Šympanze ŭ džunhlach Uhandy viaduć samuju kryvavuju vajnu za ŭsiu historyju nazirańniaŭ. Nichto nie viedaje čamu
U lasach Nacyjanalnaha parku Kibale, što va Uhandzie, razhortvajecca drama, jakaja prymušaje navukoŭcaŭ pierahledzieć svaje ŭjaŭleńni ab vytokach čałaviečaj ahresii.
Kali ŭ 1995 hodzie prymatołahi pačali pracu ŭ Kibale, ich uraziła kolkaść šympanze: bolš za 100 asobin na terytoryi kala 26 kvadratnych kiłamietraŭ. Z hadami hrupa praciahvała raści i ŭ vyniku pavialičyłasia da 200 žyvioł. Šmathadovyja nazirańni za hetaj papulacyjaj, jakuju nazvali hrupaj Nhoha — u honar pahorka, vakoł jakoha jany žyvuć, prynieśli hłybokaje razumieńnie žyćcia našych najbližejšych svajakoŭ.
Adnoj z navukovych siensacyj stała adkryćcio taho, što samki Nhoha pieražyvajuć mienapaŭzu — źjavu, jakaja raniej nikoli nie fiksavałasia ŭ prymataŭ, akramia čałavieka. Heta padkreślivaje ŭnikalnaść dadzienaj hrupy i jaje vielizarnuju kaštoŭnaść dla navuki.
Hetaja supolnaść isnavała ŭ vyhladzie nievialikich hrup, jakija błukali pa lesie ŭ pošukach ježy. Sacyjalnyja miežy pamiž imi byli vielmi prazrystymi: žyvioła mahła pakinuć adnu hrupu i dałučycca da inšaj pa niekalki razoŭ na dzień. Kali ž dźvie takija hrupy sustrakalisia, heta zaŭsiody było pryjemnaje ŭźjadnańnie — małpy pačynali čyścić poŭść adna adnoj, kamunikavać i dziejničać jak adzinaje cełaje.
Niahledziačy na takuju mabilnaść, kožnaja asobina mieła najbolš tryvałyja suviazi z adnoj z troch umoŭnych hrup — Zachodnim, Centralnym abo Uschodnim kłastarami. Adnak doŭhi čas jany zastavalisia častkaj adzinaha sacyjalnaha arhanizmu: samcy i samki z roznych kłastaraŭ volna sparvalisia, a ŭsie samcy razam vychodzili na palavańnie i farmavali ahulnyja patruli. Jany navat sumiesnymi siłami vajavali suprać źniešnich susiedziaŭ, prahaniajučy čužyncaŭ i pašyrajučy ahulnuju terytoryju Nhoha.
Niečakany raskoł
Situacyja radykalna źmianiłasia ŭ červieni 2015 hoda. Daśledčyki ŭpieršyniu stali śviedkami adkrytaha hvałtoŭnaha sutyknieńnia pamiž dźviuma častkami supolnaści — Centralnaj i Zachodniaj. Zamiest zvyčajnaj radasnaj sustrečy šympanze pačali kryčać, napadać adna na adnu i ŭstupili ŭ žorstkuju bojku. U vyniku Zachodniaja hrupa adstupiła, a Centralnaja pačała jaje pieraśled. Z padrabiaznaściami znajomić The New York Times.
Spačatku navukoŭcy paličyli heta vypadkovaściu. Ale ŭ nastupnyja hady kanflikty stali rehularnymi. Napružańnie narastała nastolki, što maładyja šympanze pačynali niervavacca, prosta čujučy ŭdalečyni kryki darosłych samcoŭ. Da 2018 hoda supraćstajańnie pierajšło ŭ śmiarotnuju fazu.
«Hramadzianskaja vajna» ŭ śviecie prymataŭ
Pastupova navukoŭcy pryjšli da tryvožnaj vysnovy: pierad imi nie šerah vypadkovych sutyčak, a sapraŭdny zaciažny kanflikt. Na siońnia zafiksavana jak minimum 28 zahinułych šympanze, siarod jakich 19 dzicianiat. Dla nazirańniaŭ za hetymi žyviołami heta biesprecedentny ŭzrovień hvałtu.
Da hetaha vypadku tolki adnojčy, u siaredzinie 1970‑ch hadoŭ, u tanzanijskim Nacyjanalnym parku Hombie, lehiendarnaja Džejn Hudał i jaje kalehi zadakumientavali padobny žorstki raskoł u hrupie šympanze. Adnak doŭhi čas daśledčyki sumniavalisia ŭ naturalnaści tych padziej. Niekatoryja ličyli, što «vajna» była spravakavana čałaviekam, bo Hudał hadami davała žyviołam banany.
Navukoŭcy vykazvali zdahadku, što małpy vajavali za ježu, čaho nie zdaryłasia b u naturalnych umovach. Kanflikt u Nhoha, adnak, dakazaŭ, što Džejn Hudał nie pamylałasia: šympanze zdolnyja na arhanizavanaje krovapralićcie bieź nijakaha ŭmiašańnia čałavieka i ŭ značna bolšym maštabie.
Asablivaść hetaj vajny ŭ jaje vidavočnaj niesimietryčnaści. Inicyjatarami ahresii stali šympanze z Zachodniaha kłastara: choć pieršapačatkova ich hrupa była mienšaj pa kolkaści, jany pačali pavodzić siabie značna bolš žorstka i napadać pieršymi. U vyniku kanflikt pryniaŭ charaktar adnabakovaha źniščeńnia — absalutna ŭsie zafiksavanyja achviary naležać mienavita da bolš šmatlikaha Centralnaha kłastara, jaki tak i nie zmoh supraćstajać nacisku «zachodnikaŭ».
Pry hetym isnuje jašče i treci bok — Uschodni kłastar. Choć jany i zastajucca sajuźnikami paciarpiełaj Centralnaj hrupy, u sami bai jany nie ŭstupajuć i faktyčna zajmajuć pazicyju naziralnikaŭ. Navukoŭcy nie viedajuć, kali ścichnuć sutyknieńni, i nie vyklučajuć, što Zachodniaja hrupa moža ŭrešcie całkam źniščyć Centralnuju.
Što zapuściła kanflikt?
Hałoŭnaja zahadka zastajecca biez adkazu: jak zdaryłasia, što jašče ŭčorašnija siabry pieratvarylisia ŭ śmiarotnych vorahaŭ. Pavodle nazirańniaŭ, pieršyja tryvožnyja sihnały źjavilisia jašče ŭ 2014 hodzie. Suviazi pamiž hrupami pačali pavolna raspadacca: kantakty stanavilisia ŭsio radziejšymi, sparvańnie adbyvałasia ŭžo pieravažna ŭnutry svaich kłastaraŭ, a sami hrupy pastupova razychodzilisia i zamacoŭvalisia ŭ roznych častkach lesu.
Adna z klučavych hipotez źviazvaje hety pierałom z hibiellu piaci darosłych samcoŭ u tym ža hodzie — mahčyma, u vyniku chvaroby. Mienavita jany mahli być tymi «sacyjalnymi mastami», jakija złučali roznyja častki vialikaj supolnaści. Kali hetyja masty źnikli, unutranaja raŭnavaha była parušanaja — i łakalnyja napružańni pačali pierarastać u adkryty kanflikt.
Hetyja nazirańni majuć kałasalnaje značeńnie dla razumieńnia čałaviečaj pryrody. Jany dakazvajuć, što vytoki vajny mohuć lažać nie ŭ ideałohii, movie ci kulturnych adroźnieńniach, a ŭ samoj struktury sacyjalnych uzajemaadnosin. Šympanze Nhoha pakazali, jak našy prodki mahli być uciahnutyja ŭ hady śmiarotnych bajoŭ biez anijakich pierakanańniaŭ ci kulturnaj identyčnaści — dla hetaha akazałasia dastatkova tolki źmieny sacyjalnych suviaziaŭ.
Heta daje čałaviectvu važny ŭrok: kłopat pra sacyjalnyja suviazi moža dapamahčy supraćstajać hvałtu. Pa słovach vučonych, kali mienavita siabroŭstva i «mastki» pamiž hrupami strymlivajuć ahresiju, to kiravańnie kanfliktami ŭ našym ułasnym žyćci stanovicca hramadzianskim abaviazkam dziela stvareńnia bolš mirnaha śvietu.
Kamientary