Biełaruskaja staronka isłamskaj revalucyi
U pačatku 80-ch Minsk staŭ adnoj z hałoŭnych baz, na jakich iranskija kamunisty rychtavalisia da revanšu. Jak heta było, pišuć doktar palitałohii Siarhiej Bohdan i kandydat histaryčnych navuk Anžalika Pabiedanoscava Kaja.
U 1979 hodzie Isłamskaja revalucyja ŭ Iranie vyniesła na viaršyniu ŭłady isłamskaje duchavienstva, ajatału Chamiejni. Spačatku byŭ zrynuty šach. Paśla pačalisia čystki vorahaŭ novaj ułady. Represii pa čarzie abrynulisia na manarchistaŭ, nacyjanalistaŭ, levych isłamistaŭ.
Dajšli ruki i da kamunistaŭ, jakija atrymlivali hrošy ad Savieckaha Sajuza.
Novyja ŭłady ličyli marksiscka-leninskuju Iranskuju narodnuju partyju («Tude») surjoznaj pahrozaj, hatovaj zrynuć isłamistaŭ pry pieršaj zručnaj nahodzie. («Tude» na farsi značyć narod, masy.) A šancy ŭziać uładu ŭ kamunistaŭ sapraŭdy byli. U iranskaj kampartyi ŭ toj čas było niamała prychilnikaŭ u vojsku, dziaržaŭnym aparacie i siarod intelihiencyi. Navat iranskim fłotam u 1980—1983 hadach kamandavaŭ kamunist Bachram Afzali.
Asnoŭny ŭdar pa ich byŭ naniesieny ŭzimku 1983-ha. Tysiačy byli aryštavanyja. Ale niekatorym paščaściła ŭciačy ŭ susiedni SSSR.
Napahatovie ŭ BSSR
Uciekačy prabiralisia ŭ saviecki Azierbajdžan. U lipieni 1983-ha savieckaje kiraŭnictva vyrašaje pieravieźci členaŭ partyi «Tude» dalej ad miažy, u Minsk.
Takoje rašeńnie było niezvyčajnym. Dahetul palitemihranty ź Irana zaŭždy raźmiaščalisia ŭ kulturna im bližejšych savieckich respublikach Zakaŭkaźzia i Siaredniaj Azii. U Biełarusi nie było ni infrastruktury, ni kadraŭ dla pryniaćcia takoj kolkaści emihrantaŭ. Ale Maskva chacieła nadziejniej schavać irancaŭ: šukać ich u Minsku nichto b nie dadumaŭsia. Saviety chacieli vykarystać iranskich kamunistaŭ dla čyrvonaha revanšu ŭ Tehieranie, čakali, što chamiejnisty (ich pahardliva nazyvali «mułami» dy klerykałami) uładu nie ŭtrymajuć.
I voś u vieraśni 1983 hoda śpiecyjalnymi načnymi rejsami pryblizna dźvieście iranskich kamunistaŭ pierajechali ŭ biełaruskuju stalicu. Tut ich usich pasialili ŭ adzin novapabudavany 12-paviarchovy dom pa adrasie praśpiekt Lubimava, 4. Haściam zabaranili pryznavacca, što jany irancy, a zahadali nazyvacca afhancami. Na druhi ž dzień kiraŭnik hrupy Akbar Šandarmani, stary iranski palitviazień, sabraŭ usich paplečnikaŭ i abviaściŭ, što nichto ź ich nie moža ni dasyłać listoŭ, ni telefanavać za miažu. Heta budzie ličycca «zdradaj».
Ciomny i strašny Minsk
Znachodžańnie ŭ BSSR zusim nie natchniała iranskich kamunistaŭ. Voś jak heta apisvaje adzin ź ich, Šyva Farachmandrad, u svajoj niadaŭna vydadzienaj knizie ŭspaminaŭ na piersidskaj movie: «Pieršy raz, kali my pajšli špacyravać pa horadzie — a heta byŭ pieršy saviecki horad, jaki my pabačyli, — u paraŭnańni z poŭnymi kramaŭ vulicami Tehierana hałoŭnaja centralnaja vulica Minska vyhladała vuścišnaj i strašnaj prastoraj.
Šyrokija vulicy, mała mašyn, vializnyja budynki, mała vitryn, dyj tyja ciomnyja i nieŭpryhožanyja, na tratuarach mnostva ludziej, jany išli moŭčki, biazhučna i spynialisia na linii piešachodnaha pierachoda, čakajučy, pakul darožny milicyjant dazvolić pierajści. Bolš za ŭsio dušu hniało maŭčańnie na vulicy. U pieršyja hadziny ja navat bajaŭsia hučna razmaŭlać sa spadarožnikami. My nie viedali darohi, a kali sprabavali raspytać pra darohu, amal nichto nie spyniaŭsia. A chto spyniaŭsia, toj nie viedaŭ ni anhlijskaj, ani niamieckaj moŭ».
Niaprosta, piša toj samy aŭtar, było naładzić žyćcio ŭ Minsku.
«U mahazinach usiudy ŭsio adnolkavaje, sadaviny i harodniny niama, usio niajakasnaje (skažam, tualetnaje myła raspłyvałasia ŭ biasformiennuju masu paśla taho, jak jaho adzin raz namočyš), pobytavych i patrebnych rečaŭ nie znojdzieš — navat nažnic, kuchonnych nažoŭ i ščypčykaŭ dla paznohciaŭ, šviejnych mašynak i chaładzilnikaŭ u stalicy «jeŭrapiejskaj» krainy taksama nie znojdzieš. Zatoje ŭ mahazinach usio zavalena nikomu nie patrebnymi pryładami typu tenisnaj rakietki dla vybivańnia dyvanoŭ dy pałavikoŭ. Hetych vybivačak to kolki chočaš — z płastmasy, dreva, aluminiju — va ŭsich vialikich kramach. Heta nijak nie adpaviadała našym čakańniam ad raju «realnaha sacyjalizmu» i ahałomšvała nas».
Irancy ščyra dzivilisia i sprabavali znajści pryčyny takoha stanovišča. «Ja pa svaim hłupstvie mierkavaŭ, što, musić, nažnicy ličacca «srodkam vytvorčaści», a «srodki vytvorčaści» ŭ sacyjalistyčnym hramadstvie znachodziacca ŭ rasparadžeńni dziaržavy. Pakul my zdabyli patrebnyja dla žyćcia rečy, prajšło niekalki miesiacaŭ».
Na materyjalnyja ciažkaści nakładalisia i maralnyja sumnievy, bo kidalisia ŭ vočy prajavy vidavočnaj niaroŭnaści. Šyva Farachmandrad zhadvaje, jak jon u 1986 hodzie trapiŭ u balnicu i apynuŭsia ŭ pałacie na dziesiać łožkaŭ u minskim špitali №4, dzie daktary na jaho nie źviartali ŭvahi.
Paśla ŭmiašańnia z boku partyjnaha načalstva i miascovaj ułady jaho imhnienna pieraviali ŭ dvuchmiesnuju pałatu i pierahledzieli kurs lačeńnia, pryznačyli mnostva novych lekaŭ i pracedur. «Dzivosy! Atrymlivajecca, tut, u hramadstvie «roŭnaści i braterstva», taksama byŭ błat i daktary pa-roznamu stavilisia da roznych ludziej! Ja rady, što ciaham usiaho majho znachodžańnia tam majo sumleńnie nikoli nie było abciažarana hetkimi pryvilejami, aprača taho adzinaha razu».
Dałučycca da rabočaha kłasa
Iranskaje partyjnaje kiraŭnictva i savieckija ŭłady imknulisia trymać iranskich kamunistaŭ dalej ad biełarusaŭ. Meta hetaha była vidavočnaja — nie davać partyjnym kadram puskać karani na novym miescy, trymać ich napahatovie, kab pry nahodzie adrazu adpravić u Tehieran rabić tam novuju revalucyju, sacyjalistyčnuju.
Irancam u Minsku nie davali ni pracavać pa śpiecyjalnaści, ni vučycca. Paśla zakančeńnia 4-miesiačnych kursaŭ ruskaj movy biełaruski Čyrvony Kryž pierastaŭ vypłačvać im dapamohu. Iranskim kamunistam, bolšaść ź jakich była vysokaadukavanymi śpiecyjalistami, zahadali vybrać dla siabie zaniatak sa śpisu śpiecyjalnaściaŭ, dasłanaha haradskimi ŭładami. Bolšaść prapanavanych rabot byli ciažkimi i nizkakvalifikavanymi: padsobnyja rabočyja, praca na cahielniach, ziemlakopstva, čystka kanalizacyi, niekatoryja zavodskija rabočyja śpiecyjalnaści.
Chamid Safary, adzin z členaŭ trojki, jakaja kiravała partyjaj «Tude» ŭ toj momant, tłumačyŭ svaim minskim tavaryšam, što ichnija niahody majuć hłyboki fiłasofski sens: «Prablema našaj partyi palahała ŭ tym, što ŭ joj było mała rabočych, a absalutnuju bolšaść składali intelihienty. Ciapier my majem najlepšuju mahčymaść, kab čalcy partyi ŭlilisia tut u rabočy kłas i «apraletarylisia», a niekali ŭ budučyni dałučylisia da iranskaha rabočaha kłasa». Pry hetym partyjcy nie mieli prava vučycca ŭ biełaruskich VNU, a tych, chto tudy samastojna pastupiŭ, nieŭzabavie adličyli.
Aŭtaram narysa viadomy vypadak, kali dypłamavany inžynier-miechanik try hady, u 1983—1986 hadach, adpracavaŭ pry stanku zvyčajnym rabočym na Minskim stankabudaŭničym zavodzie imia Kastryčnickaj revalucyi. Praz paru hadoŭ paśla pierajezdu z BSSR u Šviecyju jon iznoŭ pajšoŭ pracavać inžynieram.
U vyniku takoha žyćcia ŭžo praź niekalki miesiacaŭ adzin ź irancaŭ vykinuŭsia ź dziasiataha paviercha, troje sprabavali zrabić sabie śmierć, a dvoje apynulisia ŭ psichijatryčnaj lakarni. Jašče ŭ niekalkich pačalisia psichičnyja prablemy. Adzin kolišni student pakutavaŭ ad manii pieraśledu z boku KHB. Jamu padavałasia, što jon — Lenin, jaki viarnuŭsia ź Finlandyi, kab iznoŭ zrabić revalucyju ŭ hetaj krainie.
Pieršyja hady adzinym vyjściem dla irancaŭ było pamianiać Savieckuju Biełaruś na Afhanistan. Iranskich kamunistaŭ achvotna pracaŭładkoŭvali afhanskija kamunistyčnyja ŭłady, bo jany kudy lepš za savieckich daradcaŭ raźbiralisia ŭ rečaisnaści blizkaj im krainy i nie mieli tam moŭnych barjeraŭ (najbolš raspaŭsiudžanyja ŭ Afhanistanie movy puštu i dary blizkija da piersidskaj).
Čužaja baćkaŭščyna
Nieŭzabavie paśla prychodu Harbačova Maskva straciła ŭsialakuju cikavaść da iranskaj kampartyi i nadumałasia zblizicca ź isłamisckim kiraŭnictvam Irana. Členam partyi «Tude» ničoha nie zastavałasia, jak pierabracca na Zachad, što jany i pačali rabić užo ŭ 1986 hodzie. U Biełarusi zastaŭsia dobra kali tuzin z tych dźviuch sotniaŭ, što prybyli ŭ 1983-m.
Biełaruskaja staronka iranskaj revalucyi była trahiedyjaj stračanych nadziej. Spadziejučysia na savieckaje kiraŭnictva, iranskija kamunisty źbiralisia «sa ščytom» viarnucca na radzimu, ale ich prosta vykarystali i padmanuli.
Kamientary