Źmicier Dziadzienka. Hamlet, Prync Rečy Paspalitaj

Źmicier DZIADZIENKA

HAMLET, PRYNC REČY PASPAŁITAJ

Dzieja prostaja, i siužet niemudrahielisty. U niejkim karaleŭstvie raptoŭna pamiraje karol. Jahonaja nibyta zrazumiełaja śmierć, adnak, vyklikaje mnostva samych raznastajnych versijaŭ i tłumačeńniaŭ. Błytaniny ŭ ahulnuju karcinu dadaje toj fakt, što pa śmierci muža ŭdava vychodzić zamuž za jahonaha brata…

Kožny, chto čuŭ što-niebudź pra tvorčaść Šekśpira, paznaŭ zaviazku «Hamleta». Napisanaja na pačatku XVII st. (pieršaja redakcyja źjaviłasia niedzie ŭ 1601 hodzie), jana dahetul zastajecca ledź nie etalonam dramaturhii. I kožny artyst ci režyser maryć pakazać śvietu «svajho» Hamleta!..

Sapraŭdnaść hieroja i padziejaŭ pjesy nia duža j važnaja — my sočym za zmahańniem čałaviečaha duchu. Adnak nie-nie, dyj kranie dzieści ŭ hłybi rozdum: a ci byŭ sapraŭdny Hamlet i ŭsia hetaja mituśnia? Adkul uziaŭ Šekśpir historyju dackaha prynca? Z kronikaŭ, jak u mnohich inšych svaich trahiedyjach? Z raspoviedaŭ sučaśnikaŭ?

Encyklapedyi ćvierdziać, što krynicaj Šekśpiravaha natchnieńnia byŭ tvor jahonaha starejšaha sučaśnika j ziemlaka Kida. Toj «Hamlet» źjaviŭsia na jakich paru hadoŭ raniej, ale da nas, na žal, nie dajšoŭ. A voś šekśpiraŭski…

Dla mianie hetaja pjesa dahetul zastajecca zahadkaj. I reč tut nie ŭ tradycyjnym litaraturaznaŭčym pohladzie. Trahiedyja pra Hamleta jość… karcinaj biełaruskaj historyi. Praŭda, stvoranaj za… paŭstahodździa da taho, jak adbylisia apisanyja ŭ joj padziei.

Tut i pačynajecca zahadka. Jakim čynam Šekśpir za paŭstahodździa amal dakładna apisaŭ našyja padziei? A moža, naadvarot — hałoŭnyja dziejnyja asoby kiravalisia pjesaj pra Hamleta jak padkazkaj?

Karona Rečy Paspalitaj

Śmierć Karala polskaha j Vialikaha Kniazia litoŭskaha Ŭładzisłava pryjšłasia duža niedarečy. Krainie pahražała kazackaja navała. Žyćciom kazakoŭ była vajna. Ichnym ramiastvom — sieča. Ichnym dachodam — rabunak. Jany marnieli biaź bitvy.

Uładzisłaŭ maryŭ ź ichnaju dapamohaju zvajavać Atamanskuju Portu. Adnak hrašovyja spravy Rečy Paspalitaj byli nastolki pahanymi, što sojm admoviŭ uładaru ŭ nieabchodnaści abviaščeńnia vajny. Kazaki, jakija čakali hetaj vajny jak zbavieńnia, zrazumieli: hniusnyja pany-šlachta nie dajuć voli karalu j vialikamu kniaziu. U vyniku — žorstkaje paŭstańnie.

Kazackija pałki linuli na polskija j biełaruskija ziemli, niby pavodka, što vyzvaliłasia z-pad lodu. Im patrebnaja była vajna. Chacia b jakaja. Raptoŭnaja śmierć Uładzisłava ad lichamanki tolki padliła aleju ŭ ahoń: pany zabili dobraha karala!

Žarści razyhralisia nia mienšyja ad šekśpiraŭskich. A kryvi praliłasia, jak nam ciapier viadoma, navat i bolej, čym u jakoj z trahiedyjaŭ klasyka.

Voś tut i pačynajecca naš detektyŭ. Novym karalom Rečy Paspalitaj stanovicca brat Uładzisłava — Jan-Kazimier. Uzyšoŭšy na pasad 20 listapada 1648 hodu, jon biare sabie za žonku… bratavuju. Udava Ludvika-Maryja Hanzaha de Never, niby kaštoŭny pryz ci dadatak da karony, pierachodzić da pieramožcy.

Jana hetaha chacieła. Jana daŭno prahnuła być karalevaj. Navat za Ŭładzisłava ŭ 1645 hodzie jana išła tolki tamu, što toj byŭ karalom. Hetuju mažnuju 34-hadovuju tady brunetku nie spyniła navat chvaroba budučaha muža (Uładzisłaŭ chvareŭ na padahru. Chvaroba mučyła jaho nastolki, što navat da ałtaru karala-žanicha nieśli na kreśle, a vykanańnie svaich siamiejnych abaviazkaŭ jon adkłaŭ na niekalki tydniaŭ).

Jana vychodziła zamuž za karonu. I hetuju karonu jana pastarałasia potym addać Janu-Kazimieru. Addać dziela taho, kab jon, u svoj čarod, padzialiŭsia hetaj uładaj ź joj.

Šlub uładara byŭ spravaj nie pryvatnaj, a dziaržaŭnaj. Tamu vybar Jana-Kazimiera doŭhi čas nie prymali šyrokija koły šlachty Rečy Paspalitaj. Dyj pavodle kananičnaha prava hety šlub ličyŭsia krovaźmiašalnym. Niezdarma ž u varšaŭskim karaleŭskim zamku niezadoŭha da šlubu nieviadomaja złamysnaja ruka raskidała ŭlotki z nadpisam:

Casimirus rex
germana sorore natus
germani coniugi copulatus
nunquam erit fortunatus

(Karol Kazimier, narodžany ad rodnaj siastry pieršaj baćkavaj žonki, złučany z bratavaj žonkaj, nikoli nia budzie ščaślivym.)

Adnak Janu-Kazimieru i Ludvicy-Maryi ŭdałosia-taki abyści ŭsie pieraškody. Ichny šlub byŭ dazvoleny Papam Rymskim. Praŭda, kazać, što zakachanym dapamahajuć niabiosy, tut nie vypadała — jak užo zhadvałasia, šlub rabiŭsia z uzajemnaj karyści…

Prypadabnieńniem da šekśpiraŭskaha napału žarściaŭ padajecca j doŭhi šlach Jana-Kazimiera da pasadu. Jašče pa śmierci baćki, Žyhimonta Vazy, Jana-Kazimiera vyłučali na karaleŭski stalec. Adnak tady jon sam admoviŭsia ad pasadu na karyść brata Ŭładzisłava. Niaviedama, ci to heta by taktyčna pradumany chod, ci to ćviarozaja acenka svaich šancaŭ.

Adnak paźniej Jan-Kazimier užo nia byŭ takim ścipłym. Uładzisłaŭ nieadnakroć skardziŭsia blizkim na niespakojnaha brata. A ŭ šlachieckich kołach Jan-Kazimier vyklikaŭ abureńnie tym, što siadaŭ popleč karala j vialikaha kniazia na sojmach — u hetym bačyli pretenzii na karaleŭski pasad.

Adkrytych śviedčańniaŭ taho, što Jan-Kazimier rupiŭsia pra zdabyćcio karaleŭskaha j vialikakniaskaha stalca, niama — heta ŭsio ž nia Hamletaŭ dziadźka z pjesy Šekśpira. Ale źviartaje na siabie ŭvahu toj fakt, što Jan-Kazimier, daviedaŭšysia pra bratavu chvarobu, chucieńka pryjechaŭ z Paryžu ŭ Varšavu. Dziela hetaha pryjezdu jon navat admoviŭsia ad niadaŭna nadadzienaha jamu Papam Rymskim zvańnia kardynała. U kuluarach šaptalisia pra novuju elekcyju — abrańnie karala j vialikaha kniazia…

Hamlety sapraŭdnyja i padmannyja

A što ž Hamlet? Chto traplaje ŭ našaj detektyŭnaj historyi na hetuju rolu? Varyjantaŭ Hamleta nie brakuje, chacia heta j dziŭna hučyć…

Pieršy pretendent na hetuju rolu — najbolš, zdajecca, adpaviedny. Heta zakonny syn Uładzisłava Žyhimont-Kazimier, narodžany 1 krasavika 1640 hodu, u pieršym šlubie karala j vialikaha kniazia z Cecylijaj-Renataj z domu Habsburhaŭ.

Z partretu paziraje na nas abajalnaje dzicia hadoŭ siami. Heta j jość Žyhimont-Kazimier. Na jaho ŭskładaŭ usie svaje nadziei Ŭładzisłaŭ. Na vialiki žal, hetym nadziejam nie było nakanavana spraŭdzicca. U 1647 hodzie hetaje dzicia pamiraje ad dyzenteryi, najeŭšysia niaśpiełaj sadaviny. Narakać davodzicca tolki na nizki ŭzrovień tahačasnaj medycyny…

Praŭda, u karala j vialikaha kniazia zastaŭsia jašče adzin syn. Adnak Uładzisłaŭ-Kanstancin byŭ narodžany pa-za šlubam i tamu nia moh być spadkajemcam stalca. Svajo žyćcio jon pražyŭ pad imiem hrafa Vazena i pamior pa-za miežami Rečy Paspalitaj, u Rymie. Cikava pryhadać toj fakt, što pry viadomym baćku zastajecca tajamnicaj imia maci hetaha bastarda. Historyki dapuskajuć, što joj była šlachcianka Jadviha Łuškoŭskaja.

Nieadkrytaja tajamnica chavaje j pachodžańnie jašče adnaho pretendenta na rolu Hamleta. Heta viadomy pravadyr huralskaha paŭstańnia ŭ siaredzinie XVII st. Alaksandar-Lea z Štemberku Kostka-Napierski. Sam jon, złoŭleny, śviedčyŭ, što jość synam Uładzisłava IV. Što praŭda, śviedčańnia na karyść hetaha ćvierdžańnia niama…

Hamlety Rečy Paspalitaj albo nie dažyli da zaviazki šekśpiraŭskaj trahiedyi, albo paźbiehli ŭdziełu ŭ joj. A moža, jany j nie byli Hamletami?..