Silva Rerum źmienić vašy ŭjaŭleńni pra Vialikaje Kniastva, Reč Paspalituju i Vilniu
Siarhiej Šupa, jaki pierakłaŭ Silva Rerum na biełaruskuju movu, sam vyrašyŭ pračytać tetrałohiju paśla taho, jak pačuŭ ad historyka Aleha Łatyšonka, «jaki ŭvohule mastackich knih nie čytaje», što «hetaja vypadkova da jaho trapiła, i jana akazałasia vydatnaj». Pra knihu Kryściny Sabalaŭskajcie detalova raskazvaje Zosia Łuhavaja.
Pieršy tom tetrałohii Silva Rerum vyjšaŭ u 2008‑m i pieravydavaŭsia ŭžo bolš za 20 razoŭ, heta absalutny rekord dla Litvy. Hetaja kniha stała pośpiecham taksama ŭ Polščy i Łatvii.
Silva Rerum na łacinie značyć «les rečaŭ». Tak nazyvali siamiejnyja chroniki, jakija modna było składać u dobrych damach Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i Rečy Paspalitaj. U ich z pakaleńnia ŭ pakaleńnie zapisvali daty žyćcia, padziei, listy, uspaminy, palityčnyja naviny, vieršy, recepty, malitvy.
Čamu histaryčny raman, dla jakoha aŭtarka vybrała takuju nazvu i padziei jakoha razhortvajucca ŭ XVII—XVIII stahodździach, staŭ taki papularny?
Siła Sabalaŭskajcie ŭ tym, što jana stvaryła knihu całkam u duchu XXI stahodździa: jaje tekst hłyboka psichałahičny, refleksiŭny.
Ad taho na adras aŭtarki navat hučali dakory: maŭlaŭ, tahačasnyja ludzi nie mahli tak dumać, havaryć i mieć takija matyvacyi. Ale Kryścina Sabalaŭskajcie nie tolki talenavitaja piśmieńnica, jana jašče i doktarka mastactvaznaŭctva, jakaja šmat hadoŭ daśledavała tuju epochu ŭ archivach. Asablivaści tahačasnaha pobytu, adzieńnia, zvyčak jana juvielirna ŭpisvaje ŭ siužet. U vyniku stvoranaja prastora adčuvajecca hłybokaj, sapraŭdnaj, u jaje pravalvaješsia z usioj mahčymaj čytackaj asałodaj.
Cikava, što ŭ tekście amal niama abzacaŭ i zusim niama dyjałohaŭ, jany jak by ŭpisanyja ŭ ahulny tekst. Tym nie mienš, pačaŭšy čytać, spynicca niemahčyma. Vytančanaje spałučeńnie sučasnaj movy (daskanały Šupaŭ pierakład) i hłybokaha viedańnia asablivaściaŭ tahačasnaha žyćcia robiać ni z čym nie paraŭnalnaje ŭražańnie.
Padziei tetrałohii achoplivajuć prykładna 100 hadoŭ — z kanca XVII stahodździa, amal adrazu paśla «Kryvavaha patopu», i da kanca isnavańnia VKŁ pry kancy XVIII stahodździa.
Na fonie histaryčnych padziej razhortvajecca los šlachieckaha rodu Narvojšaŭ, jakija pachodziać z Žamojci.
Knihu časta nazyvajuć vialikaj vilenskaj sahaj, ale padziei adbyvajucca va ŭsim VKŁ: u pieršaj knizie pieravažna ŭ Vilni, ŭ druhoj — u Vilni i Žamojci, a ŭ treciaj, naprykład, amal usio dziejańnie adbyvajecca na terytoryi Biełarusi: u Niaśvižy, Słucku, Čarnaŭčycach, Smurhoniach. I navat Miensk epizadyčna źjaŭlajecca na staronkach.
I voś jašče adna asablivaść tetrałohii Sabalaŭskajcie: Silva Rerum — heta histaryčny raman takoha typu, jaki vychodzić za patryjatyčnyja miežy. Aŭtarka nie prapahanduje. Jana hladzić na hierojaŭ z roznych rakursaŭ i bačyć usich: i polskamoŭnuju šlachtu, i žamojckich sialan, i sialan biełaruskich, i haradskoje žydoŭskaje nasielnictva.
Bolš za toje, u Sabalaŭskajcie vydatna atrymlivajecca hladzieć vačyma roznych ludziej.
My bačym litvinaŭ vačyma rasiejcaŭ i vačyma šviedaŭ, my bačym hojaŭ-vilenčukoŭ vačyma vilenskich žydoŭ, a žamojckich sialanaŭ — vačyma vysakarodnaj litvinki z Horadni.
«…bolš žorstkaha da svaich dziaciej plemieni, čym hoi, jon nie viedaje, bo kolki ŭ Vilni niedahledžanych novanarodžanych dziaciej, pakinutych u špitalach, kolki sirotaŭ badzialisia pa vulicach abadranyja i brudnyja, pamirali z hoładu abo biaźlitasna vykarystoŭvalisia ramieśnikami, nijaki prystojny čałaviek nia moh sabie ŭjavić, što ŭžo kazać pra toje, što nivodzin žyd, jaki siabie pavažaje, nikoli nie addaŭ by svajho niemaŭlaci čužym ludziam…» — razvažaje vilenski lekar Aron Hordan.
«…ale naohuł tak tym litvinam i treba, słaby, raściarušany, skončany jany narod, dni ichnaj słavy ŭžo praminuli, a ciapier zajmajecca zara novaha stahodździa, novaha vieku, i hety viek budzie naš, hety viek budzie viekam ruskich pieramohaŭ — tak sabie dumaŭ pałkoŭnik Aksienci Piatrovič Famin».
«…a hety kraj, choć i ŭradžajny, byŭ mała čaho varty: vioski — zaniadbanyja, zhalełyja, ludzi — nieachajnyja, niepryhožyja, dzikija, niekatoryja — nie našmat lepšyja za žyviołu, ich pany — svarlivyja hanarystyja durni, jakija tupuju pychu staviać vyšej za intaresy krainy… I vojska ŭ ich, kolki Ture Tybielijus Mahnusan jaho bačyŭ, było śmiešnaje, bo kožny pan sam sklikaŭ žaŭnieraŭ, a kali navat tyja i šli ŭ jaki połk, dyk tyja pałki miž saboj nie razumielisia i svarylisia…» — dumki aficera šviedskaj armii.
«Lasy tut byli zusim inšymi, čym pad Vilniaj, zusim inakšyja, čym u Padlaššy vakoł Biełaj; tut jany byli ciomnyja, pieršabytnyja, niby razrosłyja kudły ŭ padpachach śvietu, ź niaźviedanymi čałaviekam abšarami, jany ŭhladalisia rysinym vokam ź nietraŭ, jakija patanali ŭ sutońni navat apoŭdni; usio ŭ hetym krai było inačaj, navat tvary ludziej zadvalisia inšymi» — nazirańni vysakarodnaj Hanny Kaciaryny z Katovičaŭ Narvojšavaj.
Siarod vodhukaŭ litoŭskich čytačoŭ možna znajści takija, što Sabalaŭskajcie niedastatkova kamplimientarna pakazvaje ŭ knizie litoŭcaŭ. Ale sačyć za tym, jak aŭtarka mianiaje pryzmy i raskryvaje padziei i ludziej z roznych bakoŭ — nadzvyčaj cikava. U jaje niama «lubimčykaŭ», jana nie škaduje nikoha, ale za hetym usim adčuvajecca daśviedčanaja spraviadlivaść.
«Niama bolš zhubnaj rečy dla ŭčorašniaha ciomnaha pahanca za rymska-katalickuju vieru, bo ŭ hetym pachmurnym krai ŭsio jašče žyvie niejkaje pieršabytnaje tupoje i ŭpartaje zło, niejkaja stychija ciemry, jakaja hłyboka pranikła ŭsiudy i jakaja ŭsmoktvajecca z matčynym małakom, i tolki mocnyja ducham ludzi mohuć joj supraćstajać, ale taja stychija ŭryvajecca ŭ dušy ludziej niečakana, i jany pačynajuć čynić zło, a ŭčyniŭšy, iduć na spoviedź da ksiandza i ŭmomant atrymlivajuć daravańnie za svaje hrachi, jak by ničoha i nie było, bieź nijakich dakoraŭ sumleńnia, bo viedajuć, što dobry Božačka im usio adno daruje… I kniaź Januš Radzivił, čałaviek nadzvyčaj prazorlivy, skazaŭ tady Narvojšu, što žamojtam moža dapamahčy tolki viera Kalvina, jaki śćviardžaje, što ŭsie hrešniki sapsavanyja i asudžanyja ad samaha naradžeńnia i tolki łaska ŭsiomahutnaha Hospada moža ich uratavać, i što nijakija pakajańni i spoviedzi ŭ kancy žyćcia nie dapamohuć…»
Silva Rerum — sapraŭdnaja encykłapiedyja tahačasnaha žyćcia ŭ našym supolnym Vialikim Kniastvie. Voś, naprykład, frahmient pra kavu. Sabalaŭskajcie ŭsiaho tolki raskazvaje pra zvyčki ekscentryčnaj hieraini. Ale adnačasova — pra kulturu kavavańnia na pačatku XVIII stahodździa:
«…usio, što joj zastałosia — tolki tureckaja kava, pradavanaja ŭ aptekach jak srodak ad drennnaha stravavańnia, i hetaha dabra paśla vienskaj pieramohi nad turkami nie brakavała, adnak jana pastupiła abačliva, nakupiŭšy ładny zapas, bo ciapier praz šviedskuju vajnu znoŭ ničoha było niemahčyma zdabyć, a hłytok toj harkaty ŭ maleniečkaj pazałočanaj filižancy adrazu pa apoŭdni byŭ adzinaj pryjemnaściu jaje dnia, a asłabłyja vočy raspluščvalisia šyrej».
U Silva Rerum šmat abliččaŭ: heta i histaryčny, i siamiejny, i luboŭny raman. Jak padkreślivaje Siarhiej Šupa, adnolkava zrazumiełaj i blizkaj jana budzie mienavita biełarusam i litoŭcam. Bo jana pra nas, pra našu sumiesnuju historyju. Heta kniha — pra Vilniu, jakaja šmatkroć paŭstavała z popiełu. Praź jakuju chto tolki nie chadziŭ — ad kazakaŭ i šviedaŭ da čumy.
Vilnia ŭ knizie žyvaja, supiarečlivaja, maleńkaja i vialikaja adnačasova. Spakuślivaja i strašnaja, pryhožaja i žachlivaja. Jak i svaich hierojaŭ, Kryścina Sabalaŭskajcie nie škaduje Vilni. Ale i śpiavaju joj odu: u kožnym vilenskim frahmiencie adčuvajecca luboŭ, pavaha i zachapleńnie hetym horadam, jaki vyžyŭ.
«…hety razburany i spustošany horad, jaki tyja, chto jaho nia lubić, nazyvali prosta vialikaj vioskaj, byŭ pa-svojmu mahutnaj čaścinkaj śvietu — bo ź piakielnaj upartaściu ŭvaskres i znoŭ ciahnuŭsia ŭhoru, i znoŭ u kaściołach viešali zvany i prynosili załatyja voty, znoŭ pryhoža ŭbiralisia žančyny, znoŭ palicy raskradzienaj i spalenaj maskalami biblijateki pamału napaŭnialisia knihami, i znoŭ dziejničała Katedra cyvilnaha prava».
Pa-biełarusku vyjšli ŭžo ŭsie čatyry knihi tetrałohii: pieršyja dźvie častki vyjšli ŭvosień 2025 hoda, a 3‑ia i 4‑ia — u siaredzinie studzienia 2026-ha.
Kryścina Sabalaŭskajcie. Silva Rerum. — Praha: Vesna, 2025—2026
Kamientary
Vilnia, Vilno.