Historyki z Akademii navuk adnadušna pryznajuć rolu BNR — kruhły stoł u «Źviaździe»

«Hramadzianin Respubliki Biełaruś» — kažam pra siabie my, jaje žychary. Kažam i nie zadumvajemsia časta pra toje, z čaho i jak utvarałasia hetaja respublika. Dzie byŭ toj samy vyznačalny momant, kali ludzi mahli pierastać siabie ličyć prosta nasielnictvam niejkaj abstraktnaj terytoryi. Kali jany zmahli pierastać saramliva havaryć pra siabie «my — tutejšyja». Kali niechta pastaviŭ pytańnie pra toje, kab nasielnictva z hodnaściu mahło nazyvać siabie narodam. I varta azirnucca nazad. Varta ŭzhadać toj nievialički pieryjad u historyi hetaha asobnaha — u čym siońnia niama sumnievu — naroda, kali jaho «tutejšaść» była zamieniena dziaržaŭnaściu. Amal sto hadoŭ tamu ŭ našaj historyi byŭ momant, jaki dahetul jašče moža być całkam nie ŭśviadomleny ŭsim našym hramadstvam jak losavyznačalny, kali nacyja zajaviła pra siabie praz sprobu ažyćciaŭleńnia dziaržaŭnaści. I hałoŭnaje tut: zajaviła. Kab praź niejki čas, u bolš spryjalnych umovach, ideja stała realnaściu — u vyhladzie niezaležnaj Respubliki Biełaruś.

Kab paviarnuć hramadzian Biełarusi da historyi, daŭšy im čarhovy raz adčuć honar za svoj narod, u redakcyi haziety «Źviazda» sabralisia historyki, fiłosafy, palitołahi na «kruhły stoł», jaki pravodzicca hazietaj pa inicyjatyvie Adździaleńnia humanitarnych navuk i mastactvaŭ Nacyjanalnaj akademii navuk Biełarusi, Instytuta historyi NAN Biełarusi.

Našy ekśpierty — tyja, chto prafiesijna zajmajecca navukovym asensavańniem składanych i supiarečlivych padziej, jakija razharnulisia ŭ pačatku XX stahodździa i pryviali da stanaŭleńnia biełaruskaj dziaržavy — ad Biełaruskaj Narodnaj Respubliki da Respubliki Biełaruś:

Alaksandr Kavalenia, akademik-sakratar Adździaleńnia humanitarnych navuk i mastactvaŭ NAN Biełarusi, doktar histaryčnych navuk, prafiesar; Viačasłaŭ Daniłovič, dyrektar Instytuta historyi NAN, kandydat histaryčnych navuk; Mikałaj Śmiachovič, zahadčyk Centra historyi industryjalnaha hramadstva Instytuta historyi NAN Biełarusi, kandydat histaryčnych navuk, dacent; Siarhiej Traćciak, zahadčyk adździeła najnoŭšaj historyi Instytuta historyi NAN Biełarusi, kandydat histaryčnych navuk; Valancin Maziec, staršy navukovy supracoŭnik adździeła historyi biełaruskaj dziaržaŭnaści Instytuta historyi NAN Biełarusi, kandydat histaryčnych navuk, dacent; Valeryj Javaroŭski, zahadčyk centra historyka-fiłasofskich i karparatyŭnych daśledavańniaŭ Instytuta fiłasofii NAN Biełarusi, kandydat histaryčnych navuk, dacent; Andrej Unučak, zahadčyk siektara histaryjahrafii mietadaŭ histaryčnych daśledavańniaŭ Instytuta historyi NAN Biełarusi, kandydat histaryčnych navuk; Andrej Ziabko, vykładčyk Biełaruskaha dziaržaŭnaha piedahahičnaha ŭniviersiteta imia Maksima Tanka; Mikałaj Miatlicki, hałoŭny redaktar časopisa «Połymia», paet; Juryj Caryk, namieśnik dyrektara Doma presy, palityčny analityk.

Alaksandr Kavalenia: Apošnim časam źjaviłasia niamała publikacyj pałanafilskaha i rusafilskaha napramku, jakija zakranajuć prablemu biełaruskaj dziaržaŭnaści. Niekatoryja aŭtary imknucca admaŭlać najaŭnaść biełaruskaj movy, imknucca dakazać štučnaść biełaruskaj dziaržaŭnaści. Hetyja fakty nie mohuć nie niepakoić nas, humanitaryjaŭ. Tak, adzin z aŭtaraŭ śćviardžaje: «Łucievič vział siebie psievdonim „Kupała“ i stał odnim iz rodonačalnikov psievdonarodnoj subkultury, kotoraja vpośledstvii stała vydavaťsia bolšievikami za podlinno narodnuju biełorusskuju kulturu, čto sovpadało s ich stratiehijej na eskałaciju rievolucionnoj boŕby s ispolzovanijem nacionalnych protivoriečij v mnohonacionalnoj Rośsijskoj impierii…»

Dalej hety aŭtar imkniecca dakazać, što razam z «Ełoizoj Paškievič i druhimi vychodcami iz šlachietskoho sosłovija on priniał aktivnoje učastije v sozdanii «biełorusskoho mifa»… Jość šmat inšych vykazvańniaŭ, jakija zakranajuć našych kłasikaŭ, tych, chto stajaŭ la vytokaŭ farmiravańnia biełaruskaj movy. Viadoma, nazvanyja i niekatoryja inšyja pasyły źjaŭlajucca nie tolki histaryčnaj falsifikacyjaj, ale i palityčna škodnaj źjavaj, jakaja padryvaje niezaležnaje budaŭnictva Respubliki Biełaruś.

Tamu varta źviarnucca da našaj historyi kanca XIX — pačatku XXI stahodździa, kali sapraŭdy ideja biełaruskaj dziaržaŭnaści była sfarmulavana i navat zroblena sproba jaje realizavać.

Pierš za ŭsio my pavinny źviarnuć uvahu na spradviečnaje hieapalityčnaje miescaznachodžańnie biełaruskich ziemlaŭ, jakija lažali na pierakryžavańni šlachoŭ znosin i źjaŭlalisia farpostam duchoŭnaha razłomu. Biełaruś była terytoryjaj pravasłaŭnaj, zatym pryjšoŭ katalicyzm, hety duchoŭny razłom tut mieŭ svajo adlustravańnie.

Druhoje: my pavinny źviarnuć uvahu na mižnarodnaje stanovišča napiaredadni abviaščeńnia BNR. Raspačaty vajenny kanflikt pieraros u suśvietnuju kryvavuju bojniu, pryvioŭ da raspadu čatyroch impieryj: Hiermanskaj, Rasijskaj, Asmanskaj, Aŭstra-Vienhierskaj. Jon padšturchnuŭ u šerahu vajujučych krain unutrypalityčny kryzis i pryvioŭ da revalucyjnych źmien u krainach Centralnaj i Uschodniaj Jeŭropy. Stanovišča ŭ Rasijskaj impieryi ŭskładniałasia pradažnaściu, kaznakradstvam čynoŭnikaŭ i niedalnabačnaściu palityčnaj apazicyi, jakaja ŭziała na ŭzbrajeńnie łozunh: «Čym horš — tym lepš». U vyniku ŭłada pierajšła da toj palityčnaj siły, jakaja zajaviła ab vychadzie krainy z vajny, abviaściła zrazumiełyja i dastupnyja dla prostaha, źniasilenaha čatyrma hadami vajny «čałavieka z ružžom» łozunhi: «Dałoŭ vajnu!», «Dałoŭ kapitał», «Ziamla — sialanam», «Fabryki i zavody — rabočym».

U rečyščy razmovy ab BNR chaču skazać jašče pra adzin łozunh — ab pravie nacyj na samavyznačeńnie až da adździaleńnia. Zaŭvažym, što hetaja ideja była papularnaja nie tolki siarod balšavikoŭ, ale i siarod miascovych nacyjanalna-demakratyčnych sił, što i pryviało da razvału Rasijskaj impieryi.

Hetyja idejna-prapahandysckija łozunhi balšavikoŭ uzmacniali ŭnutrany sacyjalny razłom i rujnavali impieratarskuju armiju.

Treciaje: sacyjalna-ekanamičnaje i hramadska-palityčnaje stanovišča na terytoryi biełaruskich ziemlaŭ. Čaćviortaje: unutrypalityčnaja baraćba i dziejnaść roznych hramadska-palityčnych płyniaŭ, jakija isnavali ŭ hety čas na terytoryi Rasii i ŭ pieršuju čarhu ŭ našym rehijonie, zachodnich hubierniach.

Siońnia niekatoryja palityki i historyki ihnarujuć pryncyp histaryzmu. Pryčym robicca heta asensavana. Z histaryčnaha kantekstu vyryvajucca fakty i padziei dla dasiahnieńnia asabistych metaŭ — palityčnych ci sacyjalna-ekanamičnych. My, jak historyki, pavinny skazać, što abviaščeńnie BNR — heta histaryčna abumoŭlenaja padzieja. Fakt abviaščeńnia Biełaruskaj Narodnaj Respubliki i dziejnaść jaje Rady — heta była pieršaja sproba nie tolki pradekłaravać, ale i ažyćciavić praktyčnyja zachady ŭtvareńnia biełaruskaj dziaržaŭnaści, što maje vialikaje histaryčnaje značeńnie.

Abviaščeńnie BNR akazała značny ŭpłyŭ na farmiravańnie nacyjanalnaj samaśviadomaści biełaruskaha naroda, stała važnym krokam dalejšaha dziaržavatvorčaha pracesu.

Ad razmoŭ ab farmiravańni biełaruskaj idei my pryjšli da realizacyi hetych idej. Idei za dzień nie farmirujucca, a ŭźnikajuć dziakujučy tamu, što było ŭžo napracavana ŭ hramadstvie. Kab zaśviedčyć šlach biełaruskaha naroda da svajoj dziaržaŭnaści, Instytutam historyi NAN vydadziena manahrafija «Historyja biełaruskaj dziaržaŭnaści» ŭ dźviuch knihach, dzie z navukovaha punktu hledžańnia dajecca acenka hetych padziej.

Viačasłaŭ Daniłovič: Adnoj z aktualnych, stryžniovych prablem našaj histaryčnaj navuki stała prablema daśledavańniaŭ biełaruskaj dziaržaŭnaści. I mienavita hetym my kiravalisia, kali ŭ 2005 hodzie ŭ nas u Instytucie byŭ stvorany adździeł historyi biełaruskaj dziaržaŭnaści. Adździeł na siońniašni dzień źjaŭlajecca kaardynujučym centram pa daśledavańni prablematyki historyi biełaruskaj dziaržaŭnaści dla ŭsich navukoŭcaŭ našaj krainy ŭ ramkach dziaržaŭnaj prahramy navukovych daśledavańniaŭ. Mienavita našymi akademičnymi vučonymi-historykami była raspracavana navukovaja kancepcyja ab tym, što ŭ historyi Biełarusi isnavali histaryčnyja i nacyjanalnyja formy biełaruskaj dziaržaŭnaści.

Histaryčnyja formy, pačynajučy z Ch stahodździa, jakija byli na našaj terytoryi — heta Kijeŭskaja Ruś, Połackaje, Turaŭskaje kniastvy. I nacyjanalnyja formy dziaržaŭnaści: pieršaja — Biełaruskaja Narodnaja Respublika, paźniej BSSR i, narešcie, Respublika Biełaruś.

Heta novaje słova ŭ našaj histaryčnaj navucy. Da hetaha času nie było takoj jakasna abhruntavanaj kancepcyi, jakaja dazvalaje ŭparadkavać formy dziaržaŭnaści, jakija isnavali na našaj terytoryi.

«Historyja biełaruskaj dziaržaŭnaści» padrychtavana ŭ adpaviednaści z našaj nacyjanalnaj ideałohijaj. My vykłali materyjał, histaryčnyja fakty tak, jak jany vyhladajuć, kali padychodzić da ich z abjektyŭnaha punktu hledžańnia, z punktu hledžańnia nas jak naroda, jak nacyi biełarusaŭ. Tamu što my ličym vielmi važnym davodzić da šyrokaj hramadskaści pohlad na našu historyju z punktu hledžańnia biełarusaŭ. Kali my heta nie budziem rabić, to možam atrymać polski, ukrainski, rasijski varyjant našaj historyi, a ŭ nas pavinien być ułasny pohlad na histaryčnyja padziei, jakija adbyvalisia na našaj terytoryi.

Napracoŭki Instytuta historyi pa temie biełaruskaj dziaržaŭnaści siońnia aktyŭna ŭklučajucca ŭ padručniki i vučebna-mietadyčnyja dapamožniki. Z 2012 hoda my pačali čytać śpieckursy ŭ VNU krainy pa historyi biełaruskaj dziaržaŭnaści. Simvalična: pieršaja VNU, dzie my pačali taki śpieckurs, — Połacki dziaržaŭny ŭniviersitet.

Andrej Unučak: Pytańnie dziaržaŭnaści vielmi ščylna źviazana z pytańniem isnavańnia asobnaha naroda. Niama asobnaha naroda — niama pytańnia pra asobnuju dziaržavu, uvohule niama pradmietu dla razmovy. Tamu lidary biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu na pačatku XX stahodździa zajmalisia śćviardžeńniem hetaha fakta ŭ hramadskaj dumcy Biełarusi i ŭvohule ŭsioj Rasijskaj impieryi: jość biełaruskaja nacyja, jakaja maje svaje palityčnyja pravy i hałoŭnaje — prava na ŭłasnuju dziaržavu.

Hałoŭnymi asobami biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu byli braty Łuckievičy, Ivan i Anton, i Vacłaŭ Ivanoŭski. Centrami ruchu — Sankt-Pieciarburh, Vilnia i Minsk.

Pačynałasia ŭsio ŭ stalicy Rasijskaj impieryi — Sankt-Pieciarburhu, u 1902 hodzie, na toj momant u Pieciarburhu žyło 70 tysiač biełarusaŭ (kali mierkavać pa tym, dzie ludzi naradzilisia, pa vieravyznańni, pa movie)…

Mikałaj Śmiachovič: Treba ŭdakładnić, što dziaržavaŭtvaralnyja pracesy i nacyjaŭtvaralnyja pracesy, jakija pačalisia ŭ XIX stahodździ, išli razam, a nie paasobku. Dyjalektyka takaja: kali jość narod, to jon patrabuje realizavać svajo prava na dziaržavu. Kali niama dziaržavy, to niama i naroda. I ŭ nacyjaŭtvaralnym pracesie majuć vialikaje značeńnie takija rečy, jak mova ci vieravyznańnie.

Ale samaje važnaje — stvareńnie nacyjanalnaj elity. A heta nie tolki palityčnaja elita, heta elita ekanamičnaja, kulturnaja, navukovaja. Koła nacyjanalnaj elity moža być vuzkaje. Ale nacyjanalnaja elita praz baraćbu za nacyjanalnyja ideały, za realizacyju prava biełarusaŭ na svaju dziaržavu, za miesca svajo ŭ areale jeŭrapiejskaj hieapalityki, realizoŭvała dumki naroda.

Nie treba, kab uvieś narod, usie sialanie išli strojnymi radami sa zbrojaj u rukach. Jość pradstaŭniki, movaj jakich ahučvajucca idei.

Andrej Unučak: Admietna, što pačynalniki biełaruskaha ruchu byli vielmi maładymi ludźmi. Naprykład, na momant stvareńnia pieršaj biełaruskaj palityčnaj partyi Vacłaŭ Ivanoŭski, adzin ź lidaraŭ, mieŭ 22 hady. Ivan Łuckievič — 21 hod. Ale arhanizacyi pačynajuć stvaracca vielmi chutka: «Kłub biełaruskaj narodnaj aśviety i kultury», paźniej uźnikaje «Biełaruskaja sacyjalistyčnaja hramada»…

Na samym pačatku našaha adradžeńnia vyklučnuju rolu mieła hazieta «Naša niva». Z 1906 da 1915 hoda vyjšła kala 1 miljona asobnikaŭ abodvuma šryftami

(jana vychodziła da 1912 hoda kirylicaj i łacinkaj, paśla — tolki kirylicaj). Z hetaj hazietaj źviazana padrychtoŭka hramadstva ŭvohule da idei biełaruskaj dziaržaŭnaści, biełaruskaj niezaležnaści.

Stvaralisia biełaruskija kniharni, biełaruski muzyčna-dramatyčny hurtok, biełaruskija kaapieratyvy i inšyja arhanizacyi. Zapačatkoŭvajecca kłasičnaja biełaruskaja litaratura — Kupała, Kołas, Bahdanovič, Harecki. Faktyčna na momant pačatku Pieršaj suśvietnaj vajny ŭžo była stvorana kankretnaja prahrama. U prahramie «Biełaruskaj sacyjalistyčnaj hramady» było zajaŭlena pra «krajovuju aŭtanomiju». Miełasia na ŭvazie terytoryja sučasnaj Litvy i Biełarusi ź siejmam u Vilni.

Sama «Naša niva» ŭ 1913 hodzie pisała: «Čaho ŭ nas niama?» I adkazvała: samaja pryncypovaja reč, jakoj nie było — nacyjanalnaja carkva, pisali jany. Nacyjanalnaja carkva — heta jość suviaź pamiž idejaj i šyrokimi masami. Naprykład, kali abviaščałasia litoŭskaja niezaležnaść, to pra jaje ludzi daviedalisia, pryjšoŭšy ŭ niadzielu ŭ kaścioł.

U nas hetaja prablema zastavałasia až da kanca Pieršaj suśvietnaj vajny.

Adnak u tych umovach lidary biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu zrabili ŭsio, što ad ich zaležała: fakt isnavańnia naroda byŭ śćvierdžany, zasnavany biełaruski druk, biełaruskaje vydaviectva, vypracavałasia biełaruskaja litaraturnaja mova, akreśleny miežy, akreślena kolkaść nasielnictva, zroblena vialikaja sprava, kab pačać biełaruskaje školnictva, i samaje hałoŭnaje: biełaruskaja nacyjanalnaja ideja stała pryznavacca na mižnarodnym uzroŭni, ź joj stali ličycca.

Mikałaj Śmiachovič: Vielmi važny histaryčny vopyt. Da hetaha biełarusy nie mieli vopytu dziaržaŭnaha budaŭnictva. Ciapier jany ŭzialisia za jaho. U hetym siła BNR: u połymi Pieršaj suśvietnaj vajny biełarusy, zakasaŭšy rukavy, imknulisia stvaryć svaju ŭłasnuju dziaržavu. Haryć ziamla, śviet haryć, a tut ludzi, na terytoryi, padzielenaj frantami, uvasablajuć ideju ŭ žyćcio. Ci ž heta nie hieraizm?

Andrej Ziabko: Pieršaja suśvietnaja vajna była nie prosta fonam, jana była vyklučnym faktaram, jaki faktyčna farmiravaŭ padziei, pra jakija my siońnia zhadvajem. Mirnaje nasielnictva znachodziłasia ŭ składanych umovach: pavysilisia ceny na tavary pieršaj nieabchodnaści, rasła śpiekulacyja, z-za niedachopu infarmacyi raspaŭsiudžvalisia čutki. Tamu ludzi stavilisia da vajny niehatyŭna. Pra heta śviedčać listy miascovych žycharoŭ sałdatam. Cenzary Zachodniaha frontu adznačali, što «ŭ mnohich piśmach u armiju prahladaje adkrytaje žadańnie, kab vajna skončyłasia chutčej».

Padobnyja nastroi panavali i siarod vajskoŭcaŭ na froncie. Napiaredadni 1917 hoda značna źmianiŭsia kadravy skład armii, u akopach pieravažna znachodzilisia sałdaty, jakija ŭ mirny čas nie prachodzili bajavoj padrychtoŭki abo naohuł byli vyzvaleny ad voinskaj słužby. Ich matyvacyja i bajavy duch byli słabiejšymi, čym u kadravych sałdat, što ŭzmacniała ŭ ich žadańnie chutčej skončyć vajnu i nakiravacca dadomu. U armii ŭ hety čas raście deziercirstva, čaściej zdarajucca vypadki admaŭleńnia ad vychadu na bajavyja pazicyi. Pavialičvajecca kolkaść piśmaŭ, dzie vajskoŭcy vykazvajucca ab niežadańni vajavać. Za 2,5 hoda ludzi strašenna stamilisia ad vajny, jany stali niehatyŭna stavicca da tych, chto jaje raźviazaŭ, upaŭ prestyž impierskaha ŭrada i samoha impieratara. Usio heta stvaryła ŭmovy dla roznych alternatyŭ dalejšaha raźvićcia.

Siarhiej Traćciak: Biełaruski nacyjanalny ruch taksama akazaŭsia raskołatym vajnoj. Častka jaho dziejačaŭ apynułasia pa hiermanski bok frontu, častka — pa rasijski. Atrymałasia tak, što da 1918 hoda nacyjanalna-palityčnyja pamknieńni hetych dźviuch hrup — jakija možna nazvać vilenskim i minskim centrami — razychodzilisia.

Vilenskaja hrupa adrazu vystaviła łozunh «Adnaŭleńnie niezaležnaści Vialikaha Kniastva Litoŭskaha». Što datyčycca minskaj hrupy, to ŭ 1917 hodzie, paśla lutaŭskaj revalucyi, jana prapanavała łozunh «Aŭtanomnaja biełaruskaja respublika ŭ składzie fiederatyŭnaj demakratyčnaj Rasijskaj respubliki».

Treba zaznačyć, što dziejačy ź Vilni i Minska zdoleli sustrecca i damovicca ab tym, jak dziejničać nadalej. Aryjentacyja na adnaŭleńnie VKŁ adyšła ŭ minułaje. Treba było dumać pra toje, jak budavać nacyjanalnuju dziaržavu. A što jaje pryjdziecca budavać, było vidavočna.

I voś 25 sakavika 1918 hoda, paśla doŭhich sprečak, Rada Biełaruskaj Narodnaj Respubliki z udziełam pradstaŭnikoŭ Biełaruskaj rady Vilenščyny prymaje Treciuju Ustaŭnuju hramatu da narodaŭ Biełarusi, u jakoj abviaščaje poŭnuju dziaržaŭnuju niezaležnaść BNR u miežach Mahiloŭskaj, Minskaj, biełaruskich častak Viciebskaj, Vilenskaj, Hrodzienskaj, Smalenskaj, Čarnihaŭskaj, i susiednich hubierniaŭ.

Na mocy hetaha, adznačałasia ŭ Treciaj Ustaŭnaj hramacie, urad Biełaruskaj Narodnaj Respubliki maje ŭvajści ŭ znosiny z zacikaŭlenymi bakami, prapanujučy pierahledzieć tuju častku «bieraściejskaha traktata», jakaja datyčyć Biełarusi, i padpisać mirnuju ŭmovu z usimi dziaržavami, što vajavali. Rada BNR zajaŭlała, što Biełaruskaja Narodnaja Respublika nie była ŭdzielnikam Pieršaj suśvietnaj vajny i tamu jana maje poŭnaje prava zaklučyć adpaviednyja dahavory z usimi bakami: jak z krainami Antanty, tak z krainami Čaćviarnoha sajuza.

A dalej atrymałasia toje, što atrymałasia. Biełaruskaja Narodnaja Respublika nie ŭvachodziła ŭ płany hiermanskaj akupacyjnaj ułady. Akupanty biełaruskaj Radzie pieraškod nie čynili, ale ŭvieś čas jaskrava davali zrazumieć: usio, na što jana moža raźličvać — heta rola orhana nacyjanalnaha pradstaŭnictva pry akupacyjnaj administracyi.

Saviecki ŭrad nie žadaŭ pryznavać Biełaruskuju Narodnuju Respubliku i tut išoŭ nasupierak svaim zajavam, jakija rabilisia dziejačam Usiebiełaruskaha źjezda pierad jaho sklikańniem u śniežni 1917 hoda: kali abvieścicie niezaležnuju biełaruskuju savieckuju sacyjalistyčnuju respubliku-to tak jano i budzie… U tym hieapalityčnym stanoviščy, u jakim u 1917–18 hodzie apynulisia biełaruskija nacyjanalna-palityčnyja siły, jany zrabili maksimum taho, što mahli: jany abviaścili niezaležnuju respubliku. Abviaściŭšy niezaležnaść Biełarusi, jany zadali vierchniuju płanku, nižej jakoj siahać užo było nielha.

Mikałaj Śmiachovič: Paśla taho, jak była abvieščana BNR, balšaviki ŭžo nie mahli ihnaravać pytańnie stvareńnia biełaruskaj dziaržavy…

Valancin Maziec: Samo abviaščeńnie, kažučy słovami Alaksandra Ćvikieviča, adnaho z pradstaŭnikoŭ urada BNR, «nie šukaje dla siabie apraŭdańnia, a svaim źmiestam śćviardžaje spradviečnaje prava naroda Biełarusi na volu. Dziakujučy aktu 25 sakavika Biełaruś nie stała niezaležnaj dziaržavaj, ale heta nie źmianšaje nadzvyčajnaj histaryčnaj vartaści hetaha akta i hałoŭniejšaha zakonu biełaruskaha vyzvalenčaha ruchu. Jon nie staŭ zakonam, praviedzienym u žyćcio, ale jon staŭ zakonam biełaruskaha žyćcia».

I dalej u tym ža samym artykule «Čatyry hady: 1918 — 1922» Ćvikievič piša: «Tolki biespasiaredniaja vola naroda, vyražanaja ŭ aktyŭnym čynie, zdolnaja stvaryć tryvałuju dziaržavu. Kali takoj voli niama, ci jana jašče niedastatkovaja, to zadača palitykaŭ raźvivać jaje i ŭsiebakova kultyvavać». Heta vielmi važnaja zaŭvaha i dla siońniašniaha dnia. Dziaržava tady tryvałaja, kali dziaržaŭnyja instytuty padtrymlivajucca bolšaściu naroda. Pradstaŭniki roznych palityčnych sił abviaščeńnie BNR razhladali jak fakt realny, krok nieabchodny, jaki dazvolić kansalidavać usie narody, jakija nasialali Biełaruś, u dasiahnieńni dziaržaŭnaści i niezaležnaści.

U hetym napramku jakraz dziejnaść Rady BNR i Narodnaha Sakrataryjata ŭ tych umovach była majsterstvam mahčymaha.

Chaču źviarnuć uvahu, što na šlachu instytualizacyi biełaruskaj dziaržaŭnaści ŭ tych vielmi składanych umovach zroblena było davoli šmat. Pa-pieršaje, na akupacyjnaj terytoryi było adkryta (pa papiarednich padlikach) ad 150 da 250 škołak. Dziejničaŭ teatr i hastralavaŭ pa Biełarusi!

Rada BNR i Narodny sakrataryjat pryniali śpiecyjalnuju instrukcyju, pavodle jakoj pravodzili rehistracyju hramadzian Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. Udałosia vyjavić bolš za 1000 takich paśviedčańniaŭ. U archivach zachavałasia paśviedčańnie Narodnaha Sakrataryjata BNR za № 1042, vypisanaje na imia Janki Kupały.

Akramia taho, u 1918 h. u drukarni Jazepa Haleŭskaha ŭ Bierlinie byŭ vypuščany ahulnahramadzianski pašpart Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, jaki składaŭsia z 12 staronak, a na vokładcy była vyjava dziaržaŭnaha hierba. Na atrymańnie hetych pašpartoŭ u Biełaruskim konsulstvie ŭ Adesie zapisałasia kala 16 tysiač biełarusaŭ, jakija vajavali tady na Rumynskim froncie i žadali viarnucca dadomu.

Akramia inšaha, pravodziłasia instytualizacyja BNR na miescach: stvaralisia miascovyja biełaruskija rady, jany farmiravalisia nie pa ŭkazańni niemcaŭ, a ŭźnikali samastojna.

Vyjaŭlena taksama vialikaja kolkaść dakumientaŭ, dzie sialanie źviartajucca da Narodnaha Sakrataryjata z prośbaj abaranić ad hvałtu z boku niamieckich akupacyjnych uład. Vialikuju rabotu zrabiła biežanskaja kamisija Rady BNR. Tolki na praciahu lipienia-listapada 1918 hoda praź jaje namahańni na radzimu praz Baranavičy viarnulisia 4 tysiačy biežancaŭ-biełarusaŭ.

Razam z tym Biełaruskaja Narodnaja Respublika była dziaržaŭnym utvareńniem u stadyi farmiravańnia. Choć BNR abviaščałasia ŭ miežach etnahrafičnaha raśsialeńnia biełarusaŭ, ale jurysdykcyju na hetaj terytoryi nie ažyćciaŭlała. Nie było armii, palicyi, adsutničała finansavaja sistema. Sfarmiravanaja ŭłada na miescach abmiažoŭvałasia pradstaŭnictvam pry akupacyjnych uładach. Vieści hutarku ab harantyi pravoŭ biełaruskaha nasielnictva va ŭmovach akupacyi naohuł niemahčyma.

Viačasłaŭ Daniłovič: Sapraŭdy, formy ŭłady BNR byli zarodkavyja. Pry spryjalnych umovach jany mahli pieraŭtvarycca ŭ realnuju strukturu. Ale heta ni ŭ jakaj miery nie prymianšaje važnaści i značnaści dla našaj historyi samoha fakta abviaščeńnia (upieršyniu za tysiačahodździ) prava biełarusaŭ na nacyjanalnaje samavyznačeńnie.

Mikałaj Śmiachovič: Da 2011 hoda historyki viali hutarku ab tym, što BNR — heta biełaruskaja dziaržava, jakuju pasprabavali stvaryć dziejačy ŭ najskładaniejšaj hieapalityčnaj situacyi va ŭmovach Pieršaj suśvietnaj vajny, a kankretna — u realijach Bresckaha miru 1918 hoda. Vakoł hetaha pytańnia razhortvalisia haračyja sprečki. Adny kazali: tak, była biełaruskaja dziaržava, inšyja: nie, jana nie adbyłasia.

Siońnia my zusim pa-inšamu razhladajem hetyja pytańni. My viadziom havorku pra toje, što BNR była nacyjanalnaj formaj biełaruskaj dziaržaŭnaści.

Heta stała mahčymym dziakujučy tamu, što ŭ kalektyŭnaj manahrafii «Historyja biełaruskaj dziaržaŭnaści ŭ kancy ChVIII — pačatku XXI st." upieršyniu ŭ biełaruskaj histaryjahrafii raspracavana i realizavana novaja kancepcyja historyi biełaruskaj dziaržaŭnaści.

U čym sutnaść hetaj kancepcyi? My ŭpieršyniu kateharyjalna vyznačyli, što biełaruskaja dziaržaŭnaść — heta prava etnanacyjanalnaj supolnaści, patencyjalnaja zdolnaść i mahčymaść jaje nacyjanalnaj elity (palityčnaj, ekanamičnaj, navukovaj, kulturnaj) da praciahłaha samastojnaha histaryčnaha isnavańnia. Z hetaha vynikaje: dziaržava — heta kankretna-histaryčnaja forma ŭvasableńnia dziaržaŭnaści ŭ časie i prastory. Formy dziaržaŭnaści mohuć mianiacca, evalucyjanavać, ale jana sama (dziaržaŭnaść) zaŭsiody zastajecca niaźmiennaj. Vyznačeńnie źmiestu i sutnaści dziaržaŭnaści — važnaje navukovaje adkryćcio, jakim zmohuć karystacca pravaviedy, palitołahi, sacyjołahi, śpiecyjalisty inšych halin viedaŭ. A nam, historykam, heta dało mahčymaść prasačyć evalucyju i vyznačyć formy biełaruskaj dziaržaŭnaści.

Aznačeńnie paniaćcia biełaruskaj dziaržaŭnaści dało nam mahčymaść zusim pa-inšamu pahladzieć na rolu toj nacyjanalnaj elity, jakaja zajmałasia spravaj stvareńnia Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, i na rolu siońniašniaj našaj nacyjanalnaj elity.

Sama pa sabie najaŭnaść nacyjanalnaj elity — jašče nie harantyja, što supolnaść zmoža realizavać svajo prava na praciahłaje samastojnaje isnavańnie i raźvićcio. Treba, kab dla hetaha byli intelektualnyja, palityčnyja, finansava-ekanamičnyja, infarmacyjnyja i kadravyja resursy.

95 hadoŭ tamu biełaruski narod zdabyŭ sabie prava na ŭłasnuju dziaržavu. Jaho nacyjanalnaja elita vałodała zdolnaściu, nieabchodnaj dla ažyćciaŭleńnia hetaha prava. Ale kankretna-histaryčnaja hieapalityčnaja situacyja nie spryjała nam.

Niemcy abjektyŭna nie mahli pryznać BNR, jany tady kazali: «Niaŭžo našy sałdaty hinuli na ŭschodnim froncie za toje, kab biełarusy atrymali sabie dziaržavu?» Savieckaja Rasija taksama była nie zacikaŭlena, kab ad jaje adździaliłasia častka terytoryi i ŭźnikła dziaržava, jakaja moža stać zusim nie prychilnaj da novaj ułady.

Tym nie mienš abviaščeńnie BNR było łahičnym praciaham usiaho našaha nacyjanalna-vyzvalenčaha ruchu i baraćby za ŭłasnuju dziaržavu. U hetym taksama vialiki histaryčny ŭrok. Vy viedajecie, jakija sprečki zaraz viaducca ŭ Rasii nakont taho, što takoje patryjatyzm. Na moj pohlad, maralny pastułat našaj nacyjanalnaj elity źmiaščajecca ŭ nastupnym: «Dzie maja Radzima — tam maje hrošy, moj dabrabyt — učora, siońnia, zaŭtra!» Heta — pryncypova novaja pastanoŭka pytańnia, taja łakmusavaja papierka, pa jakoj my možam vyznačać, čyje intaresy abaraniaje čałaviek, jaki imkniecca da ŭłady.

Alaksandr Kavalenia: Sapraŭdy, siońnia ŭ moładzi nabyvaje papularnaść ideja pra toje, što Radzima tam, dzie bolej płaciać. Ale ž heta trahiedyja dla luboj dziaržavy.

Mikałaj Śmiachovič:

Siońnia, jak i ŭ 1918 hodzie, misijaj biełaruskaj nacyjanalnaj elity źjaŭlajecca zdolnaść i nadalej zabiaśpiečyć suvierennaje raźvićcio biełaruskaj dziaržavy na praciahły histaryčny pieryjad.

Dziela taho, kab nacyjanalnaja elita zdoleła vykanać hetu svaju histaryčnuju misiju (a intelihiencyja — nieadjemnaja častka nacyjanalnaj elity), my i pavinny vieści navukovy analiz jakaści i miesca intelihiencyi ŭ hetym pracesie. A to my miarkujem tak: jość u nas palityčnaja elita, chaj jany prymajuć rašeńni, a my zboku budziem stajać i nazirać, krytykavać. Ad nas taksama zaležyć pryniaćcie dziaržaŭnych rašeńniaŭ.

Valeryj Javaroŭski: Kožnaja dziaržava maje nabor simvałaŭ. Naša dyskusija pakazała, što Biełaruskaja Narodnaja Respublika — heta simvał, jaki treba abaraniać, u tym liku z ab'jektyŭna-histaryčnaha punktu pohladu. Savieckaja realnaść źniščyła ŭsialakija ślady historyi BNR. Stvaralniki BNR, jakija viarnulisia z emihracyi, byli rasstralanyja, ich pracy zabytyja, i, pa sutnaści, 20 apošnich hadoŭ našaj niezaležnaści — heta dva dziesiacihodździ razhrabańnia ruin, pošuku nie tolki ŭłasnaj simvoliki, ale i pravilnaha staŭleńnia da jaje.

Tak atrymałasia, što Biełaruskaja Narodnaja Respublika praisnavała niašmat času, ale, jak toj kazaŭ, mieła doŭhaje žyćcio paśla śmierci.

Mikałaj Miatlicki: Jość usimi nami lubimaja kvietka — vasilok. Jon vielmi jarka simvalizuje siońniašniuju našu Biełaruś. Hety simvał uvajšoŭ u vieršy sotniaŭ paetaŭ našaj Ajčyny.

A ja voś dumaju, z čym ža paraŭnać BNR? Ź jakoj kvietkaj? Vy viedajecie, voś zaraz śniahi syduć, i na palanach lasoŭ našych raśćvicie son, taksama vielmi błakitnaja, vielmi mimalotnaja ŭ časie kvietka, jakaja budzie ćviści niekalki dzion, ale vielmi pamiatnaja nam, biełaruskim dzieciam vioski, z našaha malenstva. Dyk voś, mnie zdajecca, što Biełaruskaja Narodnaja Respublika vielmi padobna na hetu kvietku.

Jana svajoj nastrajovaściu, svaim žadańniem supraćstajać choładu vyrasła na złomie čatyroch impieryj, jašče raz nam, biełarusam, padkazaŭšy, što stahodździ pracujuć na našu suvierennuju krainu, jakaja moža zaniać hodnaje miesca ŭ śviecie. I, na naša ščaście, tak adbyłosia.

Dyk voś, siońniašni naš abaviazak — nikoli nie zabyvać tyja intelektualnyja, duchoŭnyja siły, jakija nas z vami sparadzili. Moža, my jašče nie zdoleli papularna tranślavać našu historyju, jaje małavata na telebačańni, tam, dzie jana pavinna być dastupnaj. Jaje časta padmianiajuć, tamu što my niedapracoŭvajem i, na žal, jość tyja, chto nie choča hetaj historyi čuć. Tamu što ŭ siońniašnim raznaściežanym śviecie niamnohim chočacca być pryviazanym da svajho buślinaha hniazda. Zdajecca, tam hrošy na Kipry pakłaŭ, jašče dzie, lataješ da času, a kali niedzie zadymieła, uspaminajuć Baćkaŭščynu. Nielha zabyć toje, adkul ty vyjšaŭ — hetaha vasilka i voś hetaj son-travy, jakaja raśćvitaje pa viaśnie.

My nie zadumvajemsia, što cemientujem svaju dziaržavu pierš-napierš svaim pavažlivym staŭleńniem da jaje. I voś pakul my sami nie ŭzbudzim u sabie hetaje pačućcio, buduć u śviecie takija hałasy: vas nikoli nie było, vy — mif! Ale my jość, biełaruskaja dziaržava jość. My nikoha nie siekli, my baranilisia i baranili druhich, a siońnia baronim našu dziaržavu i pierš-napierš imkniemsia da taho, kab jana pieramahała ŭ sercy kožnaha z našych suajčyńnikaŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0