Minsku, i ŭ abłasnych, i ŭ rajonnych centrach. Heta nie była sietka ŭ sučasnym razumieńni, ale ŭ saviecki čas isnavała moda na ŭstanovy, jakija śpiecyjalizavalisia na adnym kankretnym pradukcie: čajnyja, kaviarni (u sensie — ustanovy, što padajuć napoi z kavy), pielmiennyja, čaburečnyja, varenikavyja, blinnyja, piražkovyja, šašłyčnyja, buterbrodnyja — i, kaniešnie, bulbianyja.
Termin «bulbianaja» ŭ biełaruskim napisańni tryvała prapisaŭsia i ŭ ruskaj movie jak paznačeńnie zakusačnaj z nacyjanalnym kałarytam — naroŭni z «chinkalnaj» abo «chačapurnaj». Pa sutnaści, taki farmat staŭ adnym z samych paznavalnych hastranamičnych brendaŭ savieckaj Biełarusi.
«Bulbianaja» na praśpiekcie
Napeŭna, samaja viadomaja «Bulbianaja» znachodziłasia ŭ Minsku pa adrasie Leninski praśpiekt, 53 (paśla praśpiekt Skaryny, ciapier praśpiekt Niezaležnaści), niepadalok ad płoščy Jakuba Kołasa. Uvachod lohka było paznać pa prykmietnym mietaličnym znaku — čyhunku na łancuhu.
Hetaje kafe vyłučałasia svaim mastackim afarmleńniem. Prostyja tynkavanyja ścieny kantrastavali ź ciomnaj stollu, prarosłaj masiŭnymi draŭlanymi belkami, i dekaratyŭnymi mietaličnymi lustrami. Asabliva ŭražvali vialikija piečy, upryhožanyja siužetnaj palivanaj kaflaj: jany słužyli svojeasablivymi razdatkavymi voknami pamiž kuchniaj i abiedziennaj załaj. Uvieś hety ansambl stvaraŭ paznavalny poźniesaviecki, ramantyzavany vobraz biełaruščyny — nie panskaj, ale vysakarodnaj.
Abiedziennaja zała była abstaŭlena masiŭnaj draŭlanaj meblaj — łavami i stałami, nakrytymi tradycyjnymi rušnikami. Aficyjantki raznosili bulbianyja stravy ŭ strojach z elemientami narodnaha adzieńnia, što nadavała jašče bolš nacyjanalnaha kałarytu bulbianoj.
Tut prapanoŭvali niekalki dziasiatkaŭ firmovych i nacyjanalnych stravaŭ z bulbaj: «Smažanina» — bulba ź jałavičynaj, śvininaj i cybulaj, zapiečanaja na patelni; «Pražanina» — bulba sa śvininaj, hrybami harodninaj i čarnaślivam, jakaja padavałasia pad vinnym sousam; sałat «Smačny» — miasa, harodnina, cybula i hryby ŭ košyku sa smažanaj chrustkaj bulby, a taksam «Bulon z bulbiešnikami», «Poliŭka biełaruskaja», «Bulba ŭ mundzirach z ahurkom», asarci «Biełaruski bukiet», sałaty «Sialanski» i «Vostry».
Kafe adkryłasia ŭ 1958 hodzie. Adnak pravierka, praviedzienaja ŭ 1962‑m hramadskim adździełam handlu rajvykankama, vyjaviła, jak pisała hazieta «Kamunist Biełarusi», vielmi abmiežavany vybar pieršych i druhich straŭ, ich nizkuju kałaryjnaść, a taksama hrubaje abychodžańnie z naviedvalnikami.
Adnak ŭžo ŭ 1965 hodzie «Bulbianaja» fihuravała ŭ maskoŭskaj haziecie «Niediela» ŭ pazityŭnym klučy. U apublikavanym tam artykule śćviardžałasia, što kožny hość Minska ličyć svaim doŭham naviedać «Bulbianuju», a žurnalist uzdychaŭ: «Nam by ŭ Maskvu takuju «Bulbianuju».
Nasamreč «Bulbianaja» ŭ Maskvie ŭ vyniku ŭsia ž źjaviłasia — kafe z takoj nazvaj dziejničaje ŭ biełaruskim paviljonie VDNH.
Sapraŭdy, «Bulbianaja» pieratvaryłasia ŭ saviecki čas u vizitoŭku horada. Minčuki abaviazkova viali siudy haściej zdalok — pačastavać narodnaj kuchniaj i pakazać miesca, dzie nacyjanalny kałaryt adčuvaŭsia nie tolki ŭ stravach, ale i ŭ atmaśfiery.
U siaredzinie 2000‑ch hadoŭ «Bulbianaja» była vymušana zakrycca na doŭhačasovy, amal trochhadovy ramont. Jak pryhadvajuć u publikacyjach, pryčynaj staŭ niezapłanavany vizit u kafe staličnaha kiraŭnika Michaiła Paŭłava, jaki vyrašyŭ razam ź inšymi čynoŭnikami harvykanama tut paabiedać. Pryjom i toje, što jon pabačyŭ na kuchni, jaho aburyli. Abnoŭlenaja «Bulbianaja» adkryłasia ŭ 2008 hodzie, ale nie vytrymała kankurencyi ŭ takim bojkim miescy. U 2011 hodzie na jaje miescy raźmiaściłasia adno z kafe sietki «Štole».
Pra kolišniuju «Bulbianuju» nahadvaje tolki kieramičnaja palivanaja kafla pry ŭvachodzie, jakaja zastałasia ad papiaredniaj ustanovy. Na joj vyleplenaja bulba i nadpis: «Bulba smačnaja, karysnaja, pažyŭnaja, asabliva z salcam».
U 2017 hodzie paviedamlałasia, što na miescy kramy «Kryštal» na praśpiekcie Niezaležnaści, 39 płanujuć adnavić lehiendarnuju «Bulbianuju». Novyja ŭładalniki kazali pra ideju sietki biełaruskich fastfudaŭ, jakuju padtrymaŭ i Minharvykankam. Ale ramont zaciahnuŭsia, i ŭ vyniku praź niekalki hadoŭ tam adkrylisia krama optyki i OZ.by, a nie «Bulbianaja».
«Bulbianaja» na Mahiloŭskaj šašy
Heta była nie adzinaja «Bulbianaja» ŭ stalicy. Niedzie ŭ pieršaj pałovie 1960‑ch hadoŭ jašče adno kafe z takoj nazvaj źjaviłasia ŭ inšaj častcy horada — na tahačasnaj Mahiloŭskaj šašy, nasuprać Minskaha motaviełazavoda. Siońnia dom, u jakim jana raźmiaščałasia, maje adras Partyzanski praśpiekt, 19. Ad toj «Bulbianaj» nie zastałosia nijakich śladoŭ: ciapier na pieršym paviersie budynka pracujuć vinnaja krama, krama viełazapčastak i nievialikaja piceryja.
U 1967 hodzie staličnyja haziety paviedamlali taksama pra adkryćcio «Bulbianaj» na vulicy Apanskaha (ciapier Kalvaryjskaj), ale dzie kankretna jana raźmiaščałasia, vyśvietlić nie ŭdałosia.
«Bulbianyja» ŭ Mahilovie
Minsk nie byŭ, jak my ŭžo kazali, adzinym miescam, dzie možna było znajści bulbianyja. Była svajo kafe «Bulbianaja» i ŭ Mahilovie ŭ «domie čyhunačnikaŭ» pa praśpiekcie Miru №25. Charakternuju šyldu «Bulbianaja» možna razhledzieć nad ubudavanym pamiaškańniem u vuhłavoj častcy doma ŭžo na zdymkach siaredziny 1960‑ch hh., amal adrazu paśla ŭźviadzieńnia budynka.
Miesca vyhladaje nie vypadkovym, turystyčnym — nasuprać haścinica «Mahiloŭ». Ale nasamreč haścinica była pabudavanaja našmat paźniej, tolki ŭ 1972 hodzie.
Siońnia ŭ byłym pamiaškańni kafe pracuje firmovaja krama Mahiloŭskaha miasakambinata. Kali mienavita zakryłasia «Bulbianaja», dakładna nieviadoma, ale ŭ encykłapiedyčnym daviedniku pa horadzie za 1990 hod užo nie zhadvajecca nivodnaja ŭstanova hramadskaha charčavańnia na hetym praśpiekcie.
Siarod inšaha, hety dom viadomy i tym, što tut žyła siamja ruskamoŭnaha piśmieńnika Michaiła Vielera: jaho baćka, aftalmołah pa prafiesii, zahadvaŭ adździaleńniem Mahiloŭskaj psichbalnicy.
U 1976 hodzie jašče adna «Bulbianaja» źjaviłasia ŭ novym žyłym rajonie Mahilova — ŭ domie pa adrasie vulica Narodnaha apałčeńnia, 20. Kafe mieła płošču 123 m² i mahło adnačasova pryniać 54 čałavieki. Siońnia ŭ hetym pamiaškańni raźmiaščajucca roznyja praduktovyja i adziennyja kramy.
«Bulbianaja» ŭ Hrodnie
Hrodna taksama mieŭ svaju «Bulbianuju». Kafe raźmiaščałasia na vulicy Kamarova, 15, u mikrarajonie Farty-2. Hrodzienskaja bulbianaja adkryłasia adnosna pozna — tolki ŭ 1982 hodzie. Handlovaja płošča składała 120 m², i ŭstanova mahła adnačasova pryniać 80 čałaviek u farmacie samaabsłuhoŭvańnia. U mieniu byli biełaruskija nacyjanalnyja stravy i raznastajnyja stravy z bulby. Mieŭsia navat fruktovy bar na 36 miescaŭ. Interjery ŭpryhožvali kalarovaje škło i raźba pa drevie.
Siońnia ŭ hetym budynku pracuje kambinat školnaha charčavańnia i praduktovaja krama.
«Bulbianaja» ŭ Breście
Jašče paźniej u Biełarusi źjaviłasia «Bulbianaja» ŭ Breście. Kafe adčyniłasia tolki ŭ 1986 hodzie na vulicy Maskoŭskaj, 39 (ciapier praśpiekt Mašerava). Heta była davoli vialikaja ŭstanova: handlovaja płošča składała 240 m², i adnačasova jana mahła pryniać 100 čałaviek. U mieniu, naturalna, pieravažali biełaruskija nacyjanalnyja stravy z bulby, ale dziejničaŭ i bufiet z šyrokim asartymientam kandytarskich vyrabaŭ i napojaŭ ułasnaj vytvorčaści, marožanaha, małočnych kaktejlaŭ, a taksama bar na 14 miescaŭ.
Bresckaja «Bulbianaja» praisnavała davoli doŭha — jaje kančatkova zakryli tolki ŭ 2015 hodzie, kali pačałasia rekanstrukcyja. Novy ŭłaśnik, kampanija «Santa», płanavaŭ adkryć tut praduktovuju kramu i nievialiki kafieteryj. Ale ŭ vyniku ŭ kastryčniku 2016 hoda zamiest kafieteryja na hetym miescy adkryŭsia restaran KFC.
«Bulbianaja» ŭ Homieli
U Homieli «Bulbianaja» raźmiaščałasia ŭ stalinskim domie na praśpiekcie Lenina, 34, niedaloka ad čyhunačnaha vakzała. Razam z profilnymi vareničnaj i pielmiennaj jana była adniesiena da razradu stałovak. Čym mienavita hetaja ŭstanova adroźnivałasia ad pieraličanych vyšej kafe, što pracavali pa mietadzie samaabsłuhoŭvańnia, — zrazumieć ciažka. Dalejšy los homielskaj «Bulbianaj» nieviadomy.
«Bulbianaja» ŭ Viciebsku
U Viciebsku kafe «Bulbianaja» adkryłasia ŭ listapadzie 1961 hoda, u samym centry horada, na miescy kramy harodniny ŭ budynku pa vulicy Hohaleŭskaj, 30 (ciapier Lenina). Tady ŭvachod znachodziŭsia na ŭzroŭni vulicy: tratuar kala kafe rezka spuskaŭsia ŭniz, a potym hetak ža kruta padymaŭsia ŭ bok sučasnaj płoščy Pieramohi. Za hetuju asablivaść reljefu miascovaść prazvali «jamaj».
Paźniej łandšaft vypravili: vulicu padniali, i ŭvachod razam z voknami kafe apynulisia ŭžo na paŭpadvalnym uzroŭni.
U 1980‑ia hady handlovaja płošča kafe, u mieniu jakoha pieravažali biełaruskija nacyjanalnyja stravy z bulby, składała 72 m². Adnačasova jano mahło pryniać bolš za 40 čałaviek i pracavała pa mietadzie samaabsłuhoŭvańnia.
«Kali Hienadź Łavicki ŭspaminaje Viciebsk, jamu adrazu ŭjaŭlajecca «bulbianaja». «Bulbianaja» — stałovaja, dzie padajuć stravy z bulby. Kartaflaniki, bulbašy, draniki… A jość jašče bulbianaja kaša z sałam. «Babka» — pa-biełarusku. Hliniany harščočak, a ŭ im bulba sa škvarkami, z cybulaj, piatruškaj, kmienam. I z łaŭrovym listom. Voś prychodziš z marozu, hałodny, źmierzły… źjasi harščočak haračaj bulby. I na sutki chapaje!», — tak uspaminali hastranamičnyja pieravahi pieršaha pasła ŭ Izraili i byłoha staršyni KDB Biełarusi, jaki pačynaŭ karjeru ŭ Viciebsku, u adnoj bulvarnaj knižcy ŭ pačatku 2000‑ch.
U adroźnieńnie ad mnohich inšych, hetaje kafe isnuje da siońnia i nie źmianiła svajho profilu — ni ŭ mieniu, ni ŭ afarmleńni interjeraŭ. Tut i ciapier možna ŭbačyć masiŭnuju draŭlanuju meblu, belki pad stollu i dekaratyŭnyja kampazicyi ź biełaruskim arnamientam na ścienach.
Jak bačna, nivodnaj «Bulbianaj» u abłasnych centrach nie zachavałasia — vyklučeńnie składaje tolki Viciebsk. Zatoje ŭ małych haradach ustanovy z takoj nazvaj možna sustreć i siońnia: naprykład, u Drahičynie, Žytkavičach i Ivacevičach. Apošniaja, darečy, fihuruje ŭ adnoj z historyj pra Uładzimira Vysockaha: u savieckaha śpievaka złamałasia mašyna na šašy Maskva — Brest, i jon źviarnuŭsia pa dapamohu na miascovaje STA. Kali prablemu vyrašyli, Vysocki zajšoŭ u bližejšuju bulbianuju — raźmieščanuju ŭsiaho za dvaccać mietraŭ — adkul «ciahnuŭsia niejmavierny pach biełaruskich dranikaŭ». Ale vyjšaŭ nie z dranikami ci babkaj, a sa skryniaj vina, jakoje padaryŭ svaim vyratavalnikam.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
Kniharnia paśla pieranieśli dzie zaraz abutak Marko"