«Śvincovy čas»: jakim moža stać hramadstva, kali ŭ im uvodzicca sistema kantrolu za ludźmi pa kitajskim uzory
Što stanie ź Biełaruśsiu, kali ŭ nas u krainie budzie naładžana sistema kantrolu za ludźmi pa kitajskim uzory? Adna z najlepšych češskich knih apošnich hadoŭ — raman Radki Deniemarkovaj «Śvincovy hadzińnik» — akurat adkazvaje na pytańnie, jaki jon, ciapierašni Kitaj, dzie kantrol nad pavodzinami ludziej tatalny, i jak lohka achviarami hetaha mohuć stać jeŭrapiejcy.
XXI stahodździe ŭ Kitai pačałosia ź Vialikaha kitajskaha fajervoła — prajekta dla kantrolu i cenzury internetu. Praz 10 hadoŭ sistema pačała pracavać u poŭnuju moc, znakam čaho stała błakavańnie pošukavaj sistemy Google u Kitai z 2010 hoda, piša vykładčyk historyi ŭniviersiteta Sent-Endrus u Šatłandyi Tomaš Kamusela (Tomasz Kamusella).
U tym ža hodzie piśmieńnik Lu Siaabo atrymaŭ Nobieleŭskuju premiju miru za svaju «doŭhuju i niehvałtoŭnuju baraćbu za pravy čałavieka ŭ Kitai», što raźjušyła kitajski ŭrad.
Niby dla raŭnavahi ŭ 2012 hodzie Nobieleŭskuju premiju pa litaratury atrymaŭ łajalny kitajski piśmieńnik Mo Jań.
U 2013 hodzie prezidentam Kitaja stanovicca Si Czińpin, jaki raspačynaje inicyjatyvu «Adzin pojas i adzin šlach». Prajekt, jaki złučaje Afryku, Aziju, Jeŭropu i Łacinskuju Amieryku z Kitajem, byccam by musiŭ paspryjać raźvićciu handlu i ŭmacavańniu miru, ale niekatoryja aścierahajucca, što heta prykmieta budučaha hłabalnaha ekanamičnaha, palityčnaha i vajennaha panavańnia Piekina. U 2018 hodzie Usiekitajski schod narodnych pradstaŭnikoŭ dazvalaje Si Czińpinu zajmać pasadu prezidenta pažyćciova.
Litaratura — vydatny srodak dla cełasnaha razumieńnia i tłumačeńnia składanych sacyjalna-palityčnych źmien. Hrebavańnie intelektuałaŭ i palitykaŭ ekzistencyjnaj niebiaśpiekaj, jakuju ŭjaŭlaje saboj kitajski vysokatechnałahičny tatalitaryzm dla demakratyi i pravoŭ čałavieka ŭ Jeŭropie, aburyła češskuju piśmieńnicu Radku Deniemarkovu. Paśla šmatrazovaha naviedvańnia Kitaja, u 2013 hodzie piśmieńnica raspačała svoj raman pra archipiełah HUŁAH XXI stahodździa z mahutnaj sietkaj pastajannaha elektronnaha nazirańnia i pracoŭnymi łahierami, jakija chavajucca za Vialikaj Ścianoj spažyvalnictva.
Pa słovach Radki Deniemarkovaj, Piekin u svaim imknieńni da «harmaničnaha i stabilnaha hramadstva» spałučyŭ horšaje ad kamunizmu i horšaje ad kapitalizmu. Kiravańnie Si Czińpina — heta abmiežavańnie indyvidualnych svabod u abmien na materyjalny dabrabyt, za jaki ludziam davodzicca płacić łajalnaściu tatalitarnaj sistemie.
Praz žyćcio hierojaŭ ramana Deniemarkova analizuje, jak sučasny kitajski tatalitaryzm padmanvaje davierlivych jeŭrapiejcaŭ, źniščaje čałavieka ŭ čałavieku i imkniecca raspaŭsiudzić svaju sistemu na ŭvieś śviet. Jak ni sumna dla piśmieńnika, dla bolšaści zachodnich emihrantaŭ i palitykaŭ hrašovaja vyhoda, jakuju harantuje supracoŭnictva z Kitajem i jaho ŭradam, źjaŭlajecca dastatkovaj uznaharodaj. Za heta jany hatovyja admovicca ad demakratyi i asabistaj svabody. Raman apisvaje, jak dla Jeŭropy nadychodzić čas raspłaty.
Radka Deniemarkova viadomaja svaim majsterstvam prozy. Da 2004 hoda piśmieńnica pracavała ŭ Instytucie češskaj litaratury, dzie jana pierakładała niamieckija tvory. Radka Deniemarkova stała adzinaj češskaj piśmieńnicaj, jakaja trojčy atrymała vyšejšuju češskuju litaraturnuju ŭznaharodu Magnesia Litera.
Paśla pieršapačatkovaha začaravańnia sučasnym Kitajem Deniemarkova chutka zaŭvažyła, jak pad prykryćciom aficyjnaj prapahandy pra harmaničnaje hramadstva Kamunistyčnaja partyja prymušaje ludziej sačyć adno za adnym, kab vyjavić «zdradnikaŭ». «Zdradniki» ŭ kitajskim razumieńni — tyja, chto aśmielvajucca dumać inakš. Ich čakaje sud u savieckim styli, kancłahier abo navat śmiarotnaje pakarańnie. Deniemarkova šukała takich dysidentaŭ u Kitai, kab dapamahčy im i daviedacca bolš pra hetuju dziaržavu. U svaim ramanie «Śvincovy hadzińnik» piśmieńnica prytrymlivajecca hetaha maršrutu adkryćciaŭ Kitaja pa-za miežami pryhožaha dla turystaŭ vobrazu krainy.
Piersanažy ramana majuć imiony adpaviedna ź ich sacyjalnym statusam abo prafiesijaj: Piśmieńnica, Prahramist, Siabar, Dypłamat, Pasoł. Dziejańnie pačynajecca ŭ češskim pasolstvie ŭ Piekinie. Tut aficyjna pracuje Maci-Kitajanka, nasamreč jana ahientka kitajskaj śpiecsłužby. Jana prosić Piśmieńnicu pazajmacca ź jaje dačkoj češskaj movaj. Piśmieńnica pahadžajecca, jany pačynajuć čytać razam ź dziaŭčynaj češskija knihi, a dziaŭčyna ŭsio pieradaje svajoj maci. Piśmieńnica bačyć u svajoj vučanicy pradukt tatalitarnaj sistemy z pramytymi mazhami i choča pasprabavać vyvieści jaje z hetaha stanu. Jany pačynajuć abmiarkoŭvać tvory Vacłava Havieła, što daje svaje vyniki. Jana pačynaje razvažać pra svabodu asoby i demakratyju, za što spačatku traplaje ŭ kancłahier, a paśla jaje pryhavorvajuć da śmiarotnaha pakarańnia. Historyja hetaj kitajskaj dziaŭčyny stanovicca centram šmatsiužetnaha ramana.
Kali raman byŭ apublikavany ŭ 2018 hodzie, Deniemarkova nie viedała, što reštki libieralnaj demakratyi buduć źniščanyja ŭ Hankonhu za 2019—2020 hady.
«Śvincovy hadzińnik» — nieabchodnaja pryščepka ad padmanlivaj prynady tatalitaryzmu kitajskaha ŭzoru.
Kamientary