Fransuaza Tom. Eŭropa jak blizkaje zamiežža Rasiei

 Eŭropa jak blizkaje zamiežža Rasiei

Fransuaza Tom,
dacentka Sarbony

Letaś u kastryčniku “Hazprom”, “Haz de Frans”, niamiecki “Vinteršal” da italijski “SNAM” utvaryli mižnarodny kansorcyjum dziela pabudovy hazapravodu. Hetym prajektam, što kaštuje 7 młrd. dalaraŭ, maje raspačacca “enerhietyčnaje partnerstva” miž Eŭraźviazam dy Rasiejaj. Prajekt praduhledžvaje pavieličeńnie pastavak rasiejskaha hazu ŭ krainy Eŭraźviazu ŭ 2 razy ŭzamien značnych eŭrapiejskich investycyj u rasiejski enerhasektar.

Rasieja abiacaje systemu dziaržaŭnych harantyjaŭ pad pabudovu dvuch novych hazaciahaŭ: adnaho praź Finlandyju, druhoha praź Biełaruś i Polšču. Tymi samymi šlachami Rasieja prapanuje ekspartavać u Zachodniuju Eŭropu i elektraenerhiju.

A taho hazu niama!

Ciapier Rasiejskaja Federacyja ekspartuje 60% ad zdabytaj nafty i 40% hazu, i heta maksymum jaje ekspartnaha patencyjału. Luboje pavieličeńnie ekspartu enerhasyraviny pastavić pad pahrozu ŭnutrany rasiejski rynak, jaki j tak pakutuje ad niedachopu syraviny. Rasiejski ekspert Stanisłaŭ Mienšykaŭ piša: “Enerhietyčny most pamiž Rasiejaj i Eŭropaj vyhodny Rasiei tolki hieapalityčna. My... siońnia nia zdolnyja zabiaśpiečyć ni ŭłasnyja patreby, ni patreby Eŭropy”. Kab zachavać vytvorčaść, treba vializnyja investycyi — 70 młrd. dalaraŭ tolki ŭ sektar elektraenerhietyki, kab zachavać vytvorčaść enerhii na ciapierašnim uzroŭni, pavodle acenak Anatola Čubajsa. Adnak heta nie pieraškodziła Rasiei pačać u minułym žniŭni ekspart elektraenerhii ŭ Niamieččynu.

Ciapier Rasieja pastaŭlaje čverć usiaho hazu, što spažyvaje Eŭropa. Ale pamiery zdabyčy skaračajucca: z 643 młrd. m3 u 1991 h. da 563 młrd. m3 u 1999 h., za minuły hod adbyłosia skaračeńnie na 20 młrd m3, a na hety hod prahnazujecca źmianšeńnie na 40—50 młrd. m3. Kab pavialičyć ekspart u Eŭropu z 80 da 179 młrd. m3, Rasiei treba 80 młrd. dalaraŭ investycyjaŭ. I heta tolki na absłuhoŭvańnie najaŭnaj infrastruktury, biez uliku pabudovy novych hazaciahaŭ.

Dla takich investycyj patrebnyja surjoznyja harantyi. Pucin zapeŭnivaje zamiežnych investaraŭ, što Rasieja hatovaja “sadziejničać zabiaśpiačeńniu doŭhaterminovaj enerhietyčnaj niezaležnaści Eŭropy”. Kab mieć mahčymaść palapšać svoj ekanamičny imidž za miažoj, Kreml uzmacniaje kantrol za rasiejskimi medyjami. Pucinskija prapahandysty davodziać, što aŭtarytarny režym spryjaje zamiežnym investaram, navat kali j zamachvajecca na peŭnyja demakratyčnyja kaštoŭnaści.

A jak ža vyhladaje sytuacyja nasamreč? Rasiejski enerhietyčny sektar kantralujuć aliharchi, što atrymali ad dziaržavy dazvoł na raspracoŭku asobnych radoviščaŭ. Vypadak z “Hazpromam” — typovy. Ćmianaść hetaha tavarystva nadzvyčajnaja navat pa rasiejskich mierkach. Zamiežnyja akcyjanery byli vielmi ździŭlenyja chutkim uzdymam pradpryjemstva “Itera”, što było zasnavanaje ŭ Flarydzie ŭ 1992 h. i za try hady vyjšła na čaćviertuju pazycyju siarod uładalnikaŭ zapasaŭ hazu ŭ śviecie. Asnoŭnuju častku radoviščaŭ hetaje pradpryjemstva atrymała ad “Hazpromu”, svojeasablivaj filijaj jakoha jano, vidać, źjaŭlajecca. U 2000 h. “Itera” daviało zdabyču hazu da 20 młrd. m3. Pamiery vytvorčaści “Hazpromu” źmienšylisia na takuju ž ličbu. Akramia taho, “Itera” maje dostup da hazapravodaŭ, što raniej było manapolijaj “Hazpromu”. Asnoŭnyja administratary “Hazpromu” majuć častku akcyjaŭ “Itery”. U 1998–99 h. “Hazprom” zapłaciŭ hazam padatki Jamała-Nienieckaj akruzie. Haz byŭ acenieny ŭ 2 dalary za 1000 m3. Pa hetkim košcie “Itera” skupiła toj haz i pierapradała jaho na suśvietnym rynku pa 60 dalaraŭ za 1000 m3. Raździeł pracy miž dźviuma kampanijami taki: «Hazprom» pracuje stratna na ŭnutrany rynak, bo pradaje haz rasiejskim spažyŭcam pa zanižanych cenach (za apošnija dziesiać hadoŭ straty skłali kala 10 młrd. dalaraŭ), a «Itera» zajmajecca prybytkovymi pastaŭkami ŭ SND.

Rasiejski ŭrad sprabuje ŭzmacniać kantrol nad “Hazpromam” i abaraniać małych akcyjaneraŭ kampanii. Adnak treba być aściarožnym z acenkami vynikaŭ hetaje palityki. Całkam mahčyma, što metaj prezydenckaj administracyi, niahledziačy na prapahandysckuju kampaniju, skiravanuju suprać aliharchaŭ jelcynskich časoŭ, takich, jak sučasny kiraŭnik «Hazpromu» R.Viachiraŭ, jość ustalavańnie kantrolu za hetymi pradpryjemstvami praz davieranych Pucinu asobaŭ. Tak, u červieni minułaha hodu ŭznačalvać kiraŭničuju radu “Hazpromu” byŭ pryznačany Dźmitry Miadźviedzieŭ, čałaviek Pucina. U samoj radzie ŭrad atrymaŭ 5 miescaŭ z 11, a byłoje kiraŭnictva — tolki 4. Takija spravy ŭ hazavym sektary rasiejskaj ekanomiki. A što ŭ elektraenerhietycy?

A.Čubajs, rasiejski aliharch, kiraŭnik manapolii pa vytvorčaści elektraenerhii, niadaŭna zajaviŭ, što Rasieja budzie zmušanaja kuplać elektraenerhiju ŭžo ŭ 2005 h., kali nia ŭkłaści 5 młrd. dalaraŭ u rasiejskuju systemu atamnych elektrastancyjaŭ. Plany rasiejskaha kiraŭnictva na hety kont pakul nie zrazumiełyja. Havorka idzie ab mahčymaści nacyjanalizacyi častki akcyjaŭ enerhasystemy (pra heta ŭžo kazali były ministar atamnaj enerhietyki Adamaŭ i ministar pramysłovaści Dandukoŭ, dyj Čubajs nie zhadžajecca) z metaj pavialičyć dolu dziaržavy ŭ kampanii Čubajsa z 52% da 75%.

Ale sapraŭdnaja reforma mahčymaja, tolki kali ŭnutranyja košty na enerhiju nie zraŭniajucca z suśvietnymi. Pieršyja, naprykład, siońnia składajuć 10–15 dalaraŭ za 1000 m3 hazu. Tymčasam Rasieja, kuplajučy turkmenski haz pa canie 38 dalaraŭ za 1000 m3, pierapradaje jaho za miažu za 96 dalaraŭ. I hetkaja sytuacyja nie mianiajecca hadami.

Aljans biurakratyi
i aliharchaŭ

Tamu možna ŭpeŭniena kazać, što aljans miž dziaržaŭnaj biurakratyjaj i aliharchami, što paŭstaŭ za časami Jelcyna, nie pasłableny, niahledziačy na rytoryku pucinskaj administracyi. Nasamreč Pucin zmahajecca tolki suprać tych aliharchaŭ, jakija majuć supraćlehłyja ź jahonymi palityčnyja ambicyi, davodziačy im, chto ŭ chacie haspadar. “Dyktatura zakonu” abmiežavałasia pieraśledam tych, chto admaŭlajecca słužyć Kramlu — najpierš medyja-mahnata Husinskaha.

Siońnia aliharchi i dziaržaŭny aparat kantralujuć najbolš prybytkovyja sektary rasiejskaj ekanomiki i asnoŭnyja finansavyja płyni. Heta spryjaje pamnažeńniu i pašyreńniu dziaržaŭnych karparacyjaŭ, što kantralujucca ludźmi Pucina. Tak, Biełaninavu, kalehu Pucina pa FSB, daručana stvaryć na bazie “Rossvooružienija” i “Promeksporta” adzinaje pradpryjemstva “Rossoboronvooružienije” i dziaržaŭnuju manapoliju pa eksparcie nafty — “Zarubiežniefť”.

Dyk jakija tut mohuć być harantyi investycyjaŭ? Što pieraškodzić rasiejskamu ŭradu, atrymaŭšy hrošy, raspačać šavinistyčnuju kampaniju suprać “Zachadu, što rabuje Rasieju”? Eŭropie zastaniecca albo ŭsio zhubić, albo dziejničać pad rasiejskuju dudu. Pra mienavita taki scenar śviedčyć toje, što bolšaść rasiejskich biznesmenaŭ uvažaje za lepšaje trymać svaje kapitały za miažoj. Niezrazumieła tady, čamu Eŭrakamisija (urad EZ) z takim entuzijazmam stavicca da investavańnia ŭ zaniadbany rasiejski enerhasektar.

Palityčnyja pahrozy

Udzieł Rasiei ŭ prajekcie “enerhietyčnaha parnerstva” nie źviazany biespasiarednie ź pieršasnymi ekanamičnymi patrebami krainy. Zamožnaść nie źjaŭlajecca dla Pucina samametaj: ekanamičnaje supracoŭnictva — tolki ŭmova, srodak adnaŭleńnia «rasiejskaj vieličy». Jak piša blizki da ciapierašnich maskoŭskich uładaŭ analityk S.Karahanaŭ, “enerhietyčnaja intehracyja moža stvaryć surjoznuju bazu dziela zbližeńnia ŭ palityčnaj, vajskovaj, navukovaj, techničnaj i adukacyjnaj sferach”. Tamu Rasieja patrabuje, kab novy hazaciah išoŭ u abychod Ukrainy. Značyć, apošniaja apyniecca pierad tupikovaj alternatyvaj: albo ekanamičnaja kryza, albo palityčnaja zaležnaść ad “Hazpromu” ci eŭrapiejskaha kansorcyjumu, jaki budzie abaraniać intaresy Rasiei. Heta pałochała Polšču. Tady Maskva zapatrabavała ad Bruselu cisnuć na Varšavu. Jak piša strana.ru: “Rasieja ŭvažaje za lepšaje damaŭlacca ŭ Bruseli i inšych zachodnieeŭrapiejskich stalicach, viedajučy, što bujniejšyja eŭrapiejskija partnery zmohuć paŭździejničać na Polšču”. Inšaje rasiejskaje patrabavańnie — źmianić staŭleńnie EZ da Łukašenki i pryznać lehitymnaść apošnich parlamenckich vybaraŭ u Biełarusi.

Jašče Rasieja patrabuje ad EZ admovicca ad pabudovy naftapravodu Baku-Džejchan dla ekspartu nafty z Kaspiju ŭ abychod Rasiei. Jak bačym, “enerhietyčnaje partnerstva” z EZ razhladajecca ŭ Maskvie jak instrument adnaŭleńnia hiehiemonii nad dziaržavami SND — u najlepšych tradycyjach savieckaj dyplamatyi. Tak niekali ŭ 1918 h. balšaviki prapanavali niemcam čverć bakinskaj nafty ŭzamien dapamohi ŭ vyhnańni brytanskich vojskaŭ z Baku i admovy padtrymlivać niezaležnaść Ukrainy; u 1920 h. saviety finansava padtrymali ruch Kiemala, kab z dapamohaj tureckich vojskaŭ zachapić Armieniju i Hruziju; u 1920 h. Kamienieŭ prapanoŭvaŭ Łojd-Džoržu vyhodnyja handlovyja ŭmovy, kab toj admoviŭsia padtrymlivać Polšču, jakaja tady vajavała z Rasiejaj. Sučasny prykład — prajekt “Blue Stream”: hazapravod, pabudavany pad Kaśpijem italijskim pradpyjemstavam ENI. Za 16 młrd. m3 hazu ŭ hod Maskva atrymała ad Ankary harantyi neŭtralitetu ŭ čačenskim pytańni.

Dastatkova prasačyć za palitykaj Rasiei ŭ dačynieńni da krainaŭ SND, kab stałasia zrazumiełym, što ad samaha pačatku enerhietyčnaje pytańnie było prystupkaj da adnaŭleńnia rasiejskaha panavańnia nad SND.

30 kastryčnika 2000 h. padčas paryskaha samitu Rasieja prapanavała pavialičyć na 30% pastaŭki hazu i nafty ŭ Eŭropu naŭzamien pavieličeńnia roli Rasiei ŭ vyrašeńni blizkaŭschodnich i bałkanskich pytańniaŭ dy źmianšeńnia vypłataŭ Paryskamu klubu. Jašče Rasieja spadziavałasia z padtrymkaju Eŭropy zablakavać realizacyju amerykanskaj prahramy supraćrakietnaj abarony. Adnak rola Rasiei ŭ eŭrapiejskaj palitycy pakul abmiažoŭvajecca adzinym raspłyvistym mechanizmam “specyjalnych kansultacyjaŭ”. Rasiejcy byli vielmi aburanyja tym, što da vyznačalnaje sustrečy ŭ viarchach lideraŭ krainaŭ Eŭropy ŭ Nicy tak i nia byŭ vyznačany charaktar ichnaha ŭdziełu ŭ systemie eŭrapiejskaj biaśpieki, a taksama tym, što francuski ŭrad nie pažadaŭ vystupić z asudžeńniem chvali antypucinskaj krytyki ŭ francuskaj presie.

Rasieja nie piarečyć raźvićciu pracesu eŭrapiejskaj intehracyi, zrazumieŭšy, što heta šaniec vycisnuć ZŠA z eŭrapiejskaj vajskovaj sfery i zaniać ichnaje miesca. Ažyćciaŭlać svoj plan Kreml źbirajecca praz dvuchbakovyja damoŭlenaści z bujnymi eŭrapiejskimi krainami (Vialikaj Brytanijaj, Niamieččynaj, Francyjaj, Italijaj) i pastupovaje dasiahnieńnie ichnaj enerhietyčnaj zaležnaści ad Maskvy.

Asnoŭnym eŭrapiejskim partneram Rasiei siońnia zastajecca Niamieččyna. “My pavinny intehravać Rasieju ŭ palityčnym, ekanamičnym planie, jak i ŭ planie biaśpieki i abarony”, — adznačyŭ kancler Šrodar padčas vizytu ŭ Maskvu 26 vieraśnia 2000 h. Zachodnija apalahiety, “enerhietyčnaha partnerstva” davodziać, što supracoŭnictva miž Eŭropaj i Rasiejaj spryjaje “stabilizacyi” apošniaj. Vykazvańnie hetaje viadomaje šče z časoŭ “razradki”. Ale ž siońniašniaje “enerhietyčnaje partnerstva” moža tolki ŭmacavać siońniašni režym — nafta- i hazadalary pojduć na padtrymku biurakratyčnych strukturaŭ i rasiejskich aliharchaŭ. Zachad zhodny zapluščyć vočy na heta, aby Pucin spyniŭ ciapierašniaje rasiejskaje biezuładździe, jakoje tak pałochaje Eŭropu.

Adnak nielha zabyvacca na niesuvymiernyja ambicyi rasiejskaha kiraŭnictva. Eŭfaryja ad lohkich pieramohaŭ unutry krainy zaminaje realistyčnamu ŭsprymańniu mižnarodnaj sytuacyi. Ciapierašniaja rasiejskaja stratehija na zachodnim kirunku ŭžo zasłužyła nazvu “čekisckaj dyplamatyi” — z ułaścivymi joj pieraacenkaj efektyŭnaści manipulacyjaŭ, pahardaj da partneraŭ, raspyleńniem vysiłkaŭ, prymańniem svaich žadańniaŭ za rečaisnaść. Hetkaje jość i vynikam stvareńnia Pucinym “infarmacyjnaj vertykali”.

Ale heta nie źmianšaje pahrozy realizacyi prajektu “enerhietyčnaha partnerstva”, jaki pahražaje pieraŭtvaryć Eŭropu ŭ “blizkaje zamiežža” Rasiei. Budujučy “enerhietyčny most”, eŭrapiejcy ŭ lepšym vypadku straciać hrošy, u horšym — niezaležnaść.

Skaročana pierakłaŭ z francuskaj Juraś Lichtarovič

pavodle Franzoise Thom, “Union europjenne — Russie: le partenariat jnergjtique”, (Fransuaza Tom, “Eŭrapiejski Źviaz — Rasieja: enerhietyčnaje partnerstva”) / Gjopolitique, #72, śniežań 2000.