Jak skłaŭsia los biełaruskich archivaŭ u amierykanskim Saŭt-Ryviery?
Materyjałaŭ, što dakumientavali žyćcio biełaruskaj dyjaspary ŭ ZŠA, tam bolš niama. Kudy jany padzielisia?
«Vidać, šmat chto z daśledčykaŭ biełaruskaj historyi XX st. čuŭ pra archivy, što zachoŭvalisia ŭ biełaruskaj carkvie Sv. Jeŭfrasińni Połackaj u Saŭt-Ryviery (Ńju-Džersi, ZŠA), dzie z kanca 1940‑ch utvaryłasia mocnaja biełaruskaja dyjaspara, Trapić u ich było nadzvyčaj składana. Biełaruskaja hramada ŭ hetym asiarodku składałasia z prychilnikaŭ Biełaruskaj Centralnaj Rady i jaje prezidenta Radasłava Astroŭskaha, jakija ŭ emihracyi aktyŭna zmahalisia z prychilnikami Rady BNR», — napisała ŭ svaim fejsbuku daśledčyca biełaruskaj dyjaspary Natalla Hardzijenka.
«Mienavita BCRaŭcy zbudavali ŭ Saŭt-Ryviery svaimi siłami i na ŭłasnyja srodki ŭ 1972 h. biełaruskuju carkvu i pry joj paźniej hramadski Biełaruska-Amierykanski centr, dzie adbyvalisia roznyja nacyjanalnyja imprezy i ciaham bolš jak čverci stahodździa ładzilisia biełaruskija mastackija vystavy.
Adzin z udzielnikaŭ hramady piśmieńnik Jurka Vićbič inicyjavaŭ u 1970‑ch stvareńnie ŭ adnym z carkoŭnych pamiaškańniaŭ biełaruskaj biblijateki i navat addaŭ tudy častku svajho knihazboru. Potym vyrašyli, što tamsama varta źbirać i zachoŭvać u tym liku i archivy. Tak dakumienty biełaruskich dziejačaŭ, jakija ŭ 1970‑ch užo aktyŭna adychodzili, stali akumulavacca ŭ admysłovym pakoi ŭ carkvie.
Siudy ŭ svoj čas trapili archiŭnyja zbory samoha prezidenta BCR Radasłava Astroŭskaha i jahonaha pierajemnika Nikandra Miadziejki, a taksama inšych BCRaŭcaŭ Alaksandra Rusaka, Juryja Sabaleŭskaha, Anatola Pleskačeŭskaha, Uładzimira Pielasy, Juryja Popki i inšych. Tut ža stali nazapašvacca nieraspaŭsiudžanyja nakłady vydavanych u Saŭt-Ryvery, a taksama dasyłanych tudy knih i pieryjadyčnych vydańniaŭ.
Uličvajučy, što asiarodak u Saŭt-Ryviery byŭ faktyčna adzinym značnym BCRaŭskim u ZŠA, jaho ŭdzielniki nie asabliva dapuskali «čužyncaŭ» da svaich archiŭnych skarbaŭ. U vyniku vakoł źbierahanych tam dakumientaŭ byŭ stvorany peŭny areoł tajamničaści.
Adnak prablemaj stała toje, što ŭ samim asiarodku nie było śpiecyjalistaŭ, zdolnych naležnym čynam apracavać, sistematyzavać dy navat prosta zabiaśpiečyć naležnyja ŭmovy dla zachavańnia dakumientaŭ. Pamiaškańnie, dzie jany zachoŭvalisia, było davoli vilhotnym, što błaha adbivałasia na papiery. Z časam niekatoryja fondy dziejačaŭ BCR stali dziela zachavańnia pieradavać u niedaloki Rathierski ŭniviersitet, prykładam, archivy Ivana Kasiaka, Antona Daniłoviča (Janki Zołaka) i inš.
U XXI st. u Saŭt-Ryvery zastavałasia ŭsio mienš ułasna paślavajennych biełaruskich emihrantaŭ, asabliva tych, chto razumieŭ kaštoŭnaść tych archivaŭ, što źbierahalisia ŭ carkvie. U archiŭny pakoj čas ad času stali traplać asobnyja daśledniki.
Ahulnaje apisańnie archivu zrabiŭ u 2007‑m daślednik Aleh Hardzijenka, ale i na toj čas dakumienty byli nie razabranyja i ŭmovy ich zachavańnia byli dalokija ad spryjalnych.
Aktyŭna losam archivaŭ apiekavaŭsia pry žyćci historyk Janka Zaprudnik, jaki skiravaŭ niekatoryja ź ich abo ŭ Rathierski ŭniviersitet, abo ŭ Biełaruś. Ź jahonym sychodam u 2022 h. kłopat pra pazastałyja dakumienty loh na plečy jahonaj žonki ŭžo 90‑hadovaj Nadziei Zaprudnik dy na niekalki hadoŭ maładziejšaha hramadskaha dziejača i vydaŭca Žorža Navumčyka.
Inšyja ŭdzielniki ciapierašniaj saŭt-ryverskaj carkoŭnaj hramady, jak praviła, mała ŭjaŭlali ŭnikalnaść zachavanych u budynku dakumientaŭ, stan jakich pry hetym niaspynna paharšaŭsia».
«Uviesnu 2026 h. ja naprasiłasia pryjechać u Saŭt-Ryvier, kab pahladzieć, što na toj momant tam zachoŭvałasia i pa mahčymaści papierazdymać najbolš kaštoŭnyja dakumienty (skarystałasia z haścinnaści śviatara ajca Kanstancina), — piša Natalla Hardzijenka. — Adnak u časie pracy mnie prapanavali zabrać tyja archivy i zabiaśpiečyć ich zachavanaść, bo ŭ carkvie jany doŭha zastavacca ŭžo nie zmohuć.
U vyniku pieramoŭ ź biełaruskimi strukturami ŭ Ńju-Jorku było vyrašana, što archiŭnaja častka zboraŭ carkvy Sv. Jeŭfrasińni Połackaj u Saŭt-Ryviery budzie pieraviezienaja na zachavańnie ŭ Biełaruskuju fundacyju Kračeŭskaha, a knihi i pieryjadyčnyja vydańni apynucca ŭ biblijatecy Sabora Sv. Kiryły Turaŭskaha ŭ Bruklinie.
Hetak urešcie i było zroblena z dapamohaj saŭt-ryverskich biełarusaŭ, a taksama spadaryni Valanciny Tryhubovič, jakoj ščyra ŭdziačnaja.
Paradaksalna, što ŭ stvoranaj Radaj BNR Biełaruskaj fundacyi Kračeŭskaha apynulisia ŭrešcie dakumienty idejnych antahanistaŭ: Radasłava Astroŭskaha, Alaksandra Rusaka, samoj BCR, u tym liku aryhinały dakumientaŭ časoŭ niamieckaj akupacyi (1943—1944), Biełaruskaha kanhresavaha kamiteta Amieryki i inš.
Usio heta čakaje svajoj apracoŭki i sistematyzacyi i paśla taho budzie dastupnaje dla daślednikaŭ, jak i BCRaŭskija knihi i pieryjadyčnyja vydańni ŭ biblijatecy sabora Sv. Kiryły Turaŭskaha ŭ Bruklinie. Saŭt-Ryvierskija archivy praciahnuć svajo žyćcio ŭ zborach palityčnych apanientaŭ», — zaznačaje daśledčyca.
Kamientary