SEKURYTATE — KHB PA-RUMYNSKU
Alaksandar Łukašuk
Departamentul Sekuritatii Statului — Ministerstva Dziaržaŭnaje Biaśpieki — Sekurytate.
17 sakavika 1989 hodu małady rumynski paet Mirča Dynesku naviedaŭ pa zaprašeńni Sajuzu piśmieńnikaŭ SSSR Maskvu i daŭ interviju rumynskaj słužbie Maskoŭskaha radyjo. Paet vykazaŭ svajo zachapleńnie pierabudovaj i hałosnaściu, uzroŭniem svabody, jakoha, akazvajecca, možna dasiahnuć pry sacyjaliźmie. Paśla viartańnia u Bucharest jon raskazaŭ pra pabačanaje i pačutaje siabram i prapanavaŭ napisać sumiesny list kiraŭnictvu krainy z zaklikam da padobnych reformaŭ. Siabry admovilisia. Tym nia mienš, za ŭsimi było adrazu naładžanaje sačeńnie. Dynesku abvinavacili ŭ antyrumynskaj dziejnaści. Jaho dalejšy los davoli typovy —rassypanyja knihi, zvalnieńnie z pracy, cenzura pošty, chatni aryšt, blakada ŭsich kantaktaŭ. Navat u kramu z žonkaj jon chadziŭ pad eskortam achoŭnikaŭ. Nietypovym chiba moža padacca abvinavačańnie, jakoje paet pačuŭ ad Sekurytate — byccam jon pracuje pa zadańniu... KHB.
Što ž, dzieci niaredka byvajuć niaŭdziačnymi. Sekurytate była zakonnym dziciom savieckaha NKVD-NKHB. Pieršyja kiraŭniki rumynskaj tajnaj palicyi źjaŭlalisia štatnymi supracoŭnikami savieckaj raźviedki — ukrainiec Pancielajmon Bandarenka, jaki potym uziaŭ imia Hieorhi Pintyle, Siarhiej Nikanaŭ, jaki staŭ Siarhiejem Nikałaŭ; kiravaŭ arhanizacyjaj Siekurytate hałoŭny saviecki daradca i pradstaŭnik upravy źniešniej raźviedki NKHB u Rumynii u 1944-47 hadach Dźmitry Fiedzičkin. Adnym ź pieršych zadańniaŭ Sekurytate stali aryšty j čystki tych, chto supracoŭničaŭ z papiarednim fašystoŭskim režymam. I amal adrazu pačalisia pakazalnyja pracesy suprać sabatažnikaŭ i škodnikaŭ. U 1948 hodzie ŭ Rumynii prahrymieŭ praces suprać bujnych pradprymalnikaŭ, jakich abvinavacili ŭ sabatažy na ich ułasnych vuhalnych šachtach z metaj vyklikać enerhietyčny chaos u krainie. Sekurytate išła daŭno prataptanymi ściežkami HPU-NKVD.
Data 30 žniŭnia 1948 hodu, kali byŭ pryniaty dekret numar 221, ličycca aficyjnym dniom naradžeńnia Sekurytate. Namieśnikami Hieorhija Pintyle stali štatnyja aficery NKHB — Alaksandar Nikolski (sapraŭdnaje imia — Barys Hrynberh, małdaŭski habrej) i Ŭładzimier Macuru, ukrainiec ź Besarabii.
Zadača specsłužby ŭ dekrecie była sfarmulavanaja nastupnym čynam: abaraniać demakratyčnyja zavajovy i zabiaśpiečvać biaśpieku Rumynskaj Narodnaj Respubliki ad unutranych i źniešnich vorahaŭ. Abarona demakratyčnych zavajovaŭ aznačała zachavańnie ŭłady kamunistaŭ. Dekret aficyjna zaśviedčyŭ palicejski typ rumynskaj dziaržavy.
U 1990 hodzie, vystupajučy ŭ rumynskim parlamencie, novy kiraŭnik rearhanizavanaj słužby biaśpieki Virdžył Mhuranu ŭpieršyniu pryvioŭ aficyjnyja źviestki ab kolkasnym składzie Sekurytate:
«Pa stanie na 22 śniežnia 1989 hodu ŭ Sekurytate naličvałasia 14.259 supracoŭnikaŭ. U tym liku aficeraŭ — 8159, unteraficeraŭ i siaržantaŭ — 5105, i taksama 984 cyvilnych. Ź ich 8376 čałaviek zajmalisia aperatyŭnaj pracaj i zboram infarmacyi, 3832 pracavali ŭ centralnym aparacie, 4544 nieśli słužbu ŭ rehijanalnych i miascovych upravach. U padparadkavańni Sekurytate znachodzilija specvojski biaśpieki, dzie słužyli 15.312. Takim čynam, kolkaść štatnych supracoŭnikaŭ Sekurytate ŭ 1989 hodzie składała 38.682 čałavieki».
Nasielnictva Rumynii — 23 miljony. Dla paraŭnańnia: nasielnictva HDR składała 17 miljonaŭ, a ŭ Štazi słužyli 95 tysiač štatnych supracoŭnikaŭ. Takim čynam, na adnaho niamieckaha hebista prypadała 180 niemcaŭ; na adnaho rumynskaha —600 čałaviek. Roźnica ŭ try ź lišnim razy.
Ale heta zusim nia značyć, što HDR była ŭ try razy bolš palicejskaj dziaržavaj, čym Rumynija. Lubaja acenka maštabu tajnaj palicyi budzie ničoha nia vartaj biez acenki armii ich dabaraachvotnych i nia nadta dabraachvotnych pamočnikaŭ —nieaficyjnych ahientaŭ, aśviedamlalnikaŭ, kalabarantaŭ. U Rumynii, jak i ŭ inšych sacyjalistyčnych krainach, takija infarmatary byli ŭ kožnym ministerstvie, ustanovie, na kožnym pradpryjemstvie, u kožnym špitali, hateli, instytucie i škole.
Niaštatnych supracoŭnikaŭ Sekurytate možna padzialić na niekalki hrupaŭ. Pieršaja — svajaki albo siabry, znajomyja aficeraŭ Sekurytate. Takaja suviaź była harantyjaj pośpiechu va ŭsich dziaržaŭnych ustanovach. Uzamien za dapamohu aficery atrymlivali infarmacyju. Druhaja katehoryja była źviazanaja ź miascovymi partyjnymi orhanami. U kožnaj ustanovie isnavali partarhanizacyi, i ich sakratary rehularna musili sustrakacca i davać infarmacyju kurataram z Sekurytate.
Supracoŭnictva z pravaachoŭnymi orhanami ŭ Rumynii było da peŭnaj stupieni abaviazkovym: naprykład, pavodle prezydenckaha dekretu, niedaniasieńnie pra svoj kantakt z zamiežnikam źjaŭlałasia kryminalnym učynkam (hetaje patrabavańnie raspaŭsiudžvałasia i na kantakty z hramadzianami sacyjalistyčnych krainaŭ). U kožnym padjeździe pavinien byŭ być abrany starasta, jaki nia tolki dahladaŭ za paradkam, ale j rehistravaŭ usich naviednikaŭ, chto zatrymlivaŭsia bolš, čym na sutki. Dvojčy na miesiac hety starasta trymaŭ spravazdaču pierad aficeram Sekurytate. Darečy, paśla revalucyi 89 hodu niekatoryja z takich starastaŭ stalisia achviarami hnievu svaich susiedziaŭ i byli źbityja jak kalabaranty.
Strach — nadzvyčaj efektyŭny srodak u arsenale tajnaj palicyi. Pra pamiery zapałochvańnia hramadztva ŭ Rumynii daje ŭjaŭleńnie ličba kalabarantaŭ, jakaja pačała fihuravać adrazu paśla revalucyi: ad kožnaha treciaha da kožnaha dziasiataha. Heta značyć, ad 2 da 8 miljonaŭ čałaviek. Adrazu adznačym, što hetyja ličby nia majuć pad saboj dakumentalnaj hleby i śviedčać, pierš za ŭsio, pra toje, što Sekurytate była nia tolki tajnaj palicyjaj, ale i, jak adznačaje amerykanski daśledčyk Denis Deletant, stanam śviadomaści, kalektyŭnym psychalahičnym kompleksam usiaho hramadztva.
Pryvatnaja historyja
Rumynski žurnalist Radu Salina Krystea raskazvaŭ mnie pra svaje dačynieńni z Sekurytate:
«U kancy 80-ch ja pracavaŭ u humarystyčnym časopisie, kali da mianie padyjšli z Sekurytate i prapanavali supracoŭnictva. Ja admoviŭsia raz, potym druhi. Ale aficer nastojvaŭ na novaj sustrečy, abiacaŭ, što skaža niešta važnaje. Mnie było ŭžo niepryjemna, što mianie niechta moža pabačyć ź im i padumaje, što ja sam danosčyk, i ja pryznačyŭ hetuju apošniuju sustreču pozna ŭviečary ŭ parku. Ničoha nadzvyčajnaha nie adbyłosia, aficer sprabavaŭ nadalej praciahnuć viarboŭku, niahledziačy na maje admovy.
Ja nia viedaŭ, što rabić. U toj čas ja byŭ členam kampartyi. Pavodle praviłaŭ, Sekurytate dziejničała razam z sakratarom partarhanizacyi. Ja źviarnuŭsia da našaha sakratara, žančyny, usio jašče raz raskazaŭ joj. Jana skazała, kali aficer pazvonić znoŭ, kab jon źviazaŭsia ź joj. Ja tak i pieradaŭ — i bolš da mianie nichto nie źviartaŭsia — heta było za niekalki miesiacaŭ da revalucyi».
Adnosiny da tajnych aśviedamlalnikaŭ u Rumynii byli padobnyja da tych, što i va ŭsich astatnich krainach sacyjalizmu: ich bajalisia i imi pahardžali. Treba mieć na ŭvazie, što tajnyja aśviedamlalniki taksama byli achviarami režymu — niekatorych ź ich šantažavali, niekatoryja bajalisia za svaich blizkich, niekatoryja byli prosta słabyja ludzi, jakija nikoli nia bačyli siabie zmaharami. Z punktu hledžańnia marali, heta, viadoma, nie apraŭdańnie, kali pobač byli ludzi, jakija admaŭlalisia supracoŭničać z tajnaj palicyjaj.
Ad kanclahieru da abortu
Hałoŭnym ahulnym abvinavačańniem palityčnaha charaktaru pavodle rumynskaha zakanadaŭstva była tak zvanaja antydziaržaŭnaja dziejnaść. Pad heta padpadali navat učynki, nie praduhledžanyja zakanadaŭstvam, ale jakija, z punktu hledžańnia kamunistyčnaj idealohii, ličylisia škodnymi dla hramadztva. Śmiarotnaje pakarańnie za zdradu i sabataž było ŭviedziena ŭ Rumynii jašče ŭ 1949 hodzie. Na praciahu hodu padstavami dla rasstrełu byli nazvanyja taksama złačynstvy suprać niezaležnaści i suverenitetu, kradziož i psavańnie vajskovaha abstalavańnia, niedahlad, jaki pryvioŭ da hramadzkaj katastrofy.
U pracoŭny kodeks było ŭviedziena paniaćcie prymusovaj pracy. Zadačami ŭpravy pracoŭnych adździełaŭ MUS stała «vypraŭleńnie praz pracu elementaŭ, varožych Rumynskaj Narodnaj Respublicy». Na vypraŭleńnie ŭ lahiery patrapili sotni tysiačaŭ ludziej. U 1949 hodzie pa krainie prakaciłasia chvala sialanskich paŭstańniaŭ; mnohija ich udzielniki zahinuli, kala 80 tysiač sialan pajšli ŭ lahiery. Z haradoŭ vysialali roznyja niepažadanyja katehoryi hramadzianaŭ — byłych pradprymalnikaŭ, dziaržaŭnych słužkaŭ, členaŭ arystakratyčnych siemjaŭ, advakataŭ, adstaŭnych aficeraŭ, pravasłaŭnych i ŭnijackich śviataroŭ, baptystaŭ, sijanistaŭ, tych, chto mieŭ krychu majomaści, tych, čyje svajaki siadzieli ŭ turmie. U roznyja peryjady pravodzilisia departacyi nacyjanalnych mienšaściaŭ. Ludziam davali 24 hadziny na zbory; dazvalałasia ŭziać nia bolš za 50 kh bahažu.
Napačatku 50-ch hadoŭ nia mienš za 180 tysiač čałaviek byli departavanyja ŭ pracoŭnyja lahiery. Novaja pracoŭnaja siła była nakiravanaja na patreby industryjalizacyi, kala 40 tysiačaŭ pracavali na rumynskim Biełamorkanale — Dunajska-Čarnamorskim kanale, vakoł jakoha było ŭźviedziena vosiem lahieraŭ.
Hieahrafičny termin Barahanski step u rumynskaj movie staŭ synonimam rasiejskaj Kałymy — tut, u małanasielenaj pustynnaj miascovaści, jakraz pasiaredzinie pamiž Bucharestam i Čornym moram, mieściłasia najbolšaja kolkaść kanclahieraŭ.
Jašče adno imia šyroka viadomaje ŭ Rumynii — Sihchiet — hetaksama jak Łubianka ci Butyrki ŭ Maskvie, ci Vaładarka ŭ Miensku. Tut, pablizu ad miažy z SSSR, trymalisia najbolš niebiaśpiečnyja palityčnyja źniavolenyja — časam biez suda j śledztva. Žorstki režym, ździeki nad viaźniami byli vyznačalnymi dla Sihchetu. Pavodle sučasnych rumynskich historykaŭ, prykładna adzin z kožnych saraka rumynskich hramadzianaŭ pravioŭ častku svajho žyćcia ŭ źniavoleńni. Adnak kolkaść achviaraŭ režymu, biezumoŭna, nia zvodzicca da hetych dvuch z pałovaj adsotkaŭ nasielnictva.
Užo ŭ kancy 1952 hodu nichto nia moh pamianiać žyllo biez dazvołu ŭładaŭ, usie pajezdki pamiž haradami kantralavała milicyja. Padarožžy byli dazvolenyja tolki pa słužbovych spravach i na lačeńnie. Hości, jakija prychodzili bolš čym na 24 hadziny, musili zarehistravacca.
Achviarami kamunistyčnaha režymu treba, biezumoŭna, ličyć i 10 tysiačaŭ žančyn, jakija zahinuli ad padpolnych sparonaŭ. U 1957 hodzie aborty ŭ Rumynii byli lehalizavanyja. Adnak kali praź dziesiać hadoŭ u krainie naradžalnaść upała da 14 čałaviek na tysiaču, zakon byŭ źmienieny — prava na sparony rezka abmiežavanaje. Prahrama industryjalizacyi patrabavała novaj rabočaj siły, i sacyjalistyčnaja dziaržava pasprabavała pavialičyć pryrost nasielnictva.
U 1981 hodzie naradžalnaść upała da rekordna nizkaha ŭzroŭniu — 6 čałaviek na tysiaču. Čaŭšesku vydaŭ tajny zahad ab abaviazkovym hinekalahičnym ahladzie ŭsich žančyn dla vyjaŭleńnia parušeńnia zakonu, jaki zabaraniaŭ užyvańnie kantraceptyŭnych srodkaŭ. Žančyny musili adkazać nia tolki na pytańnie, ci jany ciažarnyja, ale j rastłumačyć, čamu jany nieciažarnyja.
Usio heta adbyvałasia na fonie kultu Aleny Čaŭšesku, jakuju pradstaŭlali jak Žančynu-maci ŭ krainie, dzie caryŭ kult maci. U žanočych adździaleńniach i radzilnych damach dziažuryli supracoŭniki Sekurytate, jakija sačyli za tym, kab nie pravodzilisia sparony. U vyniku sparony rabilisia tajemna, sa spaźnieńniem, u nieprystasavanych umovach i biez kvalifikavanaj dapamohi. Śmiarotnaść uzrasła ŭ 10 razoŭ.
Siamiejnaja sprava
Čaŭšesku razumieŭ, što jahonaja asabistaja ŭłada i ŭpłyŭ trymajecca šmat u čym na Sekurytate. Lejtenant biaśpieki atrymlivaŭ u miesiac 7800 lejaŭ, na tysiaču bolej, čym armiejski lejtenant i prykładna ŭdvaja bolej, čym siaredniaja zarpłata ŭ krainie. Aficery Sekurytate mieli dostup da partyjnych charčovych i tavarnych specraźmierkavalnikaŭ. Svajaki Čaŭšesku zaniali važnyja pazycyi ŭnutry słužby.
U 1978 hodzie Sekurytate byŭ naniesieny nadzvyčaj mocny ŭdar: adzin z kiraŭnikoŭ słužby, Ion Michaj Pačepa, jaki zajmaŭsia źniešniaj raźviedkaj i pramysłovym špijanažam, uciok u ZŠA. U jakaści kontrmieraŭ byli zvolnienyja kala treci supracoŭnikaŭ Savieta ministraŭ, adklikanyja 22 pasły, aryštavany tuzin vysakapastaŭlenych aficeraŭ Sekurytate. Vykryćci Pačepy nanieśli ŭdar pa ministerstvie zamiežnaha handlu: tam pracavała 560 aficeraŭ Sekurytate i 1100 ahientaŭ. 70% persanału rumynskich handlovych i dyplamatyčnych pradstaŭnictvaŭ za miažoj byli štatnymi supracoŭnikami Sekurytate i atrymlivali dapłatu za zvańnie, a rešta — źjaŭlalisia nieaficyjnymi supracoŭnikami. Pryznańni Pačepy darešty razburyli za miažoj imidž Čaŭšesku, jaki chacieŭ pradstavić siabie, jak spadkajemca Cita i lidera ruchu niedałučeńnia. Pačepa zaśviedčyŭ pramy ŭdzieł Čaŭšesku ŭ arhanizacyi zabojstvaŭ, šantažu, kantrabandzie narkotykaŭ i vykradańni ludziej.
Krytyka režymu i asabista Čaŭšesku ŭ Rumynii była śmiarotna niebiaśpiečnaj. Hieorhie Ursu, inžyner z Bucharestu, byŭ aryštavany ŭ 1985 hodzie za toje, što vioŭ dziońniki i zachoŭvaŭ karespandencyju, dzie byli krytyčnyja vykazvańni pra režym. Na dopycie ŭ Sekurytate jaho źbili tak mocna, što musili advieźci ŭ turemny špital, dzie jon pamior.
U 1992 hodzie pad čas raskopak u zamku Kečułaci ŭ 40 km ad Bucharestu eksperty natyknulisia na čałaviečyja pareštki — sotni ludziej, zakapanych na hłybiniu ŭsiaho 40-50 sm, z prastrelenymi patylicami. Streły rabilisia z blizkaj adlehłaści. Kečułaci stali rumynskimi Kurapatami.
Litaraturny revanš
U traŭni 1991 hodu ŭ rajonie Berevaješci u 150 km ad Bucharestu, dzie lubiŭ zajmacca palavańniem Čaŭšesku, źjaviłasia hrupa žurnalistaŭ z apazycyjnaj hazety «Rumanija Liberu». Ad miascovych žycharoŭ jany ŭviedali, što ŭ papiarednim červieni niejkija ludzi tut sprabavali palić, a potym zakapali vialikuju kolkaść papiery. Pačalisia raskopki — ź viasnovaha brudu na pavierchniu dastali ščylna napakavanyja miachi papiery. Tak byŭ znojdzieny tajnik Sekurytate. Pavodle acenak, u ziamlu było zakapana kala 8 tonaŭ archiŭnych dakumentaŭ. Tam byli śpisy ahientaŭ, aperatyŭnyja spravy, spravazdačy i plany pracy.
Hałoŭnaj niečakanaściu stała toje, što zachavańnie było zroblena nie padpolna Sekurytate, a aficyjna — novaj słužbaj biaśpieki. Kali novuju słužbu možna było nazvać sapraŭdy novaj.
Tak prajaviŭsia kryzys, charakterny dla ŭsich sakretnych słužbaŭ postkamunistyčnaj Eŭropy, za vyklučeńniem uschodniaj Niamieččyny. Tak zvanyja prafesijanały ŭ značnaj stupieni zachavali svaje pazycyi. Rumynski varyjant revanšu tajnaj palicyi siarod padobnych źjavaŭ u inšych postkamunistyčnych krainach vyłučajecca svajoj, tak by mović, litaraturnaściu.
Na pačatku 90-ch hadoŭ u Rumynii vyjšła seryja knih, jakija hieraizavali Sekurytate. Šeść ramanaŭ mieli ahulnuju nazvu «Vaśmikutnik u dziejańni». Pa-rumynsku hety termin hučyć «Aktahon» — padobna na Pentahon. Hety vaśmikutnik, jašče bolš składany j mocny, čym Pentahon, abaraniaje Rumyniju ad vorahaŭ.
Pieršyja try tamy seryi razyšlisia nakładam 200 tysiačaŭ asobnikaŭ. Hałoŭny hieroj seryi — rumynski Džejms Bond: ni adna žančyna nia ŭ stanie vystajać pierad jahonym šarmam, zadańni pryvodziać hieroja ŭ samyja ekzatyčnyja miescy planety, u jaho biaźmiežnyja finansavyja resursy. U rumynskaha Bonda, u adroźnieńnie ad anhielskaha, niama licenzii na zabojstva. Rumynskija superhieroi nie stralajuć, bo vałodajuć zvyšnaturalnymi parapsychalahičnymi zdolnaściami, jakija atrymali ŭ spadčynu ad staražytnych prodkaŭ.
Proźvišča novaj litaraturnaj zorki — Pavieł Koruc. 18 hadoŭ jon słužyŭ u orhanach biaśpieki — u 1989-m, pierad revalucyjaj, uznačalvaŭ rumynskuju armiejskuju kantrraźviedku, jakaja źjaŭlałasia častkaj Sekurytate. U adroźnieńnie ad svaich kalehaŭ, jakija znajšli miesca ŭ novych strukturach dziaržbiaśpieki ci skarystali svaje suviazi j stali biznesmenami, Koruc apynuŭsia biaz pracy. Jon staŭ vyraźnikam kryŭdy niezapatrabavanych supracoŭnikaŭ specsłužby.
Koruc abvinavačvaje ŭ rumynskaj revalucyi CRU, KHB, Masad i Vuhorskuju sakretnuju słužbu. U svaich knihnach, napisanych u žanry detektyŭna-špijonskaha ramanu, jon šyroka vykarystoŭvaje dakumentalnyja interviju byłych aficeraŭ Sekurytate, adstupleńni ad tekstu dziela taho, kab vykazać svaje idei j prapahandysckija formuły.
Knihi Koruca majuć udziačnaha čytača nia tolki siarod šyrokaj publiki, ale i va ŭpłyvovych palityčnych kołach Rumynii. Idei nacyjanał-kamunizmu nadzvyčaj papularnyja ŭ asiarodku tak zvanaj Partyi Vialikaj Rumynii i ŭ tych, chto z nastalhijaj zhadvaje časy Čaŭšesku.
Reabilitacyja kataŭ
U pierachodnyja peryjady, pry adsutnaści dziejnych zakonaŭ, zdarovaha hramadztva ludzi schilnyja da iracyjanalnych tłumačeńniaŭ i ceniać iluzii vyšej za realnaść. Asabliva kali hetaja realnaść, jak adbyłosia ŭ Rumynii, była na pačatku 90-ch zakanadaŭča zakrytaja — pavodle zakonu archivy Sekurytate byli apiačatanyja na sorak hadoŭ.
Adrazu paśla revalucyi i rospusku Sekurytate na doŭhija terminy, ad 15 da 25 hadoŭ źniavoleńnia byli asudžanyja 14 vysakapastaŭlenych partyjnych funkcyjaneraŭ i kiraŭnikoŭ biaśpieki, vinavatych ŭ kravapralićci u Tymišaary, dzie zahinuła kala sta čałaviek. Adnak nieŭzabavie ŭsie jany byli vypuščanyja z turmy z pryčyny drennaha stanu zdaroŭja. Paźniej šeść asudžanych aficeraŭ tajnaj palicyi źviarnulisia da prezydenta z zajavaj, u jakoj nazyvali siabie apošnimi palitviaźniami Rumynii i zaklikali źniać ź ich prysud. Ironija palahała u tym, što jany byli na svabodzie. Tak karykaturna vyhladała novaja spraviadlivaść.
Nadzvyčajny litaraturny pośpiech Pavieła Koruca, jaki hieraizuje Sekurytate, nievypadkovy. Adnoj z pryčynaŭ nachabnaj i paśpiachovaj reabilitacyi spadčyny tajnaj palicyi ŭ Rumynii daśledčyki ličać prablemu archivaŭ.
Jak zaśviedčyŭ rumynski dośvied, advolny dostup da sakretnych dakumentaŭ i ich publikacyja stali samym sprečnym i palityčna niebiaśpiečnym aspektam usioj prablemy — taki padychod adkryvaŭ šyrokija mahčymaści dla manipulacyjaŭ i złoŭžyvańniaŭ. U vyniku ŭ lutym 1992 hodu parlament pryniaŭ zakon, jaki zabaraniaŭ dostup da dakumentaŭ Sekurytate na sorak hadoŭ. Zakryćcio archivaŭ prycišyła straści, — ale nia vyrašyła prablemu.
Tolki praz vosiem hadoŭ paśla skasavańnia Sekurytate, u kastryčniku 1997-ha, paśla pieramieny ŭłady ŭ krainie parlament pačaŭ abmiarkavańnie novaha zakonaprajektu.
Pryniaty zakon praduhledžvaje prava rumynaŭ na znajomstva i kapijavańnie tolki svaich asabistych spravaŭ, pryčym imiony danosčykaŭ zakrytyja. Tolki ŭ vypadkach, kali hramadzianin moža dakazać, što paciarpieŭ mienavita ad danosaŭ infarmatara, jak u Rumynii nazyvali aśviedamlalnikaŭ Sekurytate, jamu mohuć adkryć imiony danosčykaŭ. Taksama dazvolenaje aznajamleńnie sa spravami hramadzka-značnych asobaŭ — palitykaŭ, čynoŭnikaŭ, sudździaŭ. Tyja, chto biare ŭdzieł u vybarach, musiać paviedamić pra svajo supracoŭnictva z tajnaj palicyjaj, kali jano mieła miesca.
Pavodle acenak, u archivach zastałosia kala adnaho miljonu spravaŭ; dakładna viadoma pra źniščeńnie nia mienš za 100 tysiačaŭ spravaŭ.
Paŭza ŭ vosiem hadoŭ, nadzvyčaj dramatyčnych, poŭnych palityčnych kataklizmaŭ, ekanamičnych niaŭdač, pieršych demakratyčnych zdabytkaŭ, sucišyła vastryniu prablemy Sekurytate. Užo ŭ 1996 hodzie mer adnaho z pravincyjnych haradoŭ zajaviŭ, što byŭ ahientam specsłužby — i vybarščyki ŭsio roŭna prahałasavali za jahonuju kandydaturu. Pavodle adnaho z apytańniaŭ deputataŭ parlamentu, daloka nie ŭsie vykazali cikavaść da aznajamleńnia sa svaimi spravami.
Niama čerhaŭ u archivy. Spadčyna Sekurytate pačała stračvać svaju aktualnaść. Z haliny palityki vastrynia prablemy pieramiaščajecca ŭ sferu historyi. Adnak, na dumku byłoha palitviaźnia senatara Dumitresku, za hetuju iluziju hramadztva jašče moža zapłacić.
Ciapier čytajuć
Čamu YouTube vydaliŭ kanały BiełTA, STB i ANT? Voś što viadoma12
Kamientary