Venecyjanskaje lusterka

Jaho nazyvali biełaruskim Sezanam. Jon byŭ samym zachodnim ź biełaruskich mastakoŭ. Jon da skonu žyŭ u Niaśvižy, tak i nie pierajechaŭšy ŭ Miensk.

«Kali adbyłasia revalucyja, — raskazvaŭ Sieŭruk, — moładź u mastackich vučelniach pačała skidać alebastravyja fihury antyčnych i klasyčnych uzoraŭ u šyroki pralot leśvic. Lacić takaja bialutkaja Venera — bum! — i vykryki: «Kaniec staromu mastactvu!» Śviedka stahodździa vojnaŭ i padziełaŭ. Mastak-kanfarmist i mastak-ramantyk. Klasyk biełaruskaha mastactva. Ese Valancina Kałnina z nahody 100-hodździa Michała Sieŭruka.

Niejak u majsterni M.Sieŭruka my zładzili eksperyment — razharnuli jaho pracy za šmat hadoŭ i ja pačaŭ na voka vyznačać daty ich stvareńnia. Z dakładnaściu ±5 hadoŭ pamyłak nie było, čym ja mocna ździviŭ aŭtara.

Paźniej ja sprabavaŭ asensavać vyniki eksperymentu. Z adnaho boku vychodziła, što mastak nia zdoleŭ adšukać ułasnaje maniery, pahłyblajučysia ŭ modnyja na toj ci inšy čas płyni. Uźnikała navat kramolnaja dumka pra kanfarmizm mastaka. Z druhoha boku, eksperyment moh davodzić, što tvorca nie spyniaŭsia na dasiahnutym, a byŭ u stałym pošuku.

Dajšoŭšy da hetakich razvah, ja vyrašyŭ, što nia varta adbirać chleb u mastactvaznaŭcaŭ, a lepš kazać tolki pra toje, što sam čuŭ i bačyŭ. Pra mastactva my ź Sieŭrukam razmaŭlali mała. Mianie, jak pačynajučaha architektara-restaŭratara, cikavili maładyja hady mastaka, pražytyja ŭ Vilni, atmasfera staroha miesta i pieradvajennaha času.

Na zachad, uśled za čyrvonymi

Pra dziciačyja hady mastak havaryŭ niašmat. Naradziŭsia 27 lutaha 1905 h. u Varšavie ŭ siamji čyhunačnika, potym było Bieraście. Rod Sieŭrukaŭ pachodzić ź vioski Miracičy, što nad Śviciaźziu. Heta ad Baranavič 45 km.

U 1915 h. pierad nastupam niemcaŭ siamja evakujavałasia ź Bieraścia ŭ Maskvu. Tut i adbylisia pieršyja śviadomyja kroki chłopca ŭ mastactvie.

Sp.Michał pakazvaje metaličnyja tronki ŭ vyhladzie trubački z padoŭžanymi prarezami i pierasoŭnym kołcam.

— Heta ja nabyŭ u Maskvie padčas zaniatkaŭ u mastackaj studyi. Naš nastaŭnik paraiŭ kožnamu mieć takoje. Unutr ustaŭlajecca ałovak i zaciskajecca kołcam na kancy. Tronki ŭ ruce zručna trymać, i ałovak možna śpisać da apošniaha santymetra. Kali adbyłasia revalucyja, — praciahvaŭ mastak, — moładź u mastackich vučelniach pačała skidać alebastravyja fihury antyčnych i klasyčnych uzoraŭ u šyroki pralot leśvic. Lacić takaja bialutkaja Venera — bum! — i vykryki: «Kaniec staromu mastactvu!» Stała modnaj parafraza z Suvorava: «Natura dura, mastak maładziec».

Inšym razam ja słuchaŭ dalejšuju historyju:

— Uletku 1920 hodu naša siamja vyrušyła ŭ Varšavu, uśled za nastupajučaj Čyrvonaj Armijaj. Baćku pryznačyli kamisaram šlachoŭ znosin va ŭradzie Polskaj Savieckaj Respubliki. Ale ŭ darozie tata raptoŭna pamior. Kudy padziecca? Siamja ŭładkavałasia ŭ Niaśvižy, dzie byli svajaki, a ŭ susiednim Snovie žyŭ rodny dziadźka.

Čyrvonaja Armija była chutka adkinuta ad Varšavy až za Stoŭpcy, i Niaśviž apynuŭsia zusim u inšaj Polščy.

Vilenski ŭniversytet: dziaržava ŭnutry dziaržavy

U Niaśvižy praciahvać mastackaje navučańnie nie było dzie, ale mary stać mastakom chłapiec nie pakidaŭ — praciahvaŭ samastojna malavać, afarmlaŭ vučnioŭskija spektakli. Pa zakančeńni himnazii vyrašyŭ vučycca dalej. Najbližejšaja navučalnaja ŭstanova adpaviednaha profilu — mastacki fakultet Vilenskaha ŭniversytetu. Paŭstała patreba mieć pašpart. U haradzkoj radzie vyśvietliłasia, što chłopiec nia maje polskaha hramadzianstva. «Jak ža mnie atrymać pašpart?» — «A niech pan jedzie da Savietaŭ i tam jaho atrymlivaje».

Jak było dalej z pašpartam, sp.Michał nie raspavioŭ, dy ja j nie dapytvaŭsia. Chutčej za ŭsio, biaz polskaj «lehitymacyi» tak i pražyŭ da 1939 h., ale va ŭniversytet jaho ŭsio ž pryniali. Heta adbyłosia ŭ 1926 h. Na toj čas vilenskaja VNU na ŭzor zachodnich universytetaŭ mieła samakiravańnie, zasnavanaje na aŭtanomii.

— Heta była niby dziaržava ŭnutry dziaržavy. Vilenski palicyjant nia mieŭ prava ŭvachodzić na terytoryju navučalnaj ustanovy. Hetym časam karystalisia drobnyja zładziei, uciakajučy ad pieraśledu va ŭnutranyja dvary ŭniversytetu.

Vilenskaje studenctva padzialałasia na asobnyja hrupoŭki i karparacyi. Padzieł možna było navat adznačyć zvonku. Asnoŭnym jaho atrybutam źjaŭlałasia «karparantka» — kartuz z daškam, pałatnianaje pokryva jakoha i apasak mieli roznuju afarboŭku, adpaviedna pryniataj toj ci inšaj vučelniaj horadu. Sieŭruk z uśmieškaj uspaminaje:

— Pieršakurśniki staralisia jak maha chutčej zatrapać karparantku: siadzieli na joj, špurlali kudy papała, zamočvali pa niekalki razoŭ i trymali na soncy ci nad vohniščam, kab jana vyhladała daŭno ŭžyvanaj i śviedčyła pra byvałaść jaje haspadara.

Fuks, vaŭki i studenckaja kasa

Padzialalisia studenty hrupoŭki taksama na bractvy — u zaležnaści ad miascovaści, adkul pachodzili studenty. Isnavali j elitnyja karparacyi studentaŭ vyšejšaha, «šlachockaha», paradku. Balšynia ich vučyłasia na fakultetach prava i medycyny. U ich byŭ unutrany padzieł pa stupieniach i panavali noravy, padobnyja na dziedaŭščynu ŭ vojsku:

— Na najnižejšaj stupieni byŭ «fuks». Jon musiŭ na žadańnie «vaŭkoŭ» biez vahańnia vykanać luby zahad — naprykład, vypić kufal piva, napoŭnieny cyharetnymi «byčkami».

Usie supołki mielisia pa čarzie ŭ vyznačany peryjad apiekavacca miescami kalektyŭnaha absłuhoŭvańnia. Hałoŭnymi ź ich byli «bratniak» — studenckaja pazyčalnaja kasa — i stałoŭka.

— «Bratniak» dziela papaŭnieńnia srodkaŭ źbiraŭ «daninu» ad roznych pradprymalnikaŭ. Zdaralisia vypadki admovy płacić hrošy. Tady supołki ładzili bajkot abo blakadu placoŭki «admoŭnika»: pasiaduć u kaviarni, ničoha nie zamaŭlajuć dy inšych nie puskajuć. Haspadar ciarpieŭ straty i ŭrešcie płaciŭ. Ci z kinateatrami: u daŭžeznyja čerhi stanuć, a kvitkoŭ nie biaruć. Kryk, hvałt, palicyjanty! Pakul raźbiarucca — dzień minuŭ.

Darečy, pra «bratniak» dy inšyja studenckija spravy Sieŭruk cytavaŭ na pamiać žartoŭnyja vieršy, napisanyja ŭ styli miascovaj havorki, tak zvanaj «vilanščyzny» — svojeasablivaj polska-biełaruskaj trasianki: «…nic w bratniaku nie zaiadzii, tylko swoje palta zhadzii».

U stałoŭcy supołki pilnavali pastaŭki charčoŭ i ich pryhatavańnie, a taksama dziažuryli ŭ zali jak absłuha. Peryjady patranažu tut i ŭ inšych miescach supołkaj kamunistaŭ byli asabliva admietnymi: u stałoŭcy rabiłasia čysta i hoža (kvietki, survetki), stravy nabyvali lepšy smak, u «bratniaku» spynialisia złoŭžyvańni. Stavaralisia studenckija abjadnańni i na palityčnaj asnovie. Siarod ich vyłučałasia kamunistyčnaja supołka, vyniki dziejnaści jakoj asabliva prajaŭlalisia ŭ studenckim pobycie.

— Jak kamunistam udavałasia tak arhanizavacca — usie ździŭlalisia. A ŭniversyteckija ŭłady vyrašyli «vylečyć» ad kamunistyčnaj chvaroby zavadatara supołki i nakiravali jaho na stažyroŭku ŭ Italiju. Kali toj viarnuŭsia sa stažyroŭki, to staŭ jašče bolš addanym kamunistam. Potym jon staŭ viadomym dziejačam KPZB i zahinuŭ za Savietami.

Bačyš staruju ścianu — zamaluj

Demakratyzm Vilenskaha ŭniversytetu byŭ šyroki i raznastajny. Ładzilisia šmatlikija imprezy, vystavy, dyskusii. Asablivaj papularnaściu karystalisia «šopki» — lalečnyja pradstaŭleńni nakštałt batlejki. Dziejučymi asobami vystaŭlalisia studenty, vykładčyki, palityki, sam Piłsudzki. Niekatoryja pastanoŭki razam z fatazdymkami drukavalisia va ŭniversyteckim zborniku.

Časam moładzievyja viečaryny, šumnyja, z udziełam nastaŭnikaŭ i pry vypiŭcy, zaciahvalisia daloka za poŭnač. Ale ranicaj na zaniatki źjaŭlalisia ŭsie — paholenyja, ładna apranutyja, i nikomu ŭ hołaŭ nie prychodziła mankiravać lekcyi prafesara, razam ź jakim viesieła baviŭ minułuju noč.

Prafesura pa mastackich dyscyplinach u asnoŭnym składałasia z vychavancaŭ Pieciarburskaj akademii, siarod ich vyłučalisia F.Ruščyc, Ł.Ślandzinski, A.Šturman. Niejkaj asobnaj specyjalizacyi pa vidach mastactvaŭ nie było: navučali žyvapisu, skulptury, hraficy dy inšamu ŭsich razam.

Jan Bułhak vykładaŭ im samim sfarmulavany pradmiet — fatahrafiku. Paźniej mnie daviałosia bačyć u adnoj ź vilenskich biblijatek adbitki z fataštudyj taho peryjadu — pastanoŭki roznych pa formie i faktury pradmietaŭ z roznym aśviatleńniem i fonam. Studenty hanarylisia svaim fotaprafesaram, asabliva paśla taho, jak za zdymak ź bierahu Naračy na vystavie ŭ Japonii jon atrymaŭ pryz.

Cikavyja lekcyi pa historyi architektury z bahataj padborkaj «prazročaŭ» — šklanych słajdaŭ — davaŭ Juljuš Kłos. Sieŭruk rabiŭ na lekcyjach zamaloŭki z ekrana. Jaho kanspekty z malunkami i ciapier zachoŭvajucca ŭ mianie. Jany majuć užo tolki memaryjalnaje značeńnie i buduć pieradadzieny ŭ muzej mastaka ŭ Niaśvižy.

Ju.Kłos byŭ značnaj asobaj u vilenskim architekturnym asiarodździ — prajektavaŭ novabudoŭli, restaŭravaŭ pomniki, vydavaŭ architekturnyja daviedniki pa Vilni i vakolicach. Jon tak navučaŭ studentaŭ: «Bačyš ścianu staroj pabudovy — zamaluj, zaŭtra jaje nia budzie».

Navuku restaŭracyi tvoraŭ mastactva, u tym liku i architektury, vykładaŭ hałoŭny kanservatar vilenskaj akruhi Stanisłaŭ Lorenc. Nasamreč pradmiet vykładu nazyvaŭsia «kanservacyja» — taki termin paŭsiudna pryniaty na Zachadzie. Užyvanaje ž u nas słova «restaŭracyja» maje tam davoli admoŭnaje adcieńnie.

Pierad vajnoj S.Lorenc byŭ pryznačany dyrektaram Nacyjanalnaha muzeju ŭ Varšavie i zastavaŭsia im bieź pierapynku pałovu stahodździa. Dziakujučy pasrednictvu Sieŭruka ja zdoleŭ ź im źlistavacca i atrymać najkaštoŭniejšyja źviestki pa architekturnaj spadčynie Biełarusi.

Poŭny varyjant čytajcie ŭ papiarovaj i pdf-versii hazety "Naša Niva"

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0