Ryhor Mazaleŭski: jak žyŭ samy bahaty sielanin Hrodzienskaj hubierni

Paśla admieny pryhonnaha prava ŭ 1861 hodzie biełaruskija sialanie atrymali majomasnyja pravy i zakonnyja mahčymaści ŭzbahačacca: nabyvać ziamlu va ŭłasnaść, zakładać pradpryjemstvy, zajmacca handlem. Niekatoryja viaskoŭcy chutka skarystalisia z hetaha i stali zamožnymi ziemleŭładalnikami, pradprymalnikami i kupcami. U savieckaj histaryjahrafii ich nazyvali «kułakami» i abvinavačvali ŭ ekspłuatacyi adnaviaskoŭcaŭ. Takoj sialanskaj buržuazii historyki pryśviačali značna mienš uvahi ŭ paraŭnańni ź viaskovym praletaryjatam, i ŭ vyniku biełaruski sielanin-buržua tak i zastaŭsia tajamničym nieznajomcam z drennaj reputacyjaj.

Pavialičyć

Adnak histaryčnaja realnaść vyhladała bolš składanaj. «Bahatyry», jak nazyvali ŭ biełaruskaj vioscy bahatych haspadaroŭ, byli zvyčajna ludźmi mocnymi i nieardynarnymi, choć ich šlachi da ŭzbahačeńnia redka adpaviadali žyćciepisańniam chryścijanskich śviatych. Jarki prykład — Ryhor Mazaleŭski ź miastečka Skidziel, jaki staŭ samym bahatym sielaninam Hrodzienskaj hubierni kanca XIX stahodździa.

Syn buntaŭnika, jaki staŭ načalnikam

Mazaleŭskija byli karennymi žycharami Skidziela. Kali ŭ 1829 hodzie skidlanie ŭzbuntavalisia suprać uładalnicy miastečka kniahini Čaćviarcinskaj, to adnym z važakoŭ buntu staŭ baćka Ryhora Ivan Mazaleŭski. Kniahinia addała jaho ŭ sałdaty, choć Ivan mieŭ užo 39 hadoŭ. Dalejšy jahony los nieviadomy. Ryhor, jaki mieŭ tady 12 hod, vyras u siamji dziadźki Jakuba.

Pavialičyć

Pavodle haspadarčaha invientara majontka Skidziel 1845 h., jon užo byŭ samastojnym haspadarom, mieŭ syna Ściapana (pamior maleńkim). Potym Ryhor pakinuŭ hetuju haspadarku svaim bratam i zasnavaŭ novuju. Pavodle revizskaj skazki 1858 hoda, jon žyŭ z žonkaj Teklaj, synami Lavonam, Piatrom i Ivanam, dačkoj Hannaj.

U 1861 hodzie sialanie Skidzielskaj vołaści abrali Ryhora Mazaleŭskaha staršynioj. Jaho ŭzrost tady byŭ prykładna 46 hadoŭ. Varta ŭzhadać, što pierad hetym Mazaleŭski byŭ palicejskim tysiackim: ažyćciaŭlaŭ palicejskuju ŭładu ŭ majontku Čaćviarcinskich. Napeŭna, što jon znajšoŭ parazumieńnie z uładalnikam — kniaziem Kanstancinam Čaćviarcinskim (1792—1871), synam Kalety (1774—1840), jakaja niezakonna addała ŭ sałdaty jahonaha baćku. Cikava, što Ryhor Mazaleŭski adziny z žycharoŭ Skidziela pahadziŭsia pryniać ziemli, jakija im prapanavali Čaćviarcinskija zamiest adabranych (astatnija skidlanie zmahalisia za zvarot staroj ziamli ažno da 1939 hoda). Choć ziamla i była niaŭdobicaj, Mazaleŭski jaje ŭhnojvaŭ i atrymlivaŭ dobry ŭradžaj.

Ryhor Mazaleŭski, čałaviek niaprostaha charaktaru, kiravaŭ vołaściu žaleznaj rukoj. Ale ŭ čas paŭstańnia 1863 hoda nad im navisła pahroza.

Pasvaryŭsia sa śviatarom i ledź nie trapiŭ u Sibir

26 listapada 1863 hoda vilenski hienierał-hubiernatar Michaił Muraŭjoŭ napisaŭ hrodzienskamu hubiernataru, što Mazaleŭski «pozvolił siebie v samych niebłahonamieriennych vyražienijach otzyvaťsia na sčiet pravitielstviennych rasporiažienij, pojaśniaja, mieždu pročim, čto Impieratrica Jekatierina, zahrabivši etot kraj, lišiła ich tiech privilehij i prieimuŝiestv, kakimi priedki ich budto-by polzovaliś, čto Russkoje pravitielstvo ustanoviło kriepostnoje pravo, kotoroho v Polšie nie suŝiestvovało, i čto, nakoniec, Vysočajšij manifiest 19-ho Fievrala 1861 hoda nie prinies suŝiestviennoho ułučšienija ich byta». Akramia taho, Mazaleŭski nibyta byŭ prasiaknuty polskim ducham i revalucyjnymi nastrojami, mocna spačuvaŭ idejam paŭstańnia. Dziela taho Muraŭjoŭ prapanavaŭ Mazaleŭskaha, «jak čałavieka niadobranadziejnaha i škodnaha», vysłać razam ź siamjoj. Jak akazałasia, skarhu na Mazaleŭskaha napisaŭ skidzielski śviatar Ivan Chamičeŭski, u jakoha adbyŭsia kanflikt z vałasnym staršynioj z-za narodnaha vučylišča.

Ryhora Mazaleŭskaha vyratavała toje, što za jaho zastupilisia miascovyja ŭpłyvovyja čynoŭniki, jakija pazyčali hrošy ŭ spraŭnaha sielanina. Hubiernatar Ivan Skvarcoŭ 10 lutaha 1865 hoda dasłaŭ u Vilniu list z prośbaj pakinuć Ryhora Mazaleŭskaha «na raniejšym miescy žycharstva i pry zajmanaj pasadzie», ale pačać za im tajny nahlad palicyi.

U sielanina dobry advakat

U Skidzieli zachavałasia padańnie, što Mazaleŭski prysvoiŭ skarb paŭstancaŭ 1863 hoda, jaki pasłužyŭ jamu pieršapačatkovym kapitałam. Tak ci nie, ale ŭ 1869-m jon syšoŭ z palityki ŭ biznes — pakinuŭ pasadu vałasnoha staršyni i zasiarodziŭsia na kiravańni svajoj vialikaj haspadarkaj.

Jak paŭstavała bahaćcie Ryhora Mazaleŭskaha? Usio pačałosia ŭ 1864 hodzie, kali ŭładalnik susiedniaha majontka Kaŭšova Mikałaj Kachoŭski padaravaŭ sielaninu 8 dziesiacin ziamli. Chutčej za ŭsio, takim čynam jon raźličyŭsia za pazyku. Jak sirata Mazaleŭski staŭ adnym z asnoŭnych kredytoraŭ akruhi? Vierahodna, uzbahacicca jamu dapamahli pasady. Jašče da pasady vałasnoha staršyni jon vykonvaŭ funkcyi palicejskaha tysiackaha ŭ majontku Skidziel, napeŭna, kantralavaŭ korčmy… Pry hetym jaho svajaki, siamja dziadźki, tak i zastalisia zvyčajnymi haspadarami ŭ Skidzieli.

U 1865-m sielanin Mazaleŭski kupiŭ łuh Abałoń u svajho byłoha pana Kanstancina Čaćviarcinskaha (jahonaja maci addała ŭ sałdaty Ryhoravaha baćku Ivana). Ździełka vyklikała kanflikt ź sialanami vioski Hliniany, jakija ličyli hetuju ziamlu svajoj. Mazaleŭski na pravach vałasnoha staršyni nakłaŭ na hliniancaŭ štrafy za sprobu zabrać siena sa sprečnaha łuhu, a niekatorych ułasnaručna źbiŭ, ledź nie pakalečyŭšy.

Majontak Mazaleŭskaha ŭvieś čas razrastaŭsia, časta canoj nie zusim spraviadlivych ździełak. U śniežni 1877-ha sielanin vioski Kaŭšova Michał Šahun skardziŭsia ŭładam, što jahony były pan Alaksandr Kachoŭski addaŭ jamu 6 dziesiacin ziamli «jak zabieśpiačeńnie ŭziatych u jaho 150 rubloŭ». Pan daŭ sielaninu raśpisku, jakaja, adnak, nie mieła jurydyčnaj siły, i abiacaŭ pry prodažy majontka ździejśnić farmalnuju kupčuju krepaść, ale raptoŭna pamior. Sudovy prystaŭ pradaŭ majontak Kachoŭskaha Ryhoru Mazaleŭskamu, a novy haspadar nie pažadaŭ pryznavać pravy Šahuna na tuju ziamlu. Hubiernskija ŭłady paraili Šahunu źviarnucca ŭ sud, ale šancaŭ vyjhrać praces u Mazaleŭskaha niepiśmienny sielanin nie mieŭ. U 1879 hodzie sialanie vioski Puzavičy taksama biespaśpiachova sudzilisia z Ryhoram Mazaleŭskim za ŭročyšča Staryna. Mazaleŭski pry hetym nie traciŭ asabisty čas na sudovyja pasiadžeńni, jahonyja intaresy baraniŭ kaležski asesar Alimp Bučynski.

Šmat hrošaj davaŭ na dabračynnaść

U 1890 hodzie Ryhoru Mazaleŭskamu naležali majontki Milkaŭščyna (980 dziesiacin ziamli) i Kaŭšova (1383 dziesiacin), i jon tady źjaŭlaŭsia najbujniejšym u hubierni ziemleŭładalnikam sialanskaha pachodžańnia.

Treba pryznać, što Mazaleŭski šmat hrošaj addavaŭ na dabračynnaść, asabliva na ŭpryhožvańnie skidzielskaj Śviata-Pakroŭskaj carkvy, dzie byŭ achryščany. Paśla vialikaha pažaru ŭ Hrodnie ŭ mai 1885-ha jon achviaravaŭ paharelcam 100 rubloŭ. Pamior Ryhor Mazaleŭski 11 červienia 1895 hoda ŭ 78 hadoŭ i byŭ pachavany la skidzielskaj carkvy.

Pavodle tastamientu, jaho majontak na toj čas aceńvaŭsia astranamičnaj dla sielanina sumaj — 116 940 rubloŭ. Ryhor zaviaščaŭ majontak Radzivonavičy z falvarkam Sućki synu Lavu, majontak Kaŭšova i pałovu majontka Łahier — Ivanu, falvarak Kachova i druhuju pałovu Łahiera — Symonu, a Vialikuju Milkaŭščynu — małodšamu Andreju. Dačkam vypłočvalisia vialikija sumy hrošaj.

Paśla Ryhora

Usie majontki Mazaleŭskaha pierajšli ŭ spadčynu synam. Bahatyry sialanskaha pachodžańnia mieli prablemy z adaptacyjaj da novaha statusu, ź ciažkaściu pieraadolvali kompleksy. Prykład hetaha — darožnaje zdareńnie, jakoje adbyłosia sa starejšym synam Ryhora Mazaleŭskaha Ivanam. 10 studzienia 1889 hoda parabak kniazia Druckaha-Lubieckaha, pruski paddany Andrej Falarynski, na parakonnaj furmancy sprabavaŭ abahnać furmanku Ivana Mazaleŭskaha, što apošni rascaniŭ jak abrazu i, «podjechav k korčmie pri dierievnie Puzievičach, vyzvał nachodivšichsia v onoj nieskolko čiełoviek, kotoryje načali nanosiť Folarinskomu poboi, ot kotorych on po dostavlenii prijechavšimi v Puzieviči tovariŝami batrakami domoj v folvarok Łavno vskorie umier».

Unučka zasnavała Teatr junaha hledača

Pieršaja suśvietnaja vajna stała vyprabavańniem dla rodu Mazaleŭskich. Unučka Ryhora Luboŭ Ivanaŭna Mazaleŭskaja (1903—1964) u 1920 hodzie dałučyłasia da Čyrvonaj Armii. U 1926-m jana skončyła ŭ Maskvie Biełaruskuju teatralnuju studyju i stała paźniej viadomaj biełaruskaj artystkaj i teatralnym režysioram, stvaralnicaj Biełaruskaha teatra junaha hledača. U mižvajenny čas Luboŭ Mazaleŭskaja pierapisvałasia sa svaimi siabroŭkami z Kaŭšova i Skidziela.

Vałodańni Mazaleŭskich «za polskim časam» pamienšali. U 1921-m majontak Kaŭšova Ivana Mazaleŭskaha składaŭ 790 dziesiacin, majontak Milkaŭščyna Andreja Mazaleŭskaha — 630 dziesiacin. Mazaleŭskija najmali na pracu šmatlikich parabkaŭ. Miascovy krajaznaŭca Alaksandr Siavienka zapisaŭ uspaminy pra toje, što ŭ majontku Kaŭšova parabkaŭ zaprašali za adzin z haspadarami stoł i nie škadavali im «ni sała, ni kiłbasaŭ». Dziaciej ź biednych siemjaŭ paili małakom. Mazaleŭskija ŭvieś čas viali sialanski ład žyćcia i radnilisia ź miascovymi sialanami. Pavodle infarmacyi polskaj palicyi, jany cikavilisia biełaruskim nacyjanalnym rucham, ale kamunistyčny charaktar hetaha ruchu nie moh ich nie adstrašvać.

Usich rasstralali i vysłali, apošniaha zabili partyzany

Prychod savieckaj ułady ŭ vieraśni 1939 hoda aznačaŭ krach rodu Mazaleŭskich. Jany chutka stracili svaje majontki, u jakich byli stvorany kałhasy. Ale pazbaŭleńnie ŭłasnaści było tolki pačatkam trahiedyi. Užo ŭ vieraśni 1939 hoda Ivan Mazaleŭski byŭ rasstralany razam z polskimi asadnikami ŭ hminie Žydomla aktyvistami miascovaha reŭkama. Były ŭładalnik Milkaŭščyny Andrej Mazaleŭski i jahonyja syny Ryhor, Uładzimir dy Kanstancin byli ŭ 1940-m asudžanyja jak «sacyjalna niebiaśpiečnyja elemienty» na terminy ad 5 da 8 hadoŭ łahieru (usie paźniej reabilitavanyja). Taksama byli aryštavanyja syny Ivana Ryhoraviča Mazaleŭskaha: Ivan, Ryhor i Andrej.

Pavialičyć

Zastaŭsia na Skidzielščynie tolki Kanstancin Ivanavič — małodšy ŭnuk Ryhora Mazaleŭskaha. Kościk, jak jaho nazyvali, z prychodam niemcaŭ u 1941 hodzie pajšoŭ słužyć u palicyju. Letam 1943-ha na chutar, dzie Kościk žyŭ z maci i siastroj, pryjšli partyzany. Jon prapanavaŭ im vypić harełki, a ŭ časie vypiŭki śmiarotna paraniŭ adnaho partyzana, svajho školnaha siabra, nažom. Partyzany zastrelili Kościka i spalili chutar. Zahinuli taksama jaho maci i siastra. 15-hadovy parabak Piecia Łapyš, jaki staŭ śviedkam padziej, musiŭ padacca ŭ partyzany.

Pamiać pra Mazaleŭskich była vykraślena z aficyjnaj histaryčnaj pamiaci ich małoj radzimy. Źnikli budynki, nie zachavalisia fotazdymki. Los hetaha sialanskaha rodu adlustroŭvaje losy pradprymalnaj častki biełaruskaha sialanstva. Hetyja mocnyja i spraŭnyja ludzi mahli šmat zrabić dla biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu, dla naroda i dziaržavy, ale vichura historyi niščyła i łamała ich u pieršuju čarhu, časta z karaniami vyryvajučy z rodnaj ziamli.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0