Ledzianyja mumii i pieravał vikinhaŭ. Jak z-pad lodu źjaŭlajucca tajamnicy, jakija źmianiajuć ujaŭleńni pra śviet
U vyniku rastavańnia śniehu i lodu, vyklikanaha źmienami klimatu, archieołahi znachodziać staražytnyja pradmiety, jakija tysiačahodździami zachoŭvalisia ŭ ledzianym pałonie. Hetyja adkryćci dapamahajuć pa-novamu zrazumieć žyćcio ludziej u minułym — ad źniešnaści i zdaroŭja da handlu, padarožžaŭ i štodzionnaha pobytu, piša Bi-bi-si.
U vieraśni 1991 hoda dvoje niamieckich turystaŭ padčas špacyru ŭ harach daliny Val-Sienales kala miažy Italii i Aŭstryi zaŭvažyli čałaviečaje cieła, jakoje vystupała z-pad lodu, jaki rastavaŭ. Spačatku jany vyrašyli, što heta achviara niadaŭniaha niaščasnaha vypadku ŭ harach, i paviedamili pra znachodku palicyi.
Adnak praź niekalki dzion vyśvietliłasia, što cieła našmat starejšaje. Radyjevuhlarodny analiz pakazaŭ, što čałaviek pamior kala 5300 hadoŭ tamu. Jaho nazvali Etcy, abo Ledzianym čałaviekam.
Etcy žyŭ jašče da budaŭnictva jehipieckich piramid, kali bolšaść ludziej zajmałasia ziemlarobstvam i žyła nievialikimi supolnaściami, a mietaličnyja pryłady tolki pačynali raspaŭsiudžvacca. Dziakujučy vyklučna dobraj zachavanaści cieła navukoŭcy zmahli razhledzieć navat tatuiroŭki na jaho skury, vyznačyć, što jon jeŭ pierad śmierciu, i znajści nakaniečnik strały, jakaja jaho zabiła. Jon zastaŭsia ŭ ciele mužčyny ŭ pravaj łapatcy.
Lod jak histaryčnaja kapsuła času
Z-za źmianieńniaŭ klimatu śnieh i lod u śviecie rastajuć usio chutčej. Pavodle daśledavańnia, apublikavanaha ŭ 2025 hodzie, z 2000‑ha da 2023 hoda ledaviki pa-za miežami ledavikovych ščytoŭ Hrenłandyi i Antarktydy stračvali ŭ siarednim kala 270 miljardaŭ ton lodu štohod. Najbolš intensiŭnym rastavańnie było ŭ apošniaje dziesiacihodździe hetaha pieryjadu.
Rastuć i płoščy adkrytaj pavierchni na šmathadovych ledzianych palach. U adroźnieńnie ad ledavikoŭ, takija ledzianyja ŭčastki zvyčajna nie nastolki masiŭnyja, kab ruchacca ŭniz pa schile. Nieruchomy lod asabliva dobra zachoŭvaje staražytnyja pradmiety.
Kiraŭnik narviežskaj archieałahičnaj prahramy «Tajamnicy lodu» Eśpien Finstad adznačaje, što asabliva šmat artefaktaŭ pačało źjaŭlacca z-pad lodu za apošnija 20 hadoŭ. Pavodle jaho, lod byŭ svojeasablivaj histaryčnaj marazilniaj, jakaja ciapier pierastaje pracavać. Mnohija rečy vychodziać na pavierchniu amal u tym samym stanie, u jakim apynulisia tam tysiačy hadoŭ tamu.
Što raskazaŭ pra minułaje Ledziany čałaviek
Archieałahičnyja znachodki časta pachodziać sa staražytnych pachavańniaŭ, ale Etcy asabliva važny dla navukoŭcaŭ, bo dazvalaje ŭbačyć nie tolki abrady i zvyčai, ale i štodzionnaje žyćcio zvyčajnaha čałavieka.
Razam ź im zachavalisia adzieńnie, zbroja i pryłady pracy. Archieołah Andreas Putcer z Paŭdniovacirolskaha archieałahičnaha muzieja ŭ italjanskim Balcana, dzie ciapier zachoŭvajecca cieła Etcy, adznačaje, što heta dało mahčymaść upieršyniu atrymać padrabiaznaje ŭjaŭleńnie pra toje, jak ludzi apranalisia ŭ toj pieryjad.
Pachodžańnie jaho miednaj siakiery taksama raskazała pra suviazi pamiž staražytnymi supolnaściami. Siakiera była vyrablenaja ź miedzi z Taskany — rehijona ŭ centralnaj Italii, jaki znachodzicca za sotni kiłamietraŭ ad miesca znachodki. Heta śviedčyć, što ŭžo tady ludzi handlavali i pieramiaščali rečy na značnyja adlehłaści.
Dobraja zachavanaść cieła dazvoliła zrabić i važnyja bijałahičnyja adkryćci. Hienietyčnyja daśledavańni vyjavili ŭ Etcy bakteryju Helicobacter pylori, jakaja moža vyklikać jazvu straŭnika. Paśla rasšyfroŭki jaho hienomu ŭ 2012 hodzie navukoŭcy pryjšli da vysnovy, što ŭ jaho, vierahodna, byli karyja vočy, nulavaja hrupa kryvi i niepieranosnaść łaktozy. Jon taksama ciarpieŭ ad bolaŭ, źviazanych z artrytam, i mieŭ pavyšanuju ryzyku sardečna-sudzinnych zachvorvańniaŭ.
Daśledavańnie 2023 hoda dazvoliła ŭdakładnić ujaŭleńni pra jaho źniešnaść. Pavodle novych danych, skura Etcy mahła być ciamniejšaj, čym ličyłasia raniej, a hienietyčnyja asablivaści śviedčać pra schilnaść da mužčynskaha abłysieńnia. Vyvučeńnie Ledzianoha čałavieka praciahvajecca.
Staražytny les u Skalistych harach
Za tysiačy kiłamietraŭ ad miesca, dzie znajšli Etcy, rastavańnie lodu adkryła inšyja ślady minułaha. U Skalistych harach ZŠA daśledčyki znajšli les biełakoraj sasny, uzrost jakoha, pavodle radyjevuhlarodnaha datavańnia, pieravyšaje 5000 hadoŭ.
Archieołah Krejh Li z Univiersiteta štata Mantana raskazaŭ, što drevy zachavalisia nastolki dobra, što ich draŭnina zastavałasia žoŭtaj i ŭsio jašče mocna pachła chvojaj. Niekatoryja stvały lažali haryzantalna pobač ź pniami, ad jakich adłamalisia.
Drevy tysiačahodździami znachodzilisia ŭ zamarožanym stanie, tamu ich draŭnina vyhladaje amal śviežaj. Asabliva cikava, što siońnia ŭ hetym rajonie takich dreŭ užo niama. Ich rost na takoj vyšyni śviedčyć pra toje, što ŭ minułym klimat tam byŭ značna ciaplejšy, čym ciapier.
Pieravał vikinhaŭ i rečy sa štodzionnaha žyćcia
Jašče adno značnaje adkryćcio zrabili ŭ harach Narviehii, dzie rastavańnie lodu adkryła staražytny horny pieravał, jakim karystalisia vikinhi. Archieołah Džulijan Post-Miełbi z Muzieja historyi kultury pry Univiersitecie Osła nazyvaje jaho svojeasablivaj staražytnaj šašoj: hety maršrut dazvalaŭ chutka i adnosna lohka pieraadolvać hory.
Pavodle słoŭ Eśpiena Finstada, na pieravale znajšli mnostva pradmietaŭ, niekatorym ź jakich nie mienš za 2000 hadoŭ. Častka znachodak źviazanaja z transpartam: heta konski ryštunak, frahmienty łyžaŭ, padkovy, kości koniej i navat konski hnoj. Usio heta śviedčyć, što dla pieramiaščeńnia pa pieravale vykarystoŭvali koniej z pakłažaj.
Padkovy, kości i hnoj źjaŭlajucca pakazčykami taho, što kaliści na pieravale vykarystoŭvali ŭjučnych koniej
Adnak daśledčyki znajšli nie tolki pradmiety, źviazanyja z padarožžami. Siarod artefaktaŭ byli adzieńnie, u tym liku rukavicy i abutak, dziciačyja cacki, jomistaści z pčalinym voskam dla vyrabu śviečak, a taksama zbroja. Niekatoryja rečy zachavalisia amal hetak ža sama dobra, jak cieła Etcy.
Post-Miełbi žartam nazyvaje hetyja znachodki «jakasnym śmiećciem dahistaryčnych časoŭ». Ale ich značeńnie značna bolšaje za samu niezvyčajnaść. Jašče 20 hadoŭ tamu historyja vysokich hor Narviehii mahła b być najpierš historyjaj hornych ekśpiedycyj. Ciapier archieołahi mohuć raskazać pra šyrokaje koła ludziej, jakija žyli i pracavali ŭ hetych miaścinach: ramieśnikaŭ, fiermieraŭ, dziaciej i cełyja siemji.
Pieravał vikinhaŭ daśledujuć z 2011 hoda, kali jaho adkryćcio pryciahnuła ŭvahu archieołahaŭ. Praca kamandy «Tajamnicy lodu» dazvalaje pastupova adnaŭlać historyju hetaha maršrutu i ludziej, jakija im karystalisia.
Času na vyratavańnie znachodak usio mienš
Adnak rastavańnie lodu nie tolki adkryvaje novyja mahčymaści dla archieałohii, ale i stvaraje surjoznuju prablemu. Paśla źjaŭleńnia na pavierchni staražytnyja pradmiety mohuć vielmi chutka źniknuć.
Finstad tłumačyć, što tałaja vada moža vynieści artefakt užo na praciahu adnaho dnia. Adzieńnie paśla vysychańnia moža stać nastolki lohkim, što jaho raźniasie viecier. Tamu daśledčykam davodzicca pracavać chutka, kab paśpieć znajści i zachavać kaštoŭnyja rečy.
Post-Miełbi papiaredžvaje, što ŭ budučyni, mahčyma, užo nie zastaniecca ledavikoŭ i ledzianych paloŭ u harach, dzie ciapier znachodziać artefakty. Pavodle jaho, tyja, chto štohod pracuje ŭ hetych miaścinach, asabliva vyrazna ŭśviedamlajuć, što hetyja pryrodnyja ŭmovy mohuć źniknuć jašče pry žyćci ciapierašniaha pakaleńnia.
Krejh Li padkreślivaje, što daśledčyki majuć abaviazak pierad budučymi pakaleńniami vyvučyć i zachavać toje, što adkryvajecca z-pad lodu. Finstad taksama ličyć, što času moža zastavacca vielmi mała: praz 20 hadoŭ dla niekatorych znachodak budzie ŭžo pozna.
Pavodle jaho, zadača archieołahaŭ — paśpieć znajści hetyja śviedčańni minułaha i zachavać ich, bo ŭ advarotnym vypadku jany mohuć źniknuć nazaŭsiody.
Kali nasamreč ludzi adkryli Amieryku? Adkaz znajšli ŭ staražytnaj DNK
Pampiei źniščyła nie łava. Siem mifaŭ pra znakamituju katastrofu
Sučasnyja mietady sudovaj ekśpiertyzy pakazali: pieršyja cary Jehipta mahli adpraŭlacca ŭ zamahilny śviet nie adny
Turaŭskija kamiennyja kryžy, jakija nibyta prypłyli z Kijeva, mabyć, pastavili pry Kanstancinie Astrožskim
Bałharyja vymieniała ŭ Hrecyi pareštki svajho siaredniaviečnaha cara
Aryštavali pradstaŭnikoŭ kampanii Bayer u Biełarusi15
Kamientary